పామరైర్ అపి భూపత్వం ప్రాప్తం ప్రజ్ఞావశాన్ నరైః । స్వర్గాపవర్గయోగ్యత్వం ప్రాజ్ఞస్యైవేహ దృశ్యతే
జ్ఞానబలం వల్ల సామాన్యులైనా రాజ్యాన్ని పొందగలరు; ఇక్కడ స్వర్గానికి లేదా మోక్షానికి యోగ్యులు జ్ఞానులు మాత్రమే అని కనిపిస్తుంది.
ప్రజ్ఞయా వాదినస్ సర్వే స్వవికల్పవిలాసినః । జయన్తి సుగతప్రఖ్యా రవాన్ అబ్ధిరవా ఇవ
తమ తమ ఆలోచనల్లో ఆనందిస్తూ, వివేకంతో మాట్లాడే వారు అందరూ, సద్గతులను పోలి, సముద్రపు గర్జనను మించిపోయే సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తారు.
చిన్తామణిర్ ఇయం ప్రజ్ఞా హృత్కోశస్థా వివేకినః । ఫలం కల్పలతేవైషా చిన్తితం సమ్ప్రయచ్ఛతి
వివేకి హృదయంలో ఉండే ఈ జ్ఞానం ఒక మనసు వాంఛను తీరుస్తున్న మణిలా ఉంటుంది; కల్పవృక్షం ఫలాన్ని ఇస్తున్నట్లు, మనసులో కోరుకున్నదాన్ని ఇది అందిస్తుంది.
భవ్యస్ తరతి సంసారం ప్రజ్ఞయా ప్రోహ్యతే ఽధమః । శిక్షితః పారమ్ ఆప్నోతి నావా నశ్యత్య్ అశిక్షితః
ఉత్తముడు వివేకంతో సంసారాన్ని దాటి పోతాడు; నీచుడు దూరం చేయబడతాడు. నేర్చుకున్నవాడు అవతల తీరును చేరతాడు, నేర్చుకోనివాడు పడవ మునిగినట్లే నశిస్తాడు.
ధీస్ సమ్యగ్యోజితా పారమ్ అసమ్యగ్యోజితాపదమ్ । నరం నయతి సంసారే వహన్తీ నౌర్ ఇవార్ణవే
సరైన దిశలో నడిపించిన బుద్ధి మనిషిని అవతల తీరుకు తీసుకెళ్తుంది; తప్పు దారిలో నడిపితే అపాయానికి గురిచేస్తుంది. ఇది సముద్రంలో పడవను పోలి, దాటి పోయేలా లేదా ముంచేలా చేస్తుంది.
వివేకినమ్ అసమ్మూఢం ప్రాజ్ఞమ్ ఆశాగణోత్థితాః । దోషా న పరిబాధన్తే సన్నద్ధమ్ ఇవ సాయకాః
వివేకం ఉన్న, మాయలో పడని, జ్ఞానంతో నిండిన మనిషిని ఎన్నో తప్పులు, ఆశల వల్ల పుట్టే దోషాలు కూడా బాధించవు. బలమైన కవచం ధరించినవాడిని బాణాలు తాకలేకపోయినట్టు, అలాంటి మనిషిని అవి ఏమీ చేయలేవు.
ప్రజ్ఞయేదం జగత్ సర్వం సమ్యగ్ ఏవాఙ్గ దృశ్యతే । సమ్యగ్దర్శినమ్ ఆయాన్తి నాపదో న చ సమ్పదః
ప్రియమైనవాడా, వివేకంతో ఈ లోకం అంతా నిజంగా ఎలా ఉందో అర్థమవుతుంది. సరిగ్గా చూడగలిగినవాడిని దురదృష్టాలు కూడా, అదృష్టాలు కూడా దగ్గరకి రవు.
పిధానం పరమార్కస్య జడాత్మా వితతో ఽసితః । అహఙ్కారామ్బుదో మత్తః ప్రజ్ఞావాతేన పాట్యతే
అహంకారమనే మబ్బుతో కప్పబడి ఉన్న జడమైన మనస్సు, పరమాత్మరూపి సూర్యుడిని దాచేస్తుంది. ఆ మబ్బు, వివేకమనే గాలి వీస్తే చీలిపోతుంది.
పదమ్ అతులమ్ ఉపైతుమ్ ఇచ్ఛతా స్వం ప్రథమమ్ ఇయం మతిర్ ఏవ లాలనీయా । ఫలమ్ అభిపతతా కృషీవలేన ప్రథమతరం నను కృష్యతే ధరైవ
అద్వితీయమైన స్థితిని పొందాలని ఆశించే వాడు, ముందుగా తన మనసును జాగ్రత్తగా పెంచుకోవాలి. రైతు పంట కోయాలంటే ముందుగా భూమిని సిద్ధం చేసుకోవాల్సినట్టే ఇది.
