अथ योगानुशासनम्
आता योगाचे शिक्षण सुरू होते.
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः
योग म्हणजे मनाच्या लहरींवर नियंत्रण ठेवणे.
तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्
तेव्हा पाहणारा आपल्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर राहतो.
वृत्तिसारूप्यं इतरत्र
मन जेव्हा त्याच्या ज्ञान-वस्तूंनी स्वतःला अंगी घेतो, म्हणजे जे काही त्यास समोर येते ते प्रतिबिंबित करू लागतो, तेव्हाच त्याला वृत्ति-सदृश्यता असे म्हणतात.
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अक्लिष्टाः
मनाच्या लहरी पाच प्रकारच्या असतात, त्या कधी त्रासदायक तर कधी त्रासरहित असतात.
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः
त्या म्हणजे: खरी माहिती, भ्रम, कल्पना, झोप आणि आठवण.
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि
खरी माहिती प्रत्यक्ष अनुभव, अनुमान आणि विश्वसनीय सांगण्यावरून मिळते.
विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठं
भ्रम म्हणजे चुकीची माहिती, जी वस्तूच्या खऱ्या स्वरूपावर आधारलेली नसते.
शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पाः
कल्पना म्हणजे शब्दांवरून मिळणारी माहिती, पण त्याला खरे काही आधार नसतो.
अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा
झोप म्हणजे नसण्याच्या जाणिवेवर आधारलेली मनाची लहर.
अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः
आठवण म्हणजे अनुभवलेल्या गोष्टींचे विस्मरण न होता मनात टिकून राहणे.
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः
या लहरींवर नियंत्रण सराव आणि विरक्तीने मिळते.
तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः
त्या स्थितीत स्थिर राहण्यासाठी केलेला प्रयत्न म्हणजे सराव.
स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः
हा सराव दीर्घ काळ, सलग आणि भक्तीभावाने केला तर तो पक्का होतो.
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्
पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या गोष्टींची इच्छा संपवणे, हेच विरक्ती होय.
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यं
स्वरूपाची खरी ओळख झाल्यावर गुणांपासूनही विरक्ती येते, तीच सर्वोच्च विरक्ती आहे.
वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्संप्रज्ञातः
युक्तिविचार, चिंतन, आनंद आणि 'मी आहे' या जाणिवेसह येणारे समाधीला सप्रज्ञ समाधी म्हणतात.
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः
विरामाच्या सरावानंतर उरलेली केवळ संस्कारांची छाया असलेली दुसरी समाधी असते.
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानां
ज्यांना देह नाही किंवा जे निसर्गात विलीन झाले आहेत, त्यांच्यासाठी अस्तित्वाची सुप्त प्रवृत्तीच कारण असते.
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषां
इतरांसाठी श्रद्धा, परिश्रम, स्मरण, एकाग्रता आणि प्रज्ञा हे आधी आवश्यक असतात.
तीव्रसंवेगानां आसन्नः
जेव्हा संवेग अतिशय तीव्र आणि वेगवान असतात, त्यांना निकटवर्ती अथवा आगमनशील असे म्हटले जाते — अशा प्रवेगांची तीव्रता आणि वेग त्यांना घडण्याच्या अगोदर आणतात.
मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः
या लोकांमध्येही मृदू, मध्यम आणि तीव्र अशा प्रयत्नांमुळे फरक पडतो.
ईश्वरप्रणिधानाद्वा
किंवा ईश्वरप्रणिधानानेही साध्य होते.
क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः
ईश्वर हा विशेष पुरुष आहे, जो क्लेश, कर्म, फळ किंवा संस्कार यांना स्पर्शत नाही.
तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजं
त्याच्यात सर्वज्ञतेचे श्रेष्ठ बीज आहे.
पूर्वेषां अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्
तो प्राचीनांचाही गुरु आहे, कारण त्याला काळाची मर्यादा नाही.
तस्य वाचकः प्रणवः
त्याचे नाव प्रणव आहे.
तज्जपस्तदर्थभावनम्
त्याचा जप आणि त्याचा अर्थ मनाशी धरणे.
ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च
त्यामुळे अंतर्मुखता मिळते आणि अडथळे दूर होतात.
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभुउमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्. तेऽन्तरायाः
रोग, आळस, शंका, असावधानता, कंटाळा, असंयम, चुकीची समज, साध्य न होणे आणि स्थैर्याचा अभाव — हे सर्व मनाचे विक्षेप म्हणजे अडथळे आहेत.