સત્ત્વપુરુષયોર્ અત્યન્તાસંકીર્ણયોઃ પ્રત્યયાવિશેષો ભોગઃ પરાર્થાત્ સ્વાર્થસંયમાત્ પુરુષજ્ઞાનમ્
શુદ્ધ સત્ત્વ અને પુરુષ વચ્ચે ભેદ ન જાણી શકવાથી અનુભવ થાય છે; પણ પોતાના સ્વરૂપ પર ધ્યાનથી પુરુષનું જ્ઞાન થાય છે.
તતઃ પ્રાતિભશ્રાવણવેદનાદર્શાસ્વાદવાર્તા જાયન્તે
આથી, સહજ રીતે શ્રવણ, સ્પર્શ, દૃષ્ટિ, સ્વાદ અને વાસનાનો અનુભવ થાય છે.
તે સમાધાવ્ ઉપસર્ગા વ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ
આ બધું સમાધિમાં અવરોધરૂપ છે, પણ બહારની સ્થિતિમાં એ શક્તિરૂપ છે.
બન્ધકારણશૈથિલ્યાત્ પ્રચારસંવેદનાચ્ ચ ચિત્તસ્ય પરશરીરાવેશઃ
બંધનના કારણને ઢીલું કરીને અને મનની ગતિનું જ્ઞાન મેળવી, બીજાના શરીરમાં પ્રવેશ શક્ય છે.
ઉદાનજયાજ્ જલપઙ્કકણ્ટકાદિષ્વ્ અસઙ્ગ ઉત્ક્રાન્તિશ્ ચ
ઉદાનવાયુ પર કાબૂ મેળવવાથી પાણી, કાદવ, કાંટા વગેરેમાં અસ્પર્શ રહે છે અને શરીર ઉપર ઉડવાની શક્તિ મળે છે.
સમાનજયાજ્ જ્વલનમ્
સમાનવાયુ પર કાબૂ મેળવવાથી અંદર અગ્નિ પ્રગટાવવાની શક્તિ મળે છે.
શ્રોત્રાકાશયોઃ સંબન્ધસંયમાદ્ દિવ્યં શ્રોત્રમ્
કાન અને આકાશ વચ્ચેના સંબંધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી દિવ્ય શ્રવણ શક્તિ મળે છે.
કાયાકાશયોઃ સંબન્ધસંયમાલ્ લઘુતૂલસમાપત્તેશ્ ચાકાશગમનમ્
શરીર અને આકાશ વચ્ચેના સંબંધ પર ધ્યાન અને કપાસ જેવી હલકાઈ પ્રાપ્ત થતાં આકાશમાં ગમ્યા ત્યાં જઈ શકાય છે.
બહિર્ અકલ્પિતા વૃત્તિર્ મહાવિદેહા તતઃ પ્રકાશાવરણક્ષયઃ
જ્યારે બહારની કલ્પનાવિહિન અવસ્થા, મહાવિદેહા, થાય છે ત્યારે પ્રકાશને ઢાંકી રાખતી આવરણો નાશ પામે છે.
સ્થૂલસ્વરૂપસૂક્ષ્માન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાદ્ ભૂતજયઃ
સ્થૂળ, સ્વરૂપ, સૂક્ષ્મ, જોડાણ અને હેતુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી પંચમહાભૂત પર કાબૂ મળે છે.
તતો ઽણિમાદિપ્રાદુર્ભાવઃ કાયસંપત્ તદ્ધર્માનભિઘાતશ્ ચ
આથી અણુ જેવી ક્ષુદ્રતા વગેરે શક્તિઓ, શરીરની પૂર્ણતા અને તત્વોના ગુણોથી અપ્રભાવિત રહેવું પ્રાપ્ત થાય છે.
રૂપલાવણ્યબલવજ્રસંહનનત્વાનિ કાયસંપત્
શરીરની પૂર્ણતા એટલે રૂપ, લાવણ્ય, બળ અને વજ્ર જેવી મજબૂતી.
ગ્રહણસ્વરૂપાસ્મિતાન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાદ્ ઇન્દ્રિયજયઃ
ગ્રહણ પ્રક્રિયા, સ્વરૂપ, અહંકાર, જોડાણ અને હેતુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ મળે છે.
તતો મનોજવિત્વં વિકરણભાવઃ પ્રધાનજયશ્ ચ
આથી મનની ઝડપી ગતિ, ઇન્દ્રિયો થી સ્વતંત્રતા અને પ્રકૃતિ પર કાબૂ પ્રાપ્ત થાય છે.
સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રસ્ય સર્વભાવાધિષ્ઠાતૃત્વં સર્વજ્ઞાતૃત્વં ચ
સત્ત્વ અને પુરુષ વચ્ચેનો ભેદ જાણનારા માટે સર્વ અવસ્થાઓ પર પ્રભુત્વ અને સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થાય છે.
તદ્વૈરાગ્યાદ્ અપિ દોષબીજક્ષયે કૈવલ્યમ્
આ શક્તિઓ પ્રત્યે પણ વૈરાગ્ય રાખવાથી અને દોષના બીજ નાશ પામતાં મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્થાન્યુપનિમન્ત્રણે સઙ્ગસ્મયાકરણં પુનર્ અનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્
ઉચ્ચ અવસ્થાવાળા દેવો આમંત્રણ આપે ત્યારે સંલગ્નતા અને અભિમાન ટાળવું, નહિંતર અનિચ્છનીય પરિણામ આવે છે.
ક્ષણતત્ક્રમયોઃ સંયમાદ્ વિવેકજં જ્ઞાનમ્
ક્ષણ અને તેની ક્રમ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી વિવેકથી જન્મેલું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
જાતિલક્ષણદેશૈર્ અન્યતાનવચ્છેદાત્ તુલ્યયોસ્ તતઃ પ્રતિપત્તિઃ
જાતિ, લક્ષણ અને સ્થાનના ભેદથી સમાન વસ્તુઓમાં ભેદજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
તારકં સર્વવિષયં સર્વથાવિષયમ્ અક્રમં ચેતિ વિવેકજં જ્ઞાનમ્
વિવેકથી જન્મેલું જ્ઞાન એ છે જે મુક્તિકારક, સર્વ વિષયમાં વ્યાપક, સર્વ રીતે વિષયથી પર અને ક્રમરહિત છે.
સત્ત્વપુરુષયોઃ શુદ્ધિસામ્યે કૈવલ્યમ્ ઇતિ
જ્યારે સત્ત્વ અને પુરુષની શુદ્ધિ સમાન થાય છે ત્યારે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.
જન્મૌષધિમન્ત્રતપઃસમાધિજાઃ સિદ્ધયઃ
જન્મ, ઔષધિ, મંત્ર, તપ અને સમાધિથી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
જાત્યન્તરપરિણામઃ પ્રકૃત્યાપૂરાત્
પ્રકૃતિની પૂરપાટથી જાતિમાં ફેરફાર થાય છે.
નિમિત્તમ્ અપ્રયોજકં પ્રકૃતીનાં વરણભેદસ્ તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્
કારણ માત્ર રૂપાંતર કરાવતું નથી, પણ અવરોધ દૂર થાય ત્યારે, જેમ ખેડૂત જમીનમાંથી અવરોધ દૂર કરે છે, તેમ રૂપાંતર થાય છે.
નિર્માણચિત્તાન્ય્ અસ્મિતામાત્રાત્
નવાં મન માત્ર અહંકારથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રવૃત્તિભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમ્ એકમ્ અનેકેષામ્
ઘણા મનમાં જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓ હોય, તો પણ એક જ મન બધાનું કારણ બને છે.
તત્ર ધ્યાનજમ્ અનાશયમ્
આમાંથી ધ્યાનથી જન્મેલું મન સંસ્કારરહિત હોય છે.
કર્માશુક્લાકૃષ્ણં યોગિનસ્ ત્રિવિધમ્ ઇતરેષામ્
યોગીઓ માટે કર્મ ન તો સફેદ છે, ન કાળું; બીજાઓ માટે તે ત્રણ પ્રકારનું છે.
તતસ્ તદ્વિપાકાનુગુણાનામ્ એવાભિવ્યક્તિર્ વાસનાનામ્
તેમાંથી ફળ પ્રમાણેના સંસ્કારો જ પ્રગટ થાય છે.
જાતિદેશકાલવ્યવહિતાનામ્ અપ્ય્ આનન્તર્યં સ્મૃતિસંસ્કારયોર્ એકરૂપત્વાત્
જન્મ, સ્થાન કે સમયથી જુદાં પડેલા હોવા છતાં, સ્મૃતિ અને સંસ્કાર એકરૂપ હોવાથી તેમનું ક્રમ ચાલુ રહે છે.