અથ યોગાનુશાસનમ્
હવે યોગના ઉપદેશનો આરંભ થાય છે.
યોગશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ
યોગ એ મનની ઉથલપાથલને રોકવું છે.
તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપેઽવસ્થાનમ્
પછી દ્રષ્ટા પોતાનાં સાચા સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
વૃત્તિસારૂપ્યં ઇતરત્ર
જ્યારે મન તેના જ્ઞાનસભર વિષયોના સ્વરૂપને લીધે સ્વરૂપ ધારણ કરે, એટલે જેણે તેના સામે રજૂ કરેલ બધાનું પ્રતિબિંબ બની જાય છે, તેને વર્ત્તિ-સમાનતા કહેવામાં આવે છે.
વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટા અક્લિષ્ટાઃ
મનનાં ઉથલપાથલ પાંચ પ્રકારનાં હોય છે, અને તે દુઃખદાયક કે nondukhdayak હોઈ શકે છે.
પ્રમાણવિપર્યયવિકલ્પનિદ્રાસ્મૃતયઃ
એ છે: સાચું જ્ઞાન, ભૂલ, કલ્પના, ઊંઘ અને સ્મૃતિ.
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ
સાચું જ્ઞાન સીધી અનુભૂતિ, અનુમાન અને વિશ્વસનીય વાણીથી મળે છે.
વિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમ્ અતદ્રૂપપ્રતિષ્ઠં
ભૂલ એ ખોટું જ્ઞાન છે, જે વસ્તુના સાચા સ્વરૂપ પર આધારિત નથી.
શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પાઃ
કલ્પના એ શબ્દ પરથી મળતું જ્ઞાન છે, પણ તેમાં સાચી વસ્તુ નથી.
અભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રા
ઊંઘ એ એવી ઉથલપાથલ છે, જે ખાલીપાની કલ્પનાથી આધારિત છે.
અનુભૂતવિષયાસંપ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ
સ્મૃતિ એ અનુભવેલી વસ્તુઓનું ભૂલ્યા વિના મનમાં રહેવું છે.
અભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ
આ ઉથલપાથલને અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી રોકી શકાય છે.
તત્ર સ્થિતૌ યત્નોઽભ્યાસઃ
તેમાં સ્થિર રહેવાનો પ્રયત્ન એટલે અભ્યાસ.
સ તુ દીર્ઘકાલનૈરન્તર્યસત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ
આ અભ્યાસ લાંબા સમય સુધી, સતત અને શ્રદ્ધાથી કરવાથી મજબૂત થાય છે.
દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયવિતૃષ્ણસ્ય વશીકારસંજ્ઞા વૈરાગ્યમ્
જોઈલી કે સાંભળી લીધી વસ્તુઓ પ્રત્યેની તૃષ્ણા પર કાબૂ મેળવવું એ વૈરાગ્ય છે.
તત્પરં પુરુષખ્યાતેર્ગુણવૈતૃષ્ણ્યં
સ્વરૂપના જ્ઞાનથી ગુણો પ્રત્યે પણ તૃષ્ણા ન રહેવી એ સર્વોચ્ચ વૈરાગ્ય છે.
વિતર્કવિચારાનન્દાસ્મિતારૂપાનુગમાત્સંપ્રજ્ઞાતઃ
વિચાર, વિચારણા, આનંદ અને 'હું છું' એ ભાવ સાથે યુક્ત સમાધિ સંપ્રજ્ઞાત કહેવાય છે.
વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષોઽન્યઃ
બીજી સમાધિ, જે રોકાણના અભ્યાસ પછી આવે છે, તેમાં માત્ર સંસ્કાર જ બાકી રહે છે.
ભવપ્રત્યયો વિદેહપ્રકૃતિલયાનાં
જે આત્મા શરીરથી વિમુક્ત છે અથવા પ્રકૃતિમાં લીન છે, તેમના માટે જન્મનો સંસ્કાર જ કારણ બને છે.
શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાપૂર્વક ઇતરેષાં
બીજાઓ માટે શ્રદ્ધા, પુરુષાર્થ, સ્મૃતિ, એકાગ્રતા અને પ્રજ્ઞા પહેલાં આવે છે.
તીવ્રસંવેગાનાં આસન્નઃ
જ્યારે પ્રવૃત્તિઓ ખૂબ તીવ્ર અને ત્વરિત હોય છે, ત્યારે એમને નિકટ કે તાત્કાલિક તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે — આવી પ્રવૃત્તિઓની શક્તિ અને ઝડપ તેમને પ્રગટ થવામાં નજીક લાવી દે છે.
મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વાત્તતોઽપિ વિશેષઃ
આમાં પણ કોણે ઓછી, મધ્યમ કે વધુ મહેનત કરી છે એ પ્રમાણે ભેદ રહે છે.
ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્વા
અથવા, ઈશ્વરપ્રણિધાનથી પણ સિદ્ધિ મળે છે.
ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ
ઈશ્વર એ એવો વિશિષ્ટ આત્મા છે, જે દુઃખ, કર્મ, ફળ કે સંસ્કારોથી અસ્પર્શિત છે.
તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞબીજં
તેમા સર્વજ્ઞાનનું સર્વોત્તમ બીજ રહેલું છે.
પૂર્વેષાં અપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્
ઈશ્વર તો પ્રાચીન ગુરુઓના પણ ગુરુ છે, કારણ કે તેમને સમયનો બંધ નથી.
તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ
તેમનું સૂચક શબ્દ 'પ્રણવ' છે.
તજ્જપસ્તદર્થભાવનમ્
તેનું જાપ અને તેના અર્થનું ચિંતન કરવું.
તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમોઽપ્યન્તરાયાભાવશ્ચ
આથી અંતર્મુખી ચેતના પ્રાપ્ત થાય છે અને અવરોધો પણ દૂર થાય છે.
વ્યાધિસ્ત્યાનસંશયપ્રમાદાલસ્યાવિરતિભ્રાન્તિદર્શનાલબ્ધભુઉમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્તવિક્ષેપાસ્. તેઽન્તરાયાઃ
રોગ, અલસતા, સંશય, અવિનય, આળસ, અવિરતિ, ભ્રાંતિ, અવસ્થાની અપ્રાપ્તિ અને અસ્થિરતા—આ બધું મનના વિક્ષેપરૂપ અવરોધ છે.