ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯ ಸಾಧನೆಯ ಅನೇಕ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಬೆಳಕನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದವು, ಗುಪ್ತವಾದವು ಮತ್ತು ದೂರದ ಸಂಗತಿಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ವಿವಿಧ ಲೋಕಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಧ್ರುವತಾರೆಯ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಲನೆಯ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಭಿಮೂಲನ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದಾಗ ದೇಹದ ರಚನೆಯ ಜ್ಞಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಗಂಟಲಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಹಸಿವು ಮತ್ತು ದಾಹವು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಕುರ್ಮನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದರೆ ಸ್ಥಿರತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದರೆ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ, ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಭವವಾದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನ ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಸತ್ವವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅನುಭವಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ, ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಗುರಿಯ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಪುರುಷನ ಜ್ಞಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅಂತಃಕರ್ಣದ ಶ್ರವಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ದೃಷ್ಟಿ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣದಂತಹ ಬೌದ್ಧಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬಾಹ್ಯಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವು ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಬಂಧನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾನ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಪಟುತ್ವವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರೆ ನೀರು, ಮಣ್ಣು, ಮುಳ್ಳುಗಳು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುವ ಶಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸಮಾನ ವಾಯುವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಒಳಗಿನ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದರೆ ದಿವ್ಯ ಶ್ರವಣಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಹ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದರೆ, ಹತ್ತಿಯ ಹಗುರತನದಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾವಿದೇಹ ಎಂಬ ಹೊರಗಿನ, ನಿರ್ಮಿತವಲ್ಲದ ಕ್ರಿಯೆ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ, ಪ್ರಕಾಶದ ಅವರಣೆಯು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲ, ಸ್ವರೂಪ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದರೆ ಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ವೈಭವವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ದೇಹದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುವ ಶಕ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ದೇಹದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರತೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಬಲ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂತಿರುವ ದೃಢತೆ ಸೇರಿವೆ. ಗ್ರಹಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ, ಸ್ವರೂಪ, ಅಹಂಕಾರ, ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಗುರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ವೈಭವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಪತ್ಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ವ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅರಿತವರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ಮೇಲೂ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದಾಗ, ಮಲದ ಬೀಜಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಕೈವಲ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಬಾರದು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಪರಿಹಾರ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಕ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಸಮ್ಯಮ ಮಾಡಿದರೆ ವಿವೇಕಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತಿ, ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಜ್ಞಾನವು ಮುಕ್ತಿಕರ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸುವ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಮೀರುವ ಮತ್ತು ಕ್ರಮವಿಲ್ಲದಂತಹದ್ದು. ಸತ್ವ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಶುದ್ಧತೆ ಸಮಾನವಾದಾಗ ಕೈವಲ್ಯ, ಅಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಜನ್ಮ, ಔಷಧಿ, ಮಂತ್ರ, ತಪಸ್ಸು ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಒಂದು ರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರಣವು ಸ್ವತಃ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಡ್ಡಿಯು ದೂರವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಬದಲಾವಣೆ ಸಾಧ್ಯ, ಹೇಗೆಂದರೆ ರೈತನು ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಮನಸ್ಸುಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಪ್ರೇರಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಮನಸ್ಸು ಸಂಸ್ಕಾರರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಕರ್ಮವು ಶ್ವೇತ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಇತರರಿಗೆ ಅದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ, ಫಲಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾತ್ರ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಒಂದೇ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಜನ್ಮ, ಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ಕಾಲದಿಂದ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕ್ರಮವು ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ, ಪತಂಜಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಯೋಗಿಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅನುಭವಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಮುಕ್ತಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.