ఏవం జనకవద్ రామ విచార్యాత్మానమ్ ఆత్మనా । పదం విదితవేద్యానామ్ అచిరేణాధిగచ్ఛసి
రామా, జనకుడు చేసినట్లు నీవు కూడా నీ ఆత్మను నీతోనే పరిశీలిస్తే, జ్ఞానులు తెలుసుకున్న స్థితిని త్వరలోనే సాధించగలవు.
యే హి పాశ్చాత్యజన్మానః ప్రాజ్ఞా రాజసజాతయః । ప్రాప్నువన్తి స్వయం ప్రాప్యం తే జనా జనకో యథా
పశ్చిమ దేశాలలో రాజవంశంలో పుట్టిన జ్ఞానులు కూడా, జనకుడు చేసినట్లే, తాము సాధించవలసినది తామే సాధించుకుంటారు.
తావత్ తావద్ విజిత్యారీన్ ఇన్ద్రియాఖ్యాన్ యతేత హ । యావద్ ఆత్మాత్మనైవాయమ్ ఆత్మన్య్ ఏవ ప్రసీదతి
ఇంద్రియమనే శత్రువులను మళ్లీ మళ్లీ జయించేందుకు ప్రయత్నించాలి; ఆత్మ తనంతట తానే తనలో సంతృప్తి పొందే వరకు ఈ ప్రయత్నం కొనసాగించాలి.
ప్రసన్నే సర్వగే దేవే దేవేశే పరమాత్మని । స్వయమ్ ఆలోకితే సర్వాః క్షీయన్తే దుఃఖదృష్టయః
సర్వవ్యాపకుడైన దేవుడు, దేవతలకు అధిపతియైన పరమాత్ముడు సంతోషించి, తనను తానే దర్శించుకున్నప్పుడు, అన్ని దుఃఖ దృష్టులు నశించిపోతాయి.
ముష్టయో మోహబీజానాం వృష్టయో వివిధాపదామ్ । కుదృష్టయః క్షయం యాన్తి తస్మిన్ దృష్టే పరావరే
మాయా విత్తనాల వల్ల కలిగే బాధలు, రకరకాల అపాయాల వర్షాలు, తప్పు దృష్టికోణాలు — ఇవన్నీ పరమాత్మను, ఆ పరమార్థాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు అంతమవుతాయి.
సదా జనకవద్ రామ సర్వారమ్భవతాత్మనా । ప్రజ్ఞయాత్మానమ్ ఆలక్ష్య లక్ష్మీవాన్ ఉత్తమో భవ
రామా, ఎప్పుడూ జనకునిలా, అన్ని పనులనుండి మనసు విడిపించుకొని, జ్ఞానంతో తనను తాను తెలుసుకుంటూ, ఐశ్వర్యవంతుడిగా, ఉత్తముడిగా మారు.
నిత్యమ్ ఆత్తవిచారస్య పశ్యతశ్ చఞ్చలం జనమ్ । జనకస్యేవ కాలేన స్వయమ్ ఆత్మా ప్రసీదతి
ఎప్పుడూ విచారణలో నిమగ్నమై, చంచలమైన జనాన్ని గమనించే వారికి, జనకునిలా, కాలక్రమంలో ఆత్మ స్వయంగా ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
న దైవం న చ కర్మాణి న ధనాని న బన్ధవః । శరణం భవభీతానాం స్వప్రయత్నాద్ ఋతే నృణామ్
ఈ లోకజీవితానికి భయపడే వారికి, తమ స్వంత ప్రయత్నం తప్ప, విధి, కర్మలు, ధనం, బంధువులు ఏవీ ఆశ్రయం కావు.
యే దైవనిష్ఠాః కర్మాదికువికల్పపరాయణాః । తేషాం మన్దా మతిస్ తాత నానుగమ్యా వినాశినీ
ఓ ప్రియమైనవాడా, దురదృష్టాన్ని నమ్మి, ఎన్నో రకాల కర్మలు చేయడంలో మునిగిపోయినవారి బుద్ధి మాంద్యంగా ఉంటుంది. వాళ్ల మార్గం అనుసరించదగినది కాదు, అది నాశనానికి దారి తీస్తుంది.
వివేకం పరమ్ ఆశ్రిత్య విలోక్యాత్మానమ్ ఆత్మనా । ధియా విరాగోద్ధురయా సంసారజలధిం తరేత్
వివేకాన్ని బలంగా ఆశ్రయించి, తనను తానే తెలుసుకుంటూ, వైరాగ్యంతో ఉన్న బుద్ధిని ఉపయోగించి, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
ఏషా సా కథితా రామ నభఃఫలనిపాతవత్ । సుఖదా జ్ఞానసమ్ప్రాప్తిర్ అజ్ఞానతరుశాతనీ
ఓ రామా, ఇదే చెప్పబడింది — సుఖాన్ని ఇచ్చే జ్ఞానం లభించడం, అది ఆకాశంలో నుంచి పండు పడినట్టు వస్తుంది; అజ్ఞానమనే వృక్షాన్ని అది నాశనం చేస్తుంది.
