क्षीणवृत्तेर् अभिजातस्येव मणेर् ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः
मनातील वृत्ती शांत झाल्यावर, मन निर्मळ मणीप्रमाणे होते आणि जाणणारा, जाणण्याची क्रिया व जाण्याचा विषय — या तिघांचे प्रतिबिंब त्यात उमटते; हीच समाधी आहे.
तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः
त्या अवस्थेत, शब्द, अर्थ आणि ज्ञान यांच्या संकल्पनांनी मिश्रित अशी विचारयुक्त समाधी होते.
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का
स्मृती शुद्ध झाल्यावर, मन जणू काही स्वतःच्या स्वरूपापासून रिकामे होते आणि फक्त विषयच प्रकट होतो — हीच विचाररहित समाधी आहे.
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता
या प्रक्रियेमुळेच सूक्ष्म विषयांवर विचारासह किंवा विचाराशिवाय अशी समाधी कशी होते, हे समजते.
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम्
सूक्ष्म विषयांचा शेवट असा असतो की, त्यात कोणतीही ओळख पटत नाही.
ता एव सबीजः समाधिः
हीच सर्व बीजयुक्त समाधी आहेत.
निर्विचारवैशारद्ये ऽध्यात्मप्रसादः
विचाररहित समाधीमध्ये प्राविण्य मिळाल्यावर, अंतरात्मा निर्मळ होतो.
ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा
त्या ठिकाणी, ज्ञान सत्याने परिपूर्ण होते.
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम् अन्यविषया विशेषार्थत्वात्
हे ज्ञान ऐकलेल्या किंवा अनुमानाने मिळणाऱ्या ज्ञानापेक्षा वेगळे असते, कारण ते विशिष्ट विषयाशी संबंधित असते.
तज्जः संस्कारो ऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी
त्या समाधीतून निर्माण झालेली संस्कार इतर संस्कारांना थांबवतात.
तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान् निर्बीजः समाधिः
त्या संस्कारांचाही नाश झाल्यावर, सर्व नाश झाल्यावर बीजरहित समाधी प्राप्त होते.
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः
तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान — हेच क्रियायोग आहेत.
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश् च
समाधी साधण्यासाठी आणि क्लेश कमी करण्यासाठी हे केले जाते.
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः
अज्ञान, अहंकार, आसक्ति, द्वेष आणि जीवनाची आस — हेच क्लेश आहेत.
अविद्या क्षेत्रम् उत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्
अज्ञान हे इतर क्लेशांचं मूळ आहे, ते कधी सुप्त, कधी क्षीण, कधी तुटक, तर कधी पूर्णपणे प्रकट होतं.
अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिर् अविद्या
जे नश्वर, अपवित्र, दुःखदायक आणि परकं आहे, त्याला शाश्वत, पवित्र, सुखद आणि स्वतःचं असं समजणं म्हणजे अज्ञान.
दृग्दर्शनशक्त्योर् एकात्मतेवास्मिता
दृष्टी आणि पाहण्याची शक्ती यांना एकच समजणं म्हणजे अहंकार.
सुखानुशयी रागः
सुखाची आठवण जिथे टिकून राहते, तिथे आसक्ती निर्माण होते.
दुःखानुशयी द्वेषः
दुःखाची आठवण जिथे टिकून राहते, तिथे द्वेष निर्माण होतो.
स्वरसवाही विदुषो ऽपि तथा रूढो ऽभिनिवेशः
जन्माला चिकटून राहणं हे आपोआप चालतं; ते ज्ञानी माणसातही तसंच दृढ असतं.
ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः
हे सूक्ष्म क्लेश त्यांच्या मूळात परत नेऊन नाहीसे करता येतात.
ध्यानहेयास् तद्वृत्तयः
त्यांच्या क्रियाशील रूपांना ध्यानाने दूर करता येतं.
क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः
क्लेशांपासून निर्माण झालेले कर्मांचे संस्कार, हे दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या जन्मांत अनुभवायला येतात.
सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः
मूळ असताना त्याचे फळ म्हणजे जन्म, आयुष्य आणि भोग.
ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात्
पुण्य किंवा पाप कारण असल्याने त्यांची फळं आनंद किंवा दुःख अशी मिळतात.
परिणामतापसंस्कारदुःखैर् गुणवृत्तिविरोधाच् च दुःखम् एव सर्वं विवेकिनः
परिवर्तन, चिंता, संस्कारांचं दुःख आणि गुणांच्या विरोधामुळे विवेकी माणसाला सर्व काही दुःखद वाटतं.
हेयं दुःखम् अनागतम्
जे दुःख अजून आलं नाही, ते टाळावं.
द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः
द्रष्टा आणि दृश्य यांचा संयोग हे टाळावं लागणारं दुःखाचं कारण आहे.
प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम्
दृश्य म्हणजे प्रकाश, क्रिया आणि स्थैर्य असलेलं, पंचमहाभूत आणि इंद्रियांनी बनलेलं, भोग आणि मुक्तीसाठी असलेलं आहे.
विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि
गुणांची अवस्था ही विशेष, अविशेष, लिंगमात्र आणि अलिंग अशी असते.