या योगसूत्रांच्या अनुक्रमिक श्लोकांमध्ये, योगाच्या मार्गावर मनुष्याच्या अनुभवाची कथा अतिशय सुंदरपणे उलगडली जाते. स्मृती म्हणजे अनुभवलेल्या वस्तूंची मनात टिकून राहणारी छाया, जी विसरली जात नाही. पण मनातील या स्मृती, विचार, आणि इच्छांना संयम मिळवण्यासाठी साधना आणि वैराग्य आवश्यक आहे. साधना म्हणजे त्या स्थितीत दृढपणे टिकून राहण्याचा प्रयत्न; आणि ही साधना दीर्घकाल, अखंड, आणि श्रद्धेने केल्यावर ती मनात खोल रुजते. वैराग्य म्हणजे पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या विषयांबद्दलची आसक्तीवर विजय मिळवणे, आणि त्यातही सर्वोच्च वैराग्य म्हणजे आत्मज्ञानाने सर्व गुणांपासून उदासीनता प्राप्त करणे. योगी साधकाच्या मनात तर्क, विचार, आनंद, आणि 'मी आहे' अशी जाणिव असलेली समाधी येते. पण दुसरी एक समाधी आहे, जी सर्वकाही थांबवण्याच्या साधनेनंतर, फक्त संस्कार शिल्लक ठेवते. काही साधक, जे देहातीत किंवा प्रकृतीमध्ये विलीन झाले आहेत, त्यांच्या अस्तित्वाचा कारण संस्कारच आहे; तर इतरांसाठी, विश्वास, उत्साह, स्मरण, एकाग्रता, आणि ज्ञान या गोष्टी समाधीच्या आधी आवश्यक आहेत. ज्यांच्या मनात तीव्र उत्कटता आहे, त्यांना साध्य जवळच आहे; पण या साधकांमध्येही प्रयत्नाच्या तीव्रतेनुसार भेद आहे—मंद, मध्यम, किंवा तीव्र. किंवा भगवंतावर भक्ती करूनही साध्य प्राप्त होऊ शकते. ईश्वर हा एक विशेष आत्मा आहे, जो क्लेश, कर्म, फळ, आणि संस्कारांनी स्पर्शलेला नसतो. त्याच्यात सर्वज्ञतेचे बीज श्रेष्ठ आहे. तो कालाच्या बंधनात नसलेल्या प्राचीन गुरूंमध्येही गुरू आहे. त्याची ओळख 'ॐ' या अक्षराने होते. त्या ॐ च्या जपाने आणि अर्थाच्या चिंतनाने, साधकाच्या अंतरात्म्यात जागरूकता येते आणि अडथळे दूर होतात. मनाच्या मार्गात अनेक अडथळे येतात—रोग, मनाची जडता, शंका, असावधता, आळशीपणा, संयमाचा अभाव, भ्रम, साध्य प्राप्त न होणे, आणि अस्थिरता. या अडथळ्यांमुळे दुःख, नैराश्य, शरीराचा कंप, आणि श्वास-प्रश्वासात गडबड येते. हे दूर करण्यासाठी एका तत्त्वाची साधना करावी. मनाला शुद्ध, शांत आणि स्पष्ट करण्यासाठी, आनंदी, दुःखी, पुण्यवान, आणि अपुण्य लोकांबद्दल मैत्री, करुणा, मुदिता, आणि समता विकसित करावी. किंवा श्वासाच्या प्रश्वास आणि धारणा याचा अभ्यास करावा. किंवा इंद्रियांच्या आधाराने मनात उत्पन्न होणाऱ्या विचारावर लक्ष केंद्रित करावे. किंवा दुःखमुक्त आणि तेजस्वी मनावर ध्यान करावे. किंवा विषयांपासून विरक्त व्यक्तीवर मन केंद्रित करावे. किंवा स्वप्न किंवा निद्रेतून उत्पन्न होणाऱ्या ज्ञानावर मन स्थिर करावे. किंवा आपल्याला योग्य वाटणाऱ्या विषयावर ध्यान करावे. या साधनेमुळे साधकाचा अधिकार सूक्ष्म कणापासून ते सर्वात मोठ्या आकारापर्यंत विस्तारतो. मनातील विकार शांत झाले की, मन पारदर्शक रत्नासारखे होते—त्यात जाणणारा, जाणण्याची क्रिया, आणि जाणले जाणारे यांचा रंग प्रतिबिंबित होतो; हीच समाधी आहे. त्या अवस्थेत, तर्कयुक्त समाधीमध्ये शब्द, अर्थ, आणि ज्ञान यांचे मिश्रण असते. पण स्मृती शुद्ध झाल्यावर, मन स्वतःच्या स्वरूपापासून रिक्त होते आणि फक्त वस्तूच चमकते—ही तर्करहित समाधी. याच प्रक्रियेत, सूक्ष्म विषयांवर तर्कयुक्त आणि तर्करहित समाधी समजावली जाते. वस्तूची सूक्ष्मता शेवटी निराळ्या गुणरहित अवस्थेत पोहोचते; या सर्व समाध्या 'बीजयुक्त' आहेत. तर्करहित समाधीवर प्रभुत्व मिळविल्यावर, अंतःकरणात स्पष्टता निर्माण होते. तेथे ज्ञान सत्याने भरलेले असते. हे ज्ञान श्रुती किंवा अनुमानाने मिळणाऱ्या ज्ञानापेक्षा वेगळे आहे, कारण ते विशिष्ट वस्तूशी संबंधित असते. आणि या समाधीमध्ये उत्पन्न झालेला संस्कार इतर सर्व संस्कारांना अडथळा निर्माण करतो. योगाच्या या मार्गात, साधकाच्या मनाची, ज्ञानाची, आणि आत्म्याची कथा अशा प्रकारे उलगडते—साधना, वैराग्य, भक्ती, आणि ज्ञान यांच्या साहाय्याने अंतःकरणातील अडथळ्यांवर विजय मिळवून, परम सत्याच्या दिशेने वाटचाल होते.