ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಪತಂಜಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಪ್ರಗತಿಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ಮರಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಸ್ಮರಣೆ ಎಂದರೆ ಅನುಭವಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪದೆ, ನಷ್ಟವಾಗದೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭ್ಯಾಸ ಎಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನ; ಈ ಅಭ್ಯಾಸವು ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ನಿರಂತರವಾಗಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಗಾಢವಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ. ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂದರೆ ಕಂಡು, ಕೇಳಿದ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ಸಾಧಿಸುವುದು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಉನ್ನತವಾದ ವೈರಾಗ್ಯವು ಸ್ವಯಂ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಗುಣಗಳ ಮೇಲೂ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ವಿವೇಕಾನ್ವಿತ ಸಮಾಧಿ—ಇದು ಯುಕ್ತಿ, ಚಿಂತನ, ಆನಂದ ಮತ್ತು 'ನಾನು' ಎಂಬ ಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಸಮಾಧಿ, ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿ, ನಿರೋಧ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸುಪ್ತ ವಾಸನೆಗಳೇ ಉಳಿದಿರುತ್ತವೆ. ಅಯೋಗ್ಯರು ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾದವರಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಕಾರಣ ವಾಸನೆಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಇತರರಿಗೆ ಸಮಾಧಿಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಶಕ್ತಿಯು, ಸ್ಮೃತಿ, ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ಕಟ ಆಸೆಯಿಂದ ಯೋಗ ಸಾಧನೆ ತ್ವರಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈ ಆಸೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತೀವ್ರ, ಮಧ್ಯಮ, ಮೃದು ಎಂಬ ಭೇದಗಳಿವೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಾಧಿ ಸಾಧನೆ. ಈಶ್ವರನು ವಿಶೇಷ ಸ್ವರೂಪ; ಅವನು ದುಃಖ, ಕರ್ಮ, ಫಲ, ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಜ್ಞಾನ ಬೀಜವಿದೆ. ಅವನು ಕಾಲದಿಂದ ಮಿತಗೊಳ್ಳದ ಪುರಾತನ ಗುರು. ಅವನ ಹೆಸರು 'ಓಂ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಜಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗಡೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಡಚಣೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಡಚಣೆಗಳು—ರೋಗ, ಜಡತೆ, ಸಂಶಯ, ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಅಶಮ, ತಪ್ಪು ಗ್ರಹಣ, ಸಾಧನೆಗೆ ವಿಫಲತೆ, ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದಿಕೆ—ಇವುಗಳು ಬಾಧೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಅಡಚಣೆಗಳು ದುಃಖ, ನಿರಾಶೆ, ದೇಹದ ಕಂಪನೆ, ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಒಂದೇ ಒಂದು ತತ್ತ್ವದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಸಂತೋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ, ದುಃಖಿಗಳಲ್ಲಿ ದಯೆ, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಅಪುನ್ಯಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಬೆಳಸಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವೇ ಉಸಿರಿನ ಹೊರಹಾಕುವ ಮತ್ತು ತಡೆಹಿಡಿಯುವ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧತೆ ಸಾಧ್ಯ. ಅಥವಾ, ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಆಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಅಥವಾ ದುಃಖವಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಸಬಹುದು. ಅಥವಾ, ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬಹುದು. ಅಥವಾ, ನಿದ್ದೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಬಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧಾರ ಮಾಡಬಹುದು. ಅಥವಾ, ತಾನಿಗೆ ಇಚ್ಛೆಯಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬಹುದು. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯು ಅಣುವಿನಿಂದ ಮಹಾ ವಸ್ತುವಿನವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರಗಳು ಶಾಂತವಾದಾಗ ಅದು ಪಾರದರ್ಶಕ ರತ್ನದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಗ್ರಹಣಕ್ಕೇ, ಗ್ರಹಣದ ಕ್ರಿಯೆಗೆ, ಗ್ರಹ್ಯ ವಸ್ತುವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಗೊಂಡು, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಧಿಯು ಪದ, ಅರ್ಥ, ಜ್ಞಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಮರಣೆ ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಗ್ರಹ್ಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ—ಇದು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಸಮಾಧಿಯೂ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಸ್ತುವಿನ ಅಂತ್ಯವು ನಿರ್ವಿಶೇಷ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳು ಬೀಜ ಸಮಾಧಿಗಳು. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿಂತನೆಯಿಲ್ಲದ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತವಾದಾಗ, ಅಂತರಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಸತ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರವಣ ಅಥವಾ ಅನುಮಾನದಿಂದ ಬಂದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಕುರಿತು. ಈ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವಾಸನೆಗಳು ಬೇರೆ ವಾಸನೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಪತಂಜಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಯೋಗದ ಮನಸ್ಸಿನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ಅಭ್ಯಾಸ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಸಮಾಧಿಯ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವರಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.