પાતઞ્જલયોગસૂત્રાણિ

તત્પ્રતિષેધાર્થમ્ એકતત્ત્વાભ્યાસઃ

આ અવરોધો દૂર કરવા માટે એક તત્વનું અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાણાં સુખદુઃખપુણ્યાપુણ્યવિષયાણાં ભાવનાતશ્ ચિત્તપ્રસાદનમ્

સુખી, દુઃખી, પુણ્યશાળી અને પાપી પ્રત્યે મૈત્રી, કરુણા, આનંદ અને ઉદાસીનતા પોષવાથી મન શુદ્ધ થાય છે.

પ્રચ્છર્દનવિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય

અથવા, શ્વાસ બહાર કાઢવો અને રોકવો—આથી પણ મન શાંત થાય છે.

વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિર્ ઉત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિનિબન્ધની

અથવા, વિષયવાળી મનની પ્રવૃત્તિ ઉદ્ભવે ત્યારે પણ મન સ્થિર થાય છે.

વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી

અથવા, જે મન દુઃખરહિત અને પ્રકાશમય છે, તેનાથી પણ મન સ્થિર થાય છે.

વીતરાગવિષયં વા ચિત્તમ્

અથવા, મનને વિષયોની આસક્તિથી મુક્ત એવા કોઈ વ્યક્તિ તરફ દોરવું.

સ્વપ્નનિદ્રાજ્ઞાનાલમ્બનં વા

અથવા, મનને સ્વપ્ન કે ઊંઘમાંથી મળતી જાણકારી પર સ્થિર કરવું.

યથાભિમતધ્યાનાદ્ વા

અથવા, જે મનને ભાવે તે વિષય પર ધ્યાન કરવાથી પણ મન શાંત થાય છે.

પરમાણુપરમમહત્ત્વાન્તો ઽસ્ય વશીકારઃ

મન પર સંપૂર્ણ પ્રભુત્વ સૌથી સૂક્ષ્મ કણથી લઈને સૌથી વિશાળ વસ્તુ સુધી વિસ્તરે છે.

ક્ષીણવૃત્તેર્ અભિજાતસ્યેવ મણેર્ ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યેષુ તત્સ્થતદઞ્જનતા સમાપત્તિઃ

જ્યારે મનની લહેરો ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે મન નિષ્કલંક મણકાની જેમ બની જાય છે અને જોનાર, જોવું અને જોવાતું બધું જ મનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે—આ સમાધિ છે.

તત્ર શબ્દાર્થજ્ઞાનવિકલ્પૈઃ સંકીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ

આ અવસ્થામાં, શબ્દ, અર્થ અને જાણકારીના ભેદથી મિશ્ર reasoningવાળી સમાધિ થાય છે.

સ્મૃતિપરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપશૂન્યેવાર્થમાત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા

જ્યારે સ્મૃતિ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે મન પોતાનું સ્વરૂપ ભૂલી જાય છે અને માત્ર વિષય જ પ્રકાશે છે—આ reasoning વિના સમાધિ છે.

એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા

આ જ રીતે, સૂક્ષ્મ વિષય પર reasoningવાળી અને reasoning વિના સમાધિ સમજાવાઈ છે.

સૂક્ષ્મવિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્

સૂક્ષ્મ વિષયની પરાકાષ્ઠા એ છે કે તેમાં કોઈ લક્ષણ રહેતું નથી.

તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ

આ બધું બીજવાળી સમાધિ કહેવાય છે.

નિર્વિચારવૈશારદ્યે ઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ

reasoning વિના સમાધિમાં પારંગત થવાથી અંતરાત્મા શુદ્ધ અને પ્રસન્ન થાય છે.

ઋતંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા

એમાં જ્ઞાન સંપૂર્ણપણે સત્યથી ભરપૂર હોય છે.

શ્રુતાનુમાનપ્રજ્ઞાભ્યામ્ અન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્

આ જ્ઞાન શ્રવણ કે અનુમાનથી મળતા જ્ઞાનથી અલગ છે, કારણ કે એ વિશિષ્ટ વિષયને સ્પર્શે છે.

તજ્જઃ સંસ્કારો ઽન્યસંસ્કારપ્રતિબન્ધી

આ સમાધિથી ઊપજેલી સંસ્કાર અન્ય સંસ્કારોને અટકાવે છે.

તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્ નિર્બીજઃ સમાધિઃ

જ્યારે એ સંસ્કાર પણ નિવૃત્ત થાય છે અને બધું શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે બીજ વિના સમાધિ થાય છે.

તપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ ક્રિયાયોગઃ

તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપ્રણિધાન—આ ત્રણેય ક્રિયાયોગ છે.

સમાધિભાવનાર્થઃ ક્લેશતનૂકરણાર્થશ્ ચ

આથી સમાધિની વૃદ્ધિ અને ક્લેશોનું ક્ષય થાય છે.

અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ

અજ્ઞાન, અહંકાર, રાગ, દ્વેષ અને જીવતાવરણી—આ પાંચે ક્લેશ છે.

અવિદ્યા ક્ષેત્રમ્ ઉત્તરેષાં પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારાણામ્

અજ્ઞાન એ બીજાં દુઃખો માટે જમીન છે, જે ક્યારેક સુપ્ત, ક્યારેક નબળી, ક્યારેક તૂટી ગયેલી અને ક્યારેક પૂરેપૂરી રીતે પ્રગટ થાય છે.

અનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મસુ નિત્યશુચિસુખાત્મખ્યાતિર્ અવિદ્યા

અજ્ઞાન એ છે કે, જે નાશવાન, અશુદ્ધ, દુઃખદાયક અને પરનું છે તેને ચિરંજીવ, શુદ્ધ, સુખદાયક અને પોતાનું માને.

દૃગ્દર્શનશક્ત્યોર્ એકાત્મતેવાસ્મિતા

અહંકાર એ છે, જ્યારે જોનાર અને જોવાની શક્તિ એકજ છે એમ સમજાય છે.

સુખાનુશયી રાગઃ

રાગ એ છે, જે સુખની યાદમાં મનમાં વસી જાય છે.

દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ

દ્વેષ એ છે, જે દુઃખની યાદમાં મનમાં વસી જાય છે.

સ્વરસવાહી વિદુષો ઽપિ તથા રૂઢો ઽભિનિવેશઃ

જીવન પ્રત્યેનું મોહ પોતાનાં જ બળે વહે છે, અને તે જ્ઞાનીઓમાં પણ એ જ રીતે મજબૂત રહે છે.