ଏହି ଯୋଗପଥରେ, ପ୍ରାଣାୟାମର ଅଭ୍ୟାସ ଜେମିତି ବାହ୍ୟ, ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ଓ ବିଳମ୍ବିତ ଗତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ସଂଖ୍ୟାଅନୁସାରେ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦୀର୍ଘ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ । ଏହି ତୃତୀୟ ଧାରାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚୌଥା ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣାୟାମ ଅନ୍ତଃ ବା ବାହ୍ୟ ଉପାଦାନକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ । ଏପରେ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଲୋକ ଉପରେ ଥିବା ଆବରଣ କ୍ଷୟ ପାଏ । ତାହା ପରେ ମନ ଏକାଗ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ । ଏଠାରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଉପାଦାନ ସହ ସଂଯୋଗ ରହିବାକୁ ବନ୍ଦ କରି, ମନର ଚରିତ୍ରକୁ ଅନୁକରଣ କରିଥିବା ପରି ମନ ମୁଖୀ ହୁଏ । ଏହା ପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଆସେ । ଏବେ ଯୋଗୀ ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଧିବାକୁ ଶିଖିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ । ଏହି ଧାରଣାରେ, ଅବିରତ ଚେତନାର ଧାରା ଏକ ଉପାଦାନ ଉପରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ଯାହା ଧ୍ୟାନ ଅଟୁଟ ଧାରା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଉପାଦାନ ମାତ୍ର ଆଲୋକିତ ହୁଏ ଓ ଆତ୍ମା ଅପରିଚିତ ଥାଏ, ସେଠି ସମାଧି ଘଟେ । ଏହି ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏ ତିନିଟି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକାତ୍ମତାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ସେହି ସମ୍ୟମ ହୁଏ । ଏହି ସମ୍ୟମର ଅଧିକାର ଲାଗି, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ । ଏହାର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରୟୋଗ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ହୁଏ । ଏହି ତିନିଟି ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଚାପେଖୁଁ ଅଧିକ ଅନ୍ତଃର୍ମୁଖୀ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଶୂନ୍ୟ ସମାଧି ସାମ୍ନାରେ ବାହ୍ୟ ମାନାଯାଏ । ଏଠାରେ, ମନର ବିକ୍ଷେପ ଓ ନିଗ୍ରହ ସଂସ୍କାର ଉଦୟ ଓ ପ୍ରବଳତା, ଏବଂ ନିଗ୍ରହ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସହ ମନର ଏକତ୍ରତା—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଗ୍ରହ ପରିଣାମ କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରବାହ ଏକ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ ହୁଏ । ଏହିପରି, ମନ ଏକାଧିକ ବା ଏକ ଉପାଦାନ ଉପରେ ଏକାଗ୍ରତା ହ୍ରାସ ଓ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଯାହା ଘଟେ, ତାହା ସମାଧି ପରିଣାମ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଶାନ୍ତ ଓ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସଂସ୍କାର ସମାନ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ରତା ପରିଣାମ କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉପାଦାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଲକ୍ଷଣ, ଚିହ୍ନ ଓ ଅବସ୍ଥାର ପରିଣାମ ବିବେଚିତ ହୁଏ । ଉପାଦାନର ମୂଳ ତାହାର ଶାନ୍ତ, ଉଦୟ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲକ୍ଷଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ । ଅନୁକ୍ରମର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିଣାମର ଭିନ୍ନତା ହୁଏ । ଏହି ତିନି ପରିଣାମରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଧ୍ୱନି, ଅର୍ଥ ଓ ଚିତ୍ତ ଭାବର ଏକାତ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ମିଶ୍ରତା ହୁଏ, ସେଥିରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁର ବାକ୍ୟ ଅର୍ଥ ବୁଝି ପାରିବା । ସଂସ୍କାର ନିକଟ ଦ୍ରଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ । ଚିତ୍ତ ଭାବ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ଅନ୍ୟ ମନର ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଶ୍ରୟ ଉପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଗ୍ରହଣ ଯୋଗ୍ୟ ଉପାଦାନ ନୁହେଁ । ଦେହର ଆକୃତି ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅନୁସ୍ଥଗିତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଆଲୋକର ସଂଯୋଗ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ଅଦୃଶ୍ୟତା ଆସେ । କର୍ମ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ସେ କର୍ମ ଫଳଦାୟକ ବା ଅଫଳଦାୟକ ହେଉ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞାନ ମିଳେ । ମୈତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ସେଉଁଠି ଅନୁସୂତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ବଳ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ହାତୀ ଓ ଏପରି ଶକ୍ତି ମିଳେ । ଉଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟିର ଆଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ କଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ ଓ ଦୂର ଜିନିଷର ଜ୍ଞାନ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନ ମିଳେ । ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନ ହୁଏ । ଧ୍ରୁବ ତାରା ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଗତି ଜ୍ଞାନ ମିଳେ । ନାଭି କେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ଦେହର ଗଠନ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ । କଣ୍ଠ ଗଡ଼ି ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ଭୁକ୍ ଓ ତିର୍ଷ୍ଣା ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ । କୁର୍ମ ନାଡୀ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ଦୃଢତା ମିଳେ । ମୁଣ୍ଡ ଶିରୋଭାଗର ଆଲୋକ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ । କିମ୍ବା ସ୍୵ୟଂସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ । ହୃଦୟ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ମନର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏଭଳି, ସଂଯମ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଉନ୍ନତି ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ ।