પાતઞ્જલયોગસૂત્રાણિ

योगश् चित्तवृत्तिनिरोधः

યોગ એ મનની ઉથલપાથલને રોકવું છે.

तदा द्रष्टुः स्वरूपे ऽवस्थानम्

પછી દ્રષ્ટા પોતાનાં સાચા સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.

वृत्तिसारूप्यम् इतरत्र

બીજા સમયે મનની ઉથલપાથલ સાથે જ ઓળખાણ થઈ જાય છે.

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः

મનનાં ઉથલપાથલ પાંચ પ્રકારનાં હોય છે, અને તે દુઃખદાયક કે nondukhdayak હોઈ શકે છે.

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः

એ છે: સાચું જ્ઞાન, ભૂલ, કલ્પના, ઊંઘ અને સ્મૃતિ.

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि

સાચું જ્ઞાન સીધી અનુભૂતિ, અનુમાન અને વિશ્વસનીય વાણીથી મળે છે.

विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठम्

ભૂલ એ ખોટું જ્ઞાન છે, જે વસ્તુના સાચા સ્વરૂપ પર આધારિત નથી.

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः

કલ્પના એ શબ્દ પરથી મળતું જ્ઞાન છે, પણ તેમાં સાચી વસ્તુ નથી.

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर् निद्रा

ઊંઘ એ એવી ઉથલપાથલ છે, જે ખાલીપાની કલ્પનાથી આધારિત છે.

अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः

સ્મૃતિ એ અનુભવેલી વસ્તુઓનું ભૂલ્યા વિના મનમાં રહેવું છે.

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः

આ ઉથલપાથલને અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી રોકી શકાય છે.

तत्र स्थितौ यत्नो ऽभ्यासः

તેમાં સ્થિર રહેવાનો પ્રયત્ન એટલે અભ્યાસ.

स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः

આ અભ્યાસ લાંબા સમય સુધી, સતત અને શ્રદ્ધાથી કરવાથી મજબૂત થાય છે.

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्

જોઈલી કે સાંભળી લીધી વસ્તુઓ પ્રત્યેની તૃષ્ણા પર કાબૂ મેળવવું એ વૈરાગ્ય છે.

तत् परं पुरुषख्यातेर् गुणवैतृष्ण्यम्

સ્વરૂપના જ્ઞાનથી ગુણો પ્રત્યે પણ તૃષ્ણા ન રહેવી એ સર્વોચ્ચ વૈરાગ્ય છે.

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञातः

વિચાર, વિચારણા, આનંદ અને 'હું છું' એ ભાવ સાથે યુક્ત સમાધિ સંપ્રજ્ઞાત કહેવાય છે.

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषो ऽन्यः

બીજી સમાધિ, જે રોકાણના અભ્યાસ પછી આવે છે, તેમાં માત્ર સંસ્કાર જ બાકી રહે છે.

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्

જે આત્મા શરીરથી વિમુક્ત છે અથવા પ્રકૃતિમાં લીન છે, તેમના માટે જન્મનો સંસ્કાર જ કારણ બને છે.

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम्

બીજાઓ માટે શ્રદ્ધા, પુરુષાર્થ, સ્મૃતિ, એકાગ્રતા અને પ્રજ્ઞા પહેલાં આવે છે.

तीव्रसंवेगानाम् आसन्नः

જેમાં પ્રબળ ઉત્સાહ હોય છે, તેમને સિદ્ધિ નજીક હોય છે.

मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततो ऽपि विशेषः

આમાં પણ કોણે ઓછી, મધ્યમ કે વધુ મહેનત કરી છે એ પ્રમાણે ભેદ રહે છે.

ईश्वरप्रणिधानाद् वा

અથવા, ઈશ્વરપ્રણિધાનથી પણ સિદ્ધિ મળે છે.

क्लेशकर्मविपाकाशयैर् अपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः

ઈશ્વર એ એવો વિશિષ્ટ આત્મા છે, જે દુઃખ, કર્મ, ફળ કે સંસ્કારોથી અસ્પર્શિત છે.

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्

તેમા સર્વજ્ઞાનનું સર્વોત્તમ બીજ રહેલું છે.

पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्

ઈશ્વર તો પ્રાચીન ગુરુઓના પણ ગુરુ છે, કારણ કે તેમને સમયનો બંધ નથી.

तस्य वाचकः प्रणवः

તેમનું સૂચક શબ્દ 'પ્રણવ' છે.

तज्जपस् तदर्थभावनम्

તેનું જાપ અને તેના અર્થનું ચિંતન કરવું.

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो ऽप्य् अन्तरायाभावश् च

આથી અંતર્મુખી ચેતના પ્રાપ્ત થાય છે અને અવરોધો પણ દૂર થાય છે.

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास् ते ऽन्तरायाः

રોગ, અલસતા, સંશય, અવિનય, આળસ, અવિરતિ, ભ્રાંતિ, અવસ્થાની અપ્રાપ્તિ અને અસ્થિરતા—આ બધું મનના વિક્ષેપરૂપ અવરોધ છે.