अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः
आठवण म्हणजे अनुभवलेल्या गोष्टींचे विस्मरण न होता मनात टिकून राहणे.
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः
या लहरींवर नियंत्रण सराव आणि विरक्तीने मिळते.
तत्र स्थितौ यत्नो ऽभ्यासः
त्या स्थितीत स्थिर राहण्यासाठी केलेला प्रयत्न म्हणजे सराव.
स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः
हा सराव दीर्घ काळ, सलग आणि भक्तीभावाने केला तर तो पक्का होतो.
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्
पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या गोष्टींची इच्छा संपवणे, हेच विरक्ती होय.
तत् परं पुरुषख्यातेर् गुणवैतृष्ण्यम्
स्वरूपाची खरी ओळख झाल्यावर गुणांपासूनही विरक्ती येते, तीच सर्वोच्च विरक्ती आहे.
वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञातः
युक्तिविचार, चिंतन, आनंद आणि 'मी आहे' या जाणिवेसह येणारे समाधीला सप्रज्ञ समाधी म्हणतात.
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषो ऽन्यः
विरामाच्या सरावानंतर उरलेली केवळ संस्कारांची छाया असलेली दुसरी समाधी असते.
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्
ज्यांना देह नाही किंवा जे निसर्गात विलीन झाले आहेत, त्यांच्यासाठी अस्तित्वाची सुप्त प्रवृत्तीच कारण असते.
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम्
इतरांसाठी श्रद्धा, परिश्रम, स्मरण, एकाग्रता आणि प्रज्ञा हे आधी आवश्यक असतात.
तीव्रसंवेगानाम् आसन्नः
ज्यांची इच्छा तीव्र आहे, त्यांना साध्य लवकर मिळते.
मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततो ऽपि विशेषः
या लोकांमध्येही मृदू, मध्यम आणि तीव्र अशा प्रयत्नांमुळे फरक पडतो.
ईश्वरप्रणिधानाद् वा
किंवा ईश्वरप्रणिधानानेही साध्य होते.
क्लेशकर्मविपाकाशयैर् अपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः
ईश्वर हा विशेष पुरुष आहे, जो क्लेश, कर्म, फळ किंवा संस्कार यांना स्पर्शत नाही.
तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्
त्याच्यात सर्वज्ञतेचे श्रेष्ठ बीज आहे.
पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्
तो प्राचीनांचाही गुरु आहे, कारण त्याला काळाची मर्यादा नाही.
तस्य वाचकः प्रणवः
त्याचे नाव प्रणव आहे.
तज्जपस् तदर्थभावनम्
त्याचा जप आणि त्याचा अर्थ मनाशी धरणे.
ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो ऽप्य् अन्तरायाभावश् च
त्यामुळे अंतर्मुखता मिळते आणि अडथळे दूर होतात.
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास् ते ऽन्तरायाः
रोग, आळस, शंका, असावधानता, कंटाळा, असंयम, चुकीची समज, साध्य न होणे आणि स्थैर्याचा अभाव — हे सर्व मनाचे विक्षेप म्हणजे अडथळे आहेत.
दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः
दुःख, मनाची खिन्नता, अंग थरथरणे आणि श्वासोच्छ्वासाचा असंतुलन — हे विक्षेपांबरोबर येतात.
तत्प्रतिषेधार्थम् एकतत्त्वाभ्यासः
हे दूर करण्यासाठी एकाच तत्त्वाचा अभ्यास करावा.
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश् चित्तप्रसादनम्
सुखी, दुःखी, पुण्यवान आणि पापी यांच्याबद्दल मैत्री, करुणा, आनंद आणि समत्वाची भावना ठेवली, तर मन प्रसन्न होते.
प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य
किंवा श्वासाची प्रश्वास आणि रोखून ठेवण्याची क्रिया केल्यानेही.
विषयवती वा प्रवृत्तिर् उत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी
किंवा मनात एखाद्या विषयाशी संबंधित प्रवृत्ती निर्माण झाली, तर ती स्थैर्य देऊ शकते.
विशोका वा ज्योतिष्मती
किंवा शोकमुक्त आणि तेजस्वी मनानेही.
वीतरागविषयं वा चित्तम्
किंवा, मन एखाद्या विषयांपासून विरक्त अशा व्यक्तीकडे वळवावे.
स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा
किंवा, स्वप्न किंवा झोपेतून मिळणाऱ्या ज्ञानावर मन स्थिर करावे.
यथाभिमतध्यानाद् वा
किंवा, ज्यात आपले मन रमत असेल अशा कोणत्याही गोष्टीवर ध्यान करावे.
परमाणुपरममहत्त्वान्तो ऽस्य वशीकारः
त्याचे मन सूक्ष्म कणापासून अगदी विशालतेपर्यंत सर्वावर प्रभुत्व मिळवते.