पातञ्जलयोगसूत्राणि

तत्प्रतिषेधार्थम् एकतत्त्वाभ्यासः

हे दूर करण्यासाठी एकाच तत्त्वाचा अभ्यास करावा.

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश् चित्तप्रसादनम्

सुखी, दुःखी, पुण्यवान आणि पापी यांच्याबद्दल मैत्री, करुणा, आनंद आणि समत्वाची भावना ठेवली, तर मन प्रसन्न होते.

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य

किंवा श्वासाची प्रश्वास आणि रोखून ठेवण्याची क्रिया केल्यानेही.

विषयवती वा प्रवृत्तिर् उत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी

किंवा मनात एखाद्या विषयाशी संबंधित प्रवृत्ती निर्माण झाली, तर ती स्थैर्य देऊ शकते.

विशोका वा ज्योतिष्मती

किंवा शोकमुक्त आणि तेजस्वी मनानेही.

वीतरागविषयं वा चित्तम्

किंवा, मन एखाद्या विषयांपासून विरक्त अशा व्यक्तीकडे वळवावे.

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा

किंवा, स्वप्न किंवा झोपेतून मिळणाऱ्या ज्ञानावर मन स्थिर करावे.

यथाभिमतध्यानाद् वा

किंवा, ज्यात आपले मन रमत असेल अशा कोणत्याही गोष्टीवर ध्यान करावे.

परमाणुपरममहत्त्वान्तो ऽस्य वशीकारः

त्याचे मन सूक्ष्म कणापासून अगदी विशालतेपर्यंत सर्वावर प्रभुत्व मिळवते.

क्षीणवृत्तेर् अभिजातस्येव मणेर् ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः

मनातील वृत्ती शांत झाल्यावर, मन निर्मळ मणीप्रमाणे होते आणि जाणणारा, जाणण्याची क्रिया व जाण्याचा विषय — या तिघांचे प्रतिबिंब त्यात उमटते; हीच समाधी आहे.

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः

त्या अवस्थेत, शब्द, अर्थ आणि ज्ञान यांच्या संकल्पनांनी मिश्रित अशी विचारयुक्त समाधी होते.

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का

स्मृती शुद्ध झाल्यावर, मन जणू काही स्वतःच्या स्वरूपापासून रिकामे होते आणि फक्त विषयच प्रकट होतो — हीच विचाररहित समाधी आहे.

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता

या प्रक्रियेमुळेच सूक्ष्म विषयांवर विचारासह किंवा विचाराशिवाय अशी समाधी कशी होते, हे समजते.

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम्

सूक्ष्म विषयांचा शेवट असा असतो की, त्यात कोणतीही ओळख पटत नाही.

ता एव सबीजः समाधिः

हीच सर्व बीजयुक्त समाधी आहेत.

निर्विचारवैशारद्ये ऽध्यात्मप्रसादः

विचाररहित समाधीमध्ये प्राविण्य मिळाल्यावर, अंतरात्मा निर्मळ होतो.

ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा

त्या ठिकाणी, ज्ञान सत्याने परिपूर्ण होते.

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम् अन्यविषया विशेषार्थत्वात्

हे ज्ञान ऐकलेल्या किंवा अनुमानाने मिळणाऱ्या ज्ञानापेक्षा वेगळे असते, कारण ते विशिष्ट विषयाशी संबंधित असते.

तज्जः संस्कारो ऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी

त्या समाधीतून निर्माण झालेली संस्कार इतर संस्कारांना थांबवतात.

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान् निर्बीजः समाधिः

त्या संस्कारांचाही नाश झाल्यावर, सर्व नाश झाल्यावर बीजरहित समाधी प्राप्त होते.

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः

तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान — हेच क्रियायोग आहेत.

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश् च

समाधी साधण्यासाठी आणि क्लेश कमी करण्यासाठी हे केले जाते.

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः

अज्ञान, अहंकार, आसक्ति, द्वेष आणि जीवनाची आस — हेच क्लेश आहेत.

अविद्या क्षेत्रम् उत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्

अज्ञान हे इतर क्लेशांचं मूळ आहे, ते कधी सुप्त, कधी क्षीण, कधी तुटक, तर कधी पूर्णपणे प्रकट होतं.

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिर् अविद्या

जे नश्वर, अपवित्र, दुःखदायक आणि परकं आहे, त्याला शाश्वत, पवित्र, सुखद आणि स्वतःचं असं समजणं म्हणजे अज्ञान.

दृग्दर्शनशक्त्योर् एकात्मतेवास्मिता

दृष्टी आणि पाहण्याची शक्ती यांना एकच समजणं म्हणजे अहंकार.

सुखानुशयी रागः

सुखाची आठवण जिथे टिकून राहते, तिथे आसक्ती निर्माण होते.

दुःखानुशयी द्वेषः

दुःखाची आठवण जिथे टिकून राहते, तिथे द्वेष निर्माण होतो.

स्वरसवाही विदुषो ऽपि तथा रूढो ऽभिनिवेशः

जन्माला चिकटून राहणं हे आपोआप चालतं; ते ज्ञानी माणसातही तसंच दृढ असतं.