તાસામ્ અનાદિત્વં ચાશિષો નિત્યત્વાત્
ઇચ્છા સદા રહે છે, એટલે એ સંસ્કારોનું આરંભ નથી.
હેતુફલાશ્રયાલમ્બનૈઃ સંગૃહીતત્વાદ્ એષામ્ અભાવે તદભાવઃ
કારણ, ફળ, આધાર અને વિષયથી એ સંસ્કારો બંધાયેલા છે; એમાંના કોઈ ન હોય તો એ પણ રહેતું નથી.
અતીતાનાગતં સ્વરૂપતો ઽસ્ત્ય્ અધ્વભેદાદ્ ધર્માણામ્
ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય પોતાના સ્વરૂપે જ છે, કારણ કે ગુણોના માર્ગ જુદા છે.
તે વ્યક્તસૂક્ષ્મા ગુણાત્માનઃ
એ ગુણધર્મો ક્યારેક સ્પષ્ટ, ક્યારેક સૂક્ષ્મ હોય છે.
પરિણામૈકત્વાદ્ વસ્તુતત્ત્વમ્
રૂપાંતરની એકતા હોવાથી વસ્તુનું સત્યપણું સ્થિર રહે છે.
વસ્તુસામ્યે ચિત્તભેદાત્ તયોર્ વિભક્તઃ પન્થાઃ
વસ્તુ એક જ હોય, તો પણ મન જુદાં હોવાથી બંનેના માર્ગ અલગ પડે છે.
ન ચૈકચિત્તતન્ત્રં વસ્તુ તદપ્રમાણકં તદા કિં સ્યાત્
વસ્તુ માત્ર એક મન પર આધારિત નથી; જો તે માન્ય ન હોય, તો પછી તેનું શું રહેશે?
તદુપરાગાપેક્ષિત્વાચ્ ચિત્તસ્ય વસ્તુ જ્ઞાતાજ્ઞાતમ્
મન પર જે રંગ પડે છે, તેના આધારે વસ્તુ જાણી શકાય છે કે અજાણી રહે છે.
સદા જ્ઞાતાશ્ ચિત્તવૃત્તયસ્ તત્પ્રભોઃ પુરુષસ્યાપરિણામિત્વાત્
મનના બધા ફેરફારો તેના સ્વામી માટે હંમેશા જાણીતા હોય છે, કારણ કે પુરુષ કદી બદલાતો નથી.
ન તત્ સ્વાભાસં દૃશ્યત્વાત્
મન પોતાને પ્રકાશિત કરતું નથી, કારણ કે તે જોવાય છે.
એકસમયે ચોભયાનવધારણમ્
એક જ સમયે બન્નેને સમજાઈ શકતું નથી.
ચિત્તાન્તરદૃશ્યે બુદ્ધિબુદ્ધેર્ અતિપ્રસઙ્ગઃ સ્મૃતિસંકરશ્ ચ
જો એક મન બીજું મન જુએ, તો બહુ બધી બુદ્ધિઓ અને સ્મૃતિઓમાં ગડમથલ થાય.
ચિતેર્ અપ્રતિસંક્રમાયાસ્ તદાકારાપત્તૌ સ્વબુદ્ધિસંવેદનમ્
ચેતના એકથી બીજા તરફ જતી નથી, એટલે જે રૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે એ પોતાની બુદ્ધિને જ જાણે છે.
દ્રષ્ટૃદૃશ્યોપરક્તં ચિત્તં સર્વાર્થમ્
મન જોનાર અને જોવાતા બંનેથી રંગાયેલું હોય છે, તેથી બધું અનુભવવા યોગ્ય બને છે.
તદ્ અસંખ્યેયવાસનાભિશ્ ચિત્રમ્ અપિ પરાર્થં સંહત્યકારિત્વાત્
અનંત સંસ્કારોને લીધે મન ભલે રંગીન હોય, પણ એ બીજાના હિત માટે જ કાર્ય કરે છે, કારણ કે એ સંયુક્ત છે.
વિશેષદર્શિન આત્મભાવભાવનાનિવૃત્તિઃ
જેને સાચી સમજ છે, તેમાં આત્મા તરીકે મન ગણી લેવાની વૃત્તિ બંધ થઈ જાય છે.
તદા વિવેકનિમ્નં કૈવલ્યપ્રાગ્ભારં ચિત્તમ્
ત્યારે મન વિવેક તરફ વળે છે અને મુક્તિ તરફ ખેંચાય છે.
તચ્છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ સંસ્કારેભ્યઃ
જ્યાં ખોટ પડે ત્યાં સંસ્કારોમાંથી બીજા વિચારો ઊભા થાય છે.
હાનમ્ એષાં ક્લેશવદ્ ઉક્તમ્
આ બધાનું નિવારણ પણ દુઃખો જેવી રીતે જ કહેવાયું છે.
પ્રસંખ્યાને ઽપ્ય્ અકુસીદસ્ય સર્વથા વિવેકખ્યાતેર્ ધર્મમેઘઃ સમાધિઃ
જેને વિવેકજ્ઞાનમાં પણ કોઈ લાલચ નથી, તેમાં 'ધર્મમેઘ સમાધિ' થાય છે.
તતઃ ક્લેશકર્મનિવૃત્તિઃ
એથી દુઃખો અને કર્મોનો અંત આવે છે.
તદા સર્વાવરણમલાપેતસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાજ્ જ્ઞેયમ્ અલ્પમ્
ત્યારે બધાં આવરણો અને મલ દૂર થઈ જાય છે, અને જ્ઞાન અનંત હોવાથી જાણવાનું બહુ ઓછું રહે છે.
તતઃ કૃતાર્થાનાં પરિણામક્રમસમાપ્તિર્ ગુણાનામ્
એથી ગુણોની પરિવર્તનશ્રેણી, જે પોતાનું કામ પૂરું કરે છે, પૂર્ણ થાય છે.
ક્ષણપ્રતિયોગી પરિણામાપરાન્તનિર્ગ્રાહ્યઃ ક્રમઃ
ક્રમ એ છે કે જે ક્ષણોની પરંપરા અને પરિવર્તનના અંત તરીકે ઓળખાય છે.
પુરુષાર્થશૂન્યાનાં ગુણાનાં પ્રતિપ્રસવઃ કૈવલ્યં સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા વા ચિતિશક્તિર્ ઇતિ
મુક્તિ એ છે કે ગુણો પુરુષ માટે નિષ્ફળ થઈને પોતાના મૂળમાં પાછા જાય છે, અથવા ચેતનાની શક્તિ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે.