ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಈ ಪವಿತ್ರ ಪಥದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅನುಭವವು ಹೇಗೆ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಾವು ಸಾಗುತ್ತೇವೆ. ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವವು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಿನ್ನವಾದರೂ, ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಭೇದವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅನುಭವ ಜನಿಸುತ್ತದೆ. ಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದಾಗ, ಪುರುಷನ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಯೋಗಿಗೆ ಆಂತರಿಕ ಶ್ರವಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ದರ್ಶನ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ವಾಸನೆ ಎಂಬ ಸಹಜ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಯೋಗಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬಹುದು; ಹೊರಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹರಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವು ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಬಂಧನದ ಮೂಲವನ್ನು ಶಿಥಿಲಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಯೋಗಿಯು ಇತರರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಉದಾನ ವಾಯುವಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ಸಾಧಿಸಿದರೆ, ನೀರು, ಕೆಸರು, ಮುಳ್ಳುಗಳು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದಂತೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆಗೆ ಏರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸಮಾನ ವಾಯುವಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವದಿಂದ, ಆತ್ಮಸ್ಥ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉರಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಸಂಬಂಧದ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದಾಗ, ದೈವಿಕ ಶ್ರವಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಹ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಸಂಬಂಧದ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮ ಹಾಗೂ ಹತ್ತಿಯ ಹಗುರತ್ವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಯೋಗಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೇಹದ ಹೊರಗಿನ ಮಹಾವಿವೇಕದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಆವೃತಗೊಳಿಸುವ ಆವರಣವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲತೆ, ಸ್ವರೂಪ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದಾಗ, ಯೋಗಿಯು ಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ, ಯೋಗಿಗೆ ಅಣುವಾದುದು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಾಂತರಗಳು, ದೇಹದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಭೂತಗಳ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅಪ್ರಭಾವ್ಯತೆ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದೇಹದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದರೆ ಸುಂದರ್ಯ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಬಲ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢತೆ. ಗ್ರಹಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ, ಸ್ವರೂಪ, ಅಹಂ, ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದಾಗ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅವಲಂಬನೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪುರುಷನ ಮಧ್ಯೆ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದ ಯೋಗಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಇವುಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದಾಗ, ಪಾಪಬೀಜಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಕೈವಲ್ಯ—ಪೂರ್ಣ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಾಗ ಕೂಡ, ಯೋಗಿಯು ಅಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ, ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ಅಪರಾಧದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಕ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದಾಗ, ವಿವೇಕಜ್ಞಾನವು ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಭೇದ, ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಭಿನ್ನತೆಯ ಅರಿವಿನಿಂದ, ಸಮಾನ ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಈ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಕ್ರಮರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎರಡೂ ಸಮಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಕೈವಲ್ಯ—ಪೂರ್ಣ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ—ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಗಳು ಜನ್ಮ, ಔಷಧಿ, ಮಂತ್ರ, ತಪಸ್ಸು ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿಯ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಒಂದು ರೂಪವು ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬದಲಾವಣೆಯ ಕಾರಣವೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಆರಂಭಕವಲ್ಲ; ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿರುವ ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯ. ಇದು ರೈತನಂತೆ—ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವುದು ಅವನು ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದರಿಂದ. ಅಹಂಭಾವದಿಂದ ಮಾತ್ರ, ವಿಭಿನ್ನ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಪ್ರೇರಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಉದಯಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಸಂಸ್ಕಾರರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಕರ್ಮವು ಶುಭವೂ ಅಲ್ಲ, ಅಶುಭವೂ ಅಲ್ಲ; ಇತರರಿಗೆ ಅದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೇ ಫಲವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ಮೃತಿಯು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಒಂದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಜನ್ಮ, ಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ಕಾಲದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟವರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮ ಇರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ಆದಿಯಿಲ್ಲದಿಕೆ, ವಾಸನೆಗಳ ಶಾಶ್ವತತೆಯಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ, ಫಲ, ಆಧಾರ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಅವು ಒಂದಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇಲ್ಲದಾಗ ಅವು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕಾಲಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ, ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭೇದಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ. ಅವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರಬಹುದು; ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಗುಣಗಳಂತೆಯೇ. ರೂಪಾಂತರಗಳ ಏಕತ್ವದಿಂದ ವಸ್ತುವಿನ ಸತ್ಯತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸುಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ, ಒಂದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುವು ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅವಲಂಬಿತವಲ್ಲ; ಹಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡದಿದ್ದರೆ ಏನು ಆಗುತ್ತದೆ? ವಸ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯಲಾಗದು. ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಅದರ ಅಧಿಪತಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷನು ಎಂದಿಗೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಮನಸ್ಸು ತಾನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ತಿಳಿವಿನ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ, ಯೋಗಿಯು ಕ್ರಮೇಣ ಆಂತರಿಕ ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿಗಳು, ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ, ಪರಮ ಕೈವಲ್ಯವನ್ನು—ಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು—ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.