मनुष्याच्या साधनेतील उत्कटता जितकी जास्त, तितके साध्य त्याच्या जवळ येते. पण या उत्कटतेतही भेद आहेत—काही जणांचे प्रयत्न मन्द, काहींचे मध्यम, तर काहींचे तीव्र असतात. यामुळे साधनेचा वेग वेगवेगळा असू शकतो. मात्र, दुसरा एक मार्गही आहे—तो म्हणजे भगवंताची एकनिष्ठ भक्ती. ईश्वर हा एक विशेष आत्मा आहे. त्याला क्लेश, कर्म, फळ किंवा संस्कार यांचा स्पर्श होत नाही. त्याच्यात सर्वज्ञतेचे अद्वितीय बीज आहे. ईश्वर हा काळाच्या मर्यादेपासून स्वतंत्र असून, प्राचीन ऋषींचा तो आदिगुरु आहे. त्याचे विशेष नाव म्हणजे ‘ॐ’ हे अक्षर. या ॐ चा जप आणि त्याच्या अर्थावर चिंतन केल्याने साधकाच्या अंतरंगात जागरूकता येते आणि अडथळे नाहीसे होतात. मनाच्या मार्गातील अडथळे कोणते? तर रोग, मनाची जडता, शंका, दुर्लक्ष, आळशीपणा, इंद्रिय-निग्रहाचा अभाव, चुकीचे आकलन, स्थिती साधण्यात अपयश, आणि चंचलता—हे सर्व मनाच्या विघ्नांचा भाग आहेत. या अडथळ्यांमुळे दुःख, मन:स्ताप, देहाचा थरथराट आणि श्वासोच्छ्वासाचा अस्वस्थपणा येतो. या अडथळ्यांचे निवारण कसे करावे? तर, एकाच तत्त्वावर सातत्याने मन लावावे. तसेच, जे सुखी आहेत त्यांच्याबद्दल मैत्री, दुःखींसाठी करुणा, पुण्यवानांसाठी आनंद, आणि अपुण्यवानांसाठी समत्व या चार भावनांचा विकास केल्याने मन निर्मळ होते. याशिवाय, श्वासोच्छ्वासाचे निरीक्षण, इंद्रियांच्या विषयावर लक्ष केंद्रित करणे, शोकमुक्त व प्रकाशमय मन, विषयविकारांपासून मुक्त असलेल्या व्यक्तीवर मन केंद्रित करणे, स्वप्न किंवा निद्रेतून आलेले ज्ञान, किंवा आपल्या स्वभावानुसार योग्य अशा विषयावर ध्यान करणे—हे सर्वही मनःशुद्धीसाठी उपयुक्त आहेत. साधना करताना, साधकाचे सामर्थ्य अत्यंत सूक्ष्म कणापासून ते अत्यंत विशाल वस्तूपर्यंत विस्तारते. जेव्हा मनाच्या वृत्ती शांत होतात, तेव्हा मन निर्मळ रत्नासारखे होते—तेव्हा पाहणारा, पाहण्याची क्रिया आणि जे पाहिले जाते, या तिघांचाही रंग त्यात उतरतो—हीच समाधीची अवस्था आहे. या अवस्थेत, तर्कासह समाधीमध्ये शब्द, अर्थ आणि ज्ञान यांचे मिश्रण असते. पण जेव्हा स्मृती शुद्ध होते, तेव्हा मन जणू आपल्या स्वरूपापासून रिकामे होते आणि केवळ विषयच उजळतो—ही आहे तर्करहित समाधी. या प्रक्रियेत सूक्ष्म विषयांवर तर्कसहित किंवा तर्करहित समाधीचे स्पष्टीकरण होते. या सूक्ष्मतेचा शेवट असा असतो की विषय अगदी लक्षणरहित होतो—ही आहे बीजयुक्त समाधी. जेव्हा तर्करहित समाधीवर प्रभुत्व मिळते, तेव्हा अंतःकरणाची उज्ज्वलता प्रकट होते. त्या ठिकाणी ज्ञान सत्याने पूर्ण असते. हे ज्ञान प्रत्यक्ष विषयाशी संबंधित असल्याने, प्रमाण किंवा अनुमानाने मिळणाऱ्या ज्ञानापेक्षा वेगळे असते. या समाधीमुळे जे संस्कार जन्मतात, ते इतर सर्व संस्कारांना आडवे येतात. आणि जेव्हा हेही संस्कार निवळतात, सर्व प्रकारच्या निवृत्तीची सिद्धी होते, तेव्हा बीजरहित समाधी प्राप्त होते. योगाचे कर्म म्हणजे तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान—हे तिघे मिळून योगाचा मार्ग घडवतात. या साधनेमुळे समाधीची वृद्धी होते आणि क्लेश क्षीण होतात. क्लेश कोणते? अज्ञान, अहंकार, आसक्ति, द्वेष आणि जीवनाशी चिकटून राहणे—हे क्लेश आहेत. या सर्व क्लेशांचे मूळ म्हणजे अज्ञान—ते सुप्त, क्षीण, व्युत्थान किंवा पूर्णपणे कार्यरत असू शकते. अज्ञान म्हणजे, जे नश्वर आहे त्याला शाश्वत समजणे, जे अशुद्ध आहे त्याला शुद्ध मानणे, जे दुःखमय आहे त्याला सुखद वाटणे, आणि जे अनात्मा आहे त्याला आत्मा समजणे. अहंकार म्हणजे, पाहणारा आणि पाहिले जाणारे—या दोघांच्या शक्ती एकच आहेत असा भास होणे. आसक्ति म्हणजे, जेथे सुखाचा अनुभव आहे तिथे मन रमणे. द्वेष म्हणजे, जेथे दुःख आहे तिथे मन रमणे. आणि जीवनाशी चिकटून राहणे—हे तर आपोआपच सर्वांमध्ये, अगदी ज्ञानी लोकांतही, दृढपणे टिकून असते. अशा प्रकारे, योगसाधनेचा हा मार्ग, त्यातील अडथळे, त्यावर उपाय आणि अंतःकरणाची शुद्धी यांची ही पवित्र कथा आहे.