న మనః ప్రోల్లలాసాస్య క్వచిద్ ఆనన్దవృత్తిషు । కేవలం సుసమం స్వచ్ఛం స సదైవ వ్యతిష్ఠత
ఆయన మనస్సు ఎప్పుడూ ఆనందంలో ఉప్పొంగలేదు; అది ఎప్పుడూ సమతా భావంతో, నిర్మలంగా ఉండేది.
తతః ప్రభృత్య్ అసౌ దృశ్యం నాజహార న చాత్యజత్ । కేవలం విగతాశఙ్కం వర్తమానే వ్యవస్థితః
అప్పటి నుండి, ఆయన కనబడినదాన్ని విడిచిపెట్టలేదు, అతిగా పట్టుకోలేదు కూడా; సందేహం లేకుండా, ప్రస్తుతంలోనే స్థిరంగా ఉన్నాడు.
అనారతవివేకేన తేన తన్మనసా తతః । పునః కలఙ్కం నైవాత్తమ్ అమ్బరేణేవ రాజసమ్
అలా ఎప్పుడూ వివేకంతో, అలాంటి మనస్సుతో, ఆయన మళ్లీ ఎలాంటి మచ్చను కూడా పొందలేదు; ఆకాశం మచ్చలేకుండా ఉండినట్లు ఆయన కూడా నిర్మలంగా ఉన్నాడు.
స్వవివేకానుసన్ధానాద్ ఇతి తస్య మహీపతేః । సమ్యగ్జ్ఞానమ్ అనన్తాభం మనో నిర్మలతాం యయౌ
ఆ రాజు తన స్వంత వివేకంతో విచారణ చేయడం వల్ల, అతని మనస్సు పరిపూర్ణమైన, అనంతమైన, నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని పొందింది.
అనామృష్టవికల్పాంశశ్ చిదాత్మా విగతామయః । ఉదియాయ హృదాకాశే తస్య వ్యోమ్నీవ భాస్కరః
తప్పు భావనలు, వ్యాధులు లేని అతని చైతన్యం, హృదయాకాశంలో ఆకాశంలో సూర్యుడు ఉదయించునట్లు వెలుగొందింది.
స దదర్శాఖిలాన్ భావాంశ్ చిత్తన్తౌ మణివత్ తతాన్ । ఆత్మభూతాన్ అనన్తాత్మా సర్వభూతాత్మకోవిదః
అతడు తన మనస్సులో ఉన్న అన్ని వస్తువులను రత్నాల్లా వ్యాపించి ఉన్నట్టు చూశాడు. అవన్నీ తనే అని, అనంతమైన ఆత్మగా, సమస్త జీవుల సారాన్ని తెలిసినవాడిగా గ్రహించాడు.
ప్రహృష్టో న బభూవాసౌ కదాచిన్ న చ దుఃఖితః । ప్రకృతవ్యవహారిత్వాత్ సదైవ సమమానసః
అతడు ఎప్పుడూ హర్షించలేదు, దుఃఖించలేదు కూడా. సహజంగా లోకవ్యవహారంలో ఉండటం వల్ల ఎప్పుడూ సమచిత్తుడిగా ఉన్నాడు.
జీవన్ముక్తో బభూవాసౌ తతః ప్రభృతి మానద । జనకో జరఢజ్ఞానో జ్ఞాతలోకపరావరః
ఆ ఘడియనుంచి జనకుడు జీవన్ముక్తుడయ్యాడు, పరిపక్వమైన జ్ఞానం కలిగి, లోకంలో ఉన్నవారి అంతర్భాగాన్ని, బాహ్యభాగాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకున్నవాడయ్యాడు.
రాజ్యం కుర్వన్ విదేహానాం జనకో జనజీవితమ్ । నైవ హర్షవిషాదాభ్యాం సో ఽవశః పర్యతప్యత
వీధేహుల రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ, ప్రజల జీవనాన్ని పోషిస్తూ ఉన్నా, జనకుడు ఆనందం గానీ, దుఃఖం గానీ ఎప్పుడూ అతడిని ప్రభావితం చేయలేదు.
నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి గుణదోషవివర్జితః । అర్థానర్థైస్ స్వరాజ్యోత్థైర్ న గ్లాయతి న హృష్యతి
అతడు గుణదోషాలకు అతీతుడై, నిత్యం ఒకేలా ఉంటాడు. తన రాజ్యంలో లాభాలు వచ్చినా, నష్టాలు వచ్చినా, అతడు నిస్సహాయంగా బాధపడడు, ఆనందపడడు కూడా.
కుర్వన్న్ అపి కరోత్య్ ఏష న కిఞ్చిద్ అపి కుత్రచిత్ । సన్తిష్ఠత్య్ ఏవ సతతం జీవన్ముక్తవపుర్ యతః
ఏ పని చేసినా, ఎక్కడా ఏదీ చేశానన్న భావన అతనికి ఉండదు. ఎందుకంటే జీవన్ముక్తుడిగా ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటాడు.
సుషుప్తావస్థితస్యేవ జనకస్య మహీపతేః । భావనాస్ సర్వభావేభ్యస్ సర్వథైవాస్తమ్ ఆగతాః
ఎలా ఒక రాజు గాఢనిద్రలో ఉన్నప్పుడు అన్ని విషయాల గురించిన ఆలోచనలు పూర్తిగా మాయమైపోతాయో, అలాగే జనకుని మనస్సులో కూడా అన్ని భావనలు పూర్తిగా అంతరించిపోయాయి.
భవిష్యన్ నానుసన్ధత్తే నాతీతం చిన్తయత్య్ అసౌ । వర్తమానం నిమేషం తు హసన్న్ ఏవావతిష్ఠతే
అతడు భవిష్యత్తును ఆలోచించడు, గతాన్ని కూడా గుర్తుచేసుకోడు; ప్రస్తుత క్షణంలో మాత్రమే నవ్వుతూ ఉండిపోతాడు.
స్వవిచారవశేనైవ తేన తామరసేక్షణ । ప్రాప్తం ప్రాప్యమ్ అశేషేణ రామ నేతరయేచ్ఛయా
తామరపువ్వు కన్నుల కలిగిన రామా, అతడు పొందవలసినదంతా తన స్వంత విచారణ ద్వారానే సంపూర్ణంగా పొందాడు, ఇతర కోరికల వల్ల కాదు.
తావత్ తావత్ స్వకేనైవ చేతసా ప్రవిచార్యతే । యావద్ యావద్ విచారాణాం సీమాన్తస్ సమవాప్యతే
తన మనస్సుతో మనిషి ఎంతవరకు విచారించగలడో, ఆ విచారణ చివరి హద్దు చేరేవరకు మాత్రమే ఆలోచనలు సాగుతాయి.
న తద్ గురోర్ న శాస్త్రార్థాన్ న పుణ్యాత్ ప్రాప్యతే పదమ్ । యత్ సత్ప్రసఙ్గాద్ ఉదితవిచారవిశదాద్ ధృదః
ఆ స్థితి గురువు ద్వారా కాదు, గ్రంథాల అర్థం వల్ల కాదు, పుణ్యఫలంతో కూడా కాదు; అది మంచి సత్సంగం వల్ల, మనసు లోతుగా పరిశీలించడంవల్ల కలుగుతుంది.
స్నిగ్ధయా నిజయా ఋజ్వ్యా ప్రజ్ఞయైవ వయస్యయా । పదమ్ ఆసాద్యతే రామ న నామ క్రియయాన్యయా
రామా, ఆ స్థితి మనకు సహజంగా ఉండే, నిస్వార్థంగా, నేరుగా ఉండే జ్ఞానంతోనే లభిస్తుంది; ఇతర పేర్లతో గానీ, కర్మలతో గానీ కాదు.
యస్య జ్వలతి తీక్ష్ణాగ్రా పూర్వాపరవిచారిణీ । ప్రజ్ఞాదీపశిఖా జాతు తమ్ ఆన్ధ్యం నానుధావతి
ఎవరికి తీవ్రమైన జ్ఞానదీపం గతాన్ని, భవిష్యత్తును పరిశీలిస్తూ ప్రకాశిస్తుందో, అతడిని అజ్ఞానాంధకారం ఎప్పుడూ వెంబడించదు.
దురుత్తరా యా విపదో దుఃఖకల్లోలసఙ్కులాః । తీర్యతే ప్రజ్ఞయా తాభ్యో నావేవాద్భ్యో మహామతే
బాధల అలలతో నిండిన, దాటి పోవడం కష్టమైన కష్టాలను, ఓ జ్ఞానవంతుడా, జ్ఞానమనే నౌకతో మనం సులభంగా దాటి పోవచ్చు.
ప్రజ్ఞావిరహితం మూఢమ్ ఆపద్ అల్పైవ బాధతే । పేలవైవానిలకలా సారహీనమ్ ఇవోలపమ్
బుద్ధి లేని మూర్ఖుడికి చిన్న అపాయం కూడా చాలా బాధ కలిగిస్తుంది. అది లోపలి గాలి తాకిన బోసినెమల వృక్షంలా తడబడిపోతుంది.
ప్రజ్ఞావాన్