तीव्रसंवेगानाम् आसन्नः
ज्यांची इच्छा तीव्र आहे, त्यांना साध्य लवकर मिळते.
मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततो ऽपि विशेषः
या लोकांमध्येही मृदू, मध्यम आणि तीव्र अशा प्रयत्नांमुळे फरक पडतो.
ईश्वरप्रणिधानाद् वा
किंवा ईश्वरप्रणिधानानेही साध्य होते.
क्लेशकर्मविपाकाशयैर् अपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः
ईश्वर हा विशेष पुरुष आहे, जो क्लेश, कर्म, फळ किंवा संस्कार यांना स्पर्शत नाही.
तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्
त्याच्यात सर्वज्ञतेचे श्रेष्ठ बीज आहे.
पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्
तो प्राचीनांचाही गुरु आहे, कारण त्याला काळाची मर्यादा नाही.
तस्य वाचकः प्रणवः
त्याचे नाव प्रणव आहे.
तज्जपस् तदर्थभावनम्
त्याचा जप आणि त्याचा अर्थ मनाशी धरणे.
ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो ऽप्य् अन्तरायाभावश् च
त्यामुळे अंतर्मुखता मिळते आणि अडथळे दूर होतात.
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास् ते ऽन्तरायाः
रोग, आळस, शंका, असावधानता, कंटाळा, असंयम, चुकीची समज, साध्य न होणे आणि स्थैर्याचा अभाव — हे सर्व मनाचे विक्षेप म्हणजे अडथळे आहेत.
दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः
दुःख, मनाची खिन्नता, अंग थरथरणे आणि श्वासोच्छ्वासाचा असंतुलन — हे विक्षेपांबरोबर येतात.
तत्प्रतिषेधार्थम् एकतत्त्वाभ्यासः
हे दूर करण्यासाठी एकाच तत्त्वाचा अभ्यास करावा.
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश् चित्तप्रसादनम्
सुखी, दुःखी, पुण्यवान आणि पापी यांच्याबद्दल मैत्री, करुणा, आनंद आणि समत्वाची भावना ठेवली, तर मन प्रसन्न होते.
प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य
किंवा श्वासाची प्रश्वास आणि रोखून ठेवण्याची क्रिया केल्यानेही.
विषयवती वा प्रवृत्तिर् उत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी
किंवा मनात एखाद्या विषयाशी संबंधित प्रवृत्ती निर्माण झाली, तर ती स्थैर्य देऊ शकते.
विशोका वा ज्योतिष्मती
किंवा शोकमुक्त आणि तेजस्वी मनानेही.
वीतरागविषयं वा चित्तम्
किंवा, मन एखाद्या विषयांपासून विरक्त अशा व्यक्तीकडे वळवावे.
स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा
किंवा, स्वप्न किंवा झोपेतून मिळणाऱ्या ज्ञानावर मन स्थिर करावे.
यथाभिमतध्यानाद् वा
किंवा, ज्यात आपले मन रमत असेल अशा कोणत्याही गोष्टीवर ध्यान करावे.
परमाणुपरममहत्त्वान्तो ऽस्य वशीकारः
त्याचे मन सूक्ष्म कणापासून अगदी विशालतेपर्यंत सर्वावर प्रभुत्व मिळवते.
क्षीणवृत्तेर् अभिजातस्येव मणेर् ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः
मनातील वृत्ती शांत झाल्यावर, मन निर्मळ मणीप्रमाणे होते आणि जाणणारा, जाणण्याची क्रिया व जाण्याचा विषय — या तिघांचे प्रतिबिंब त्यात उमटते; हीच समाधी आहे.
तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः
त्या अवस्थेत, शब्द, अर्थ आणि ज्ञान यांच्या संकल्पनांनी मिश्रित अशी विचारयुक्त समाधी होते.
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का
स्मृती शुद्ध झाल्यावर, मन जणू काही स्वतःच्या स्वरूपापासून रिकामे होते आणि फक्त विषयच प्रकट होतो — हीच विचाररहित समाधी आहे.
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता
या प्रक्रियेमुळेच सूक्ष्म विषयांवर विचारासह किंवा विचाराशिवाय अशी समाधी कशी होते, हे समजते.
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम्
सूक्ष्म विषयांचा शेवट असा असतो की, त्यात कोणतीही ओळख पटत नाही.
ता एव सबीजः समाधिः
हीच सर्व बीजयुक्त समाधी आहेत.
निर्विचारवैशारद्ये ऽध्यात्मप्रसादः
विचाररहित समाधीमध्ये प्राविण्य मिळाल्यावर, अंतरात्मा निर्मळ होतो.
ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा
त्या ठिकाणी, ज्ञान सत्याने परिपूर्ण होते.
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम् अन्यविषया विशेषार्थत्वात्
हे ज्ञान ऐकलेल्या किंवा अनुमानाने मिळणाऱ्या ज्ञानापेक्षा वेगळे असते, कारण ते विशिष्ट विषयाशी संबंधित असते.
तज्जः संस्कारो ऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी
त्या समाधीतून निर्माण झालेली संस्कार इतर संस्कारांना थांबवतात.