జనకస్యేవ సద్బుద్ధేస్ స్వయమ్ ఏవ వివేకినః । వికాసమ్ ఏత్య్ అయం దేహీ దేవః ప్రాతర్ ఇవామ్బుజమ్
యథార్థమైన బుద్ధి ఉన్న జనకుని లోపల ఎలా వికాసం కలిగిందో, అలాగే వివేకం కలిగిన జ్ఞానిలో కూడా ఈ జీవుడు సహజంగా ఉదయపు కమలంలా వికసిస్తాడు.
సంశాన్తమననం చిత్తం విచారేణ విలీయతే । గలద్వర్ణాకృతిస్పర్శమ్ ఆతపేన హిమం యథా
మనస్సు శాంతంగా మారినప్పుడు, విచారణ ద్వారా అది కరిగిపోతుంది. ఇది ఎలాగంటే, మంచు తన రంగు, రూపం, స్పర్శను కోల్పోయి ఎండలో కరిగిపోవడంలా.
అయమ్ ఏవాహమ్ ఇత్య్ అస్యాం నిశాయామ్ ఉదితే క్షయే । స్వయం సర్వగతస్ స్ఫారస్ స్వాలోకస్ సమ్ప్రవర్తతే
'నేను ఇదే' అనే భావన అజ్ఞానపు రాత్రిలో మాయమైతే, అప్పుడే స్వయంగా అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ప్రకాశించే స్వరూపపు వెలుగు వెలుగుతుంది.
అయమ్ ఏవాహమ్ ఇత్య్ అస్మిన్ సఙ్కోచే విలయం గతే । అనన్తభువనవ్యాపీ విస్తారస్ సమ్ప్రజాయతే
'నేను ఇదే' అనే సంకోచం లయమైతే, అనంతమైన లోకాలన్నింటినీ వ్యాపించే విస్తృతమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది.
జనకేన పరిత్యక్తా యథాహఙ్కారవాసనా । తథా త్వమ్ అపి సద్బుద్ధే విచార్యాన్తః పరిత్యజ
యథా జనకుడు అహంకారపు వాసనలను వదిలిపెట్టినట్లు, నీవు కూడా వివేచనతో నీలోపల వాటిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టు.
అహఙ్కారామ్బుదే క్షీణే చిద్వ్యోమ్ని విమలే ఽమలః । నూనం ప్రకటతామ్ ఏతి స్వాలోకో భాస్కరః పరః
అహంకారమనే మేఘం మనస్సు అనే నిర్మలమైన ఆకాశంలో కరిగిపోతే, తప్పకుండా పరమాత్ముడి స్వప్రకాశమైన సూర్యుడు స్పష్టంగా వెలుగుతాడు.
ఏతావద్ ఏవాతితమో యద్ అహమ్భావభావనమ్ । తస్మిఞ్ శమమ్ ఉపాయాతే ప్రకాశ ఉపజాయతే
‘నేను’ అనే భావన పెంపొందించడమే చీకటి. అది శాంతించినప్పుడు, వెలుగు పుట్టుకొస్తుంది.
నాహమ్ అస్మి న చాన్యో ఽస్తి న చ నాస్తీతి భావితమ్ । మనః ప్రశాన్తిమ్ ఆయాతం నోపాదేయేషు మజ్జతి
‘నేను లేను, ఇంకొకరు లేరు, లేనిదీ లేదు’ అని మనసులో బలంగా స్థిరపడితే, మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది; అది పొందవలసిన వాటిలో చిక్కుకోదు.
ఉపాదేయానుపతనం హేయైకాన్తవివర్జనమ్ । యద్ ఏతన్ మనసో రామ తం బన్ధం విద్ధి నేతరత్
రామా, పొందదగిన వాటిని వెంబడించడం, వదిలేయదగిన వాటిని దూరం చేయడం—ఇవి మాత్రమే మనస్సుకు బంధనం. వేరే దేమీ కాదు అని తెలుసుకో.
మా ఖేదం భజ హేయేషు మోపాదేయపరో భవ । హేయాదేయదృశౌ త్యక్త్వా శేషస్థస్ స్వస్థతాం వ్రజ
వదిలేయాల్సిన వాటి గురించి బాధపడకూ, పొందాల్సిన వాటి మీద ఆశ పెట్టుకోకూ. వదిలిపెట్టడం, పొందడం అనే భావాలు రెండూ విడిచిపెట్టి, మిగిలిన దాంట్లో స్థిరంగా ఉండి, మనశ్శాంతిని పొందు.