യോഗശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള മാർഗത്തിൽ, പ്രാണായാമത്തിന്റെ ഗതികൾ—പുറത്തേക്ക്, അകത്തേക്ക്, നിലച്ചതായും—സ്ഥലം, സമയം, സംഖ്യ എന്നിവ അനുസരിച്ച് സൂക്ഷ്മവും ദീർഘവുമാകുന്നു. ഇതിലുപരി, നാലാമത്തെ一种 പ്രാണായാമം ബാഹ്യ-ആഭ്യന്തര വസ്തുക്കളെ എല്ലാ വിധത്തിലും അതിക്രമിക്കുന്നു. ഈ നിലയിലാകുമ്പോൾ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തെ മറയ്ക്കുന്ന ആവരണം ക്രമേണ അകലുന്നു. അപ്പോൾ മനസ്സ് ഏകാഗ്രതയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായിത്തീരും. ഇതിന്റെ പിന്നാലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തങ്ങളുടെ വസ്തുക്കളിൽ ലയിക്കാതെ മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം അനുകരിക്കുന്നതുപോലെ, അവയുടെ ആകർഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നു. അപ്പോൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു പരമമായ അധീനത ലഭിക്കുന്നു. ഇനി, ഏകാഗ്രതയെ കുറിച്ച്—മനസ്സിനെ ഒരു സ്ഥലത്തേക്ക് ബന്ധിക്കുന്നതാണ് ധാരണ. അതിൽ, മനസ്സ് തടസ്സമില്ലാതെ ഒരേ വസ്തുവിലേക്കു ഒഴുകുമ്പോൾ അത് ധ്യാനമായിത്തീരും. ഈ അവസ്ഥയിൽ, വസ്തുവിന്റെ മാത്രം പ്രകാശം നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നും ആത്മാവ് ഇല്ലാതിരിയ്ക്കുന്നുവെന്നപോലെയാണ് അനുഭവം—ഇതാണു സമാധി. ഈ മൂന്നു ഒന്നിച്ച് ഒരു ലക്ഷ്യത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ സംയമം എന്നു പറയുന്നു. സംയമത്തിൽ പ്രാവീണ്യം നേടുമ്പോൾ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശം ഉദിക്കുന്നു. ഈ സംയമം വിവിധ നിലകളിൽ പ്രയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. ഈ മൂന്നു മുൻപത്തെ അഭ്യാസങ്ങളേക്കാൾ കൂടുതൽ ആന്തരികമാണ്, എങ്കിലും വിത്തില്ലാത്ത സമാധിയുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ഇവയും ബാഹ്യമായവയാണെന്നു പറയാം. ഇനി, മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലതയും നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള Samskara-കൾ (വാസനകൾ) ഉയർന്നുവരികയും, നിയന്ത്രണത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ മനസ്സ് അതുമായി ചേർന്ന് നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്, നിയന്ത്രണത്തിന്റെ പരിവർത്തനമാണ്. ഇതിന്റെ പ്രവാഹം ആ വാസനകളാൽ ശാന്തമാകുന്നു. എല്ലാ വസ്തുക്കളിലേക്കോ ഒരു വസ്തുവിലേക്കോ മനസ്സിന്റെ ആകർഷണം ക്ഷയിക്കുകയും ഉദയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് സമാധിയുടെ പരിവർത്തനമാണ്. പിന്നീട്, ശാന്തതയുടെ വാസനയും ഉദയത്തിന്റെ വാസനയും തുല്യമായപ്പോൾ, ഏകാഗ്രതയുടെ പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ, ഭൗതിക ഘടകങ്ങളിലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും സ്വഭാവത്തിന്റെ, ലക്ഷണത്തിന്റെ, അവസ്ഥയുടെ പരിവർത്തനങ്ങൾ വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. അടിസ്ഥാനമായ tattva-കൾ ശാന്തം, ഉദയം, അപ്രകാശിതം എന്നിങ്ങനെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ അനുസരിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ക്രമത്തിലെ വ്യത്യാസം പരിവർത്തനത്തിലെ വ്യത്യാസത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ഈ മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള പരിവർത്തനങ്ങളിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, ഭൂതകാലവും ഭാവിയുമൊക്കെ അറിയാൻ കഴിയും. ശബ്ദം, അർത്ഥം, മനസ്സിലെ രൂപം—ഈ മൂന്നു പരസ്പരം കലർന്നതിനാൽ ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു; അവയെ വേർതിരിച്ച് സംയമം ചെയ്താൽ, എല്ലാ ജീവികളുടെ ഭാഷയും അറിയാൻ കഴിയും. സമസ്കാരങ്ങളെ നേരിട്ട് ദർശിച്ചാൽ, മുൻജന്മങ്ങൾ അറിയാം. മറ്റുള്ളവരുടെ മനസ്സിലെ അവസ്ഥകളിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, അവരുടെ മനസ്സുകൾ അറിയാൻ കഴിയും. എന്നാൽ, അതിന്റെ ആധാരത്തെ മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല, കാരണം അത് ഗ്രഹണത്തിനുള്ള വസ്തുവല്ല. ശരീരത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, കാണപ്പെടാനുള്ള ശക്തി നിർത്തുമ്പോൾ, കണ്ണും പ്രകാശവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അദൃശ്യത ലഭിക്കുന്നു. ഫലമുള്ളതോ ഫലരഹിതമായതോ ആയ കര്മത്തിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, മരണമെന്ന സംഭവത്തിന്റെ സമയം അറിയാം, അല്ലെങ്കിൽ ശകുനങ്ങളിലൂടെ. സൗഹൃദം മുതലായ ഗുണങ്ങളിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, അവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശക്തികൾ ലഭിക്കും. ശക്തിയിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, ആനയുടേതുപോലെയുള്ള ശക്തി ലഭിക്കും. ഉന്നതദർശനത്തിന്റെ പ്രകാശം പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് തിരിയുമ്പോൾ, സൂക്ഷ്മമായതും മറഞ്ഞതും ദൂരെയുള്ളതും അറിയാം. സൂര്യനിൽ സംയമം ചെയ്താൽ ലോകങ്ങളുടെ ജ്ഞാനം, ചന്ദ്രനിൽ സംയമം ചെയ്താൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ക്രമം, ധ്രുവതാരത്തിൽ സംയമം ചെയ്താൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഗതിയുമാണ് അറിയാൻ കഴിയുന്നത്. നാഭി കേന്ദ്രത്തിൽ സംയമം ചെയ്താൽ ശരീരഘടനയുടെ ജ്ഞാനം ഉണരുന്നു. കണ്ഠകൂപത്തിൽ സംയമം ചെയ്താൽ വിശപ്പും ദാഹവും ഇല്ലാതാകുന്നു. കൂർമ്മനാഡിയിൽ സംയമം ചെയ്താൽ സ്ഥിരത ലഭിക്കുന്നു. തലയുടെ മുകളിൽ പ്രകാശത്തിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, സിദ്ധപുരുഷന്മാരെ ദർശിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ, സ്വാഭാവികമായ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ എല്ലാം അറിയാൻ കഴിയും. ഹൃദയത്തിൽ സംയമം ചെയ്താൽ, മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം അറിയാം. ഇങ്ങനെ, പതഞ്ജലി മഹർഷിയുടെ യോഗസൂത്രങ്ങളിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ മാർഗം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അധീനമാക്കി, പരമജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള ദിവ്യയാത്ര സാദ്ധ്യമാകുന്നു.