દ્રષ્ટા દૃશિમાત્રઃ શુદ્ધો ઽપિ પ્રત્યયાનુપશ્યઃ
જોનાર શુદ્ધ ચેતના છે, ભલે મનની કલ્પનાઓ દ્વારા જુએ છે.
તદર્થ એવ દૃશ્યસ્યાત્મા
જે દેખાય છે તેનું સ્વરૂપ માત્ર એ માટે જ છે.
કૃતાર્થં પ્રતિ નષ્ટમ્ અપ્ય્ અનષ્ટં તદન્યસાધારણત્વાત્
જેને પોતાનું કાર્ય પૂરું થયું હોય, તેના માટે એ વસ્તુ નષ્ટ થઈ જાય છે, પણ બીજાઓ માટે એ હજી પણ રહે છે, કારણ કે એ બધાને સામાન્ય છે.
સ્વસ્વામિશક્ત્યોઃ સ્વરૂપોપલબ્ધિહેતુઃ સંયોગઃ
આત્મા અને તેના માલિકની શક્તિઓના સાચા સ્વરૂપને ઓળખવાનો કારણ એ બંનેનો સંયોગ છે.
તસ્ય હેતુર્ અવિદ્યા
આ સંયોગનું મૂળ કારણ અજ્ઞાન છે.
તદભાવાત્ સંયોગાભાવો હાનં તદ્દૃશેઃ કૈવલ્યમ્
જ્યારે એ અજ્ઞાન દૂર થાય છે ત્યારે સંયોગ પણ રહેતો નથી; એ જ દર્શકની મુક્તિ છે.
વિવેકખ્યાતિર્ અવિપ્લવા હાનોપાયઃ
અવિચલ વિવેકજ્ઞાન એ સંયોગના અંતનું સાધન છે.
તસ્ય સપ્તધા પ્રાન્તભૂમિઃ પ્રજ્ઞા
એ વ્યક્તિને જ્ઞાન સાત પ્રકારની પરમ અવસ્થાએ પહોંચે છે.
યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનાદ્ અશુદ્ધિક્ષયે જ્ઞાનદીપ્તિર્ આ વિવેકખ્યાતેઃ
યોગના અંગોનું પાલન કરતાં, જ્યારે અશુદ્ધિ નાશ પામે છે, ત્યારે જ્ઞાનનું પ્રકાશ વિવેકજ્ઞાન સુધી ફેલાય છે.
યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધારણાધ્યાનસમાધયો ઽષ્ટાવ્ અઙ્ગાનિ
યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ — આ યોગના આઠ અંગો છે.
અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ
અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ — આ યમ છે.
જાતિદેશકાલસમયાનવચ્છિન્નાઃ સાર્વભૌમા મહાવ્રતમ્
આ મહાવ્રત છે, જે જાતિ, સ્થાન, સમય કે પરિસ્થિતિથી બંધાયેલાં નથી અને સર્વત્ર લાગુ પડે છે.
શૌચસંતોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ
શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપ્રણિધાન — આ નિયમ છે.
વિતર્કબાધને પ્રતિપક્ષભાવનમ્
જ્યારે મનમાં દુર્વિચાર આવે, ત્યારે તેની વિરુદ્ધ ભાવના કરવી.
વિતર્કા હિંસાદયઃ કૃતકારિતાનુમોદિતા લોભક્રોધમોહપૂર્વકા મૃદુમધ્યાધિમાત્રા દુઃખાજ્ઞાનાનન્તફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્
હિંસા જેવા દુર્વિચાર, જે પોતાના કે બીજાના કરાવેલા કે મંજૂર કરેલા હોય, લોભ, ક્રોધ કે મોહથી ઉત્પન્ન થાય અને નરમ, મધ્યમ કે તીવ્ર હોય, એ અનંત દુઃખ અને અજ્ઞાન આપે છે; તેથી તેની વિરુદ્ધ ભાવના કરવી.
અહિંસાપ્રતિષ્ઠાયાં તત્સંનિધૌ વૈરત્યાગઃ
જ્યારે કોઈ અહિંસામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેની આસપાસ શત્રુતા દૂર થઈ જાય છે.
સત્યપ્રતિષ્ઠાયાં ક્રિયાફલાશ્રયત્વમ્
જ્યારે કોઈ સત્યમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેની ક્રિયાઓ ફળ આપે છે.
અસ્તેયપ્રતિષ્ઠાયાં સર્વરત્નોપસ્થાનમ્
જ્યારે કોઈ અસ્તેયમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે બધાં રત્નો તેની પાસે આવે છે.
બ્રહ્મચર્યપ્રતિષ્ઠાયાં વીર્યલાભઃ
જ્યારે કોઈ બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેને બળ મળે છે.
અપરિગ્રહસ્થૈર્યે જન્મકથંતાસંબોધઃ
જ્યારે કોઈ અપરિગ્રહમાં દૃઢ થાય છે, ત્યારે તેને જન્મ કેવી રીતે અને કેમ થાય છે તેનું જ્ઞાન થાય છે.
શૌચાત્ સ્વાઙ્ગજુગુપ્સા પરૈર્ અસંસર્ગઃ
શુદ્ધિથી પોતાના શરીર પ્રત્યે વિમુખતા અને બીજાઓ સાથે સંપર્ક ટાળવાની ભાવના જન્મે છે.
સત્ત્વશુદ્ધિસૌમનસ્યૈકાગ્ર્યેન્દ્રિયજયાત્મદર્શનયોગ્યત્વાનિ ચ
એથી મનની પવિત્રતા, આનંદ, એકાગ્રતા, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવાની શક્તિ અને આત્મદર્શન માટે યોગ્યતા પ્રાપ્ત થાય છે.
સંતોષાદ્ અનુત્તમઃ સુખલાભઃ
સંતોષથી સર્વોત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
કાયેન્દ્રિયસિદ્ધિર્ અશુદ્ધિક્ષયાત્ તપસઃ
તપથી અશુદ્ધિઓ નાશ પામે છે અને શરીર તથા ઇન્દ્રિયોની સિદ્ધિ થાય છે.
સ્વાધ્યાયાદ્ ઇષ્ટદેવતાસંપ્રયોગઃ
પવિત્ર ગ્રંથોના અધ્યયનથી મનપસંદ દેવતાની સાથે એકતા થાય છે.
સમાધિસિદ્ધિર્ ઈશ્વરપ્રણિધાનાત્
ઈશ્વરપ્રણિધાનથી સમાધિમાં પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્થિરસુખમ્ આસનમ્
આસન સ્થિર અને સુખદ હોય છે.
પ્રયત્નશૈથિલ્યાનન્તસમાપત્તિભ્યામ્
પ્રયત્નની ઢીલાશ અને અનંતમાં લીન થવાથી આ સિદ્ધ થાય છે.
તતો દ્વન્દ્વાનભિઘાતઃ
પછી દ્વંદ્વોનું કોઈ અસર રહેતું નથી.
તસ્મિન્ સતિ શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ ગતિવિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ
જ્યારે આ સ્થિર થાય છે ત્યારે શ્વાસ અને નિશ્વાસના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવું પ્રાણાયામ કહેવાય છે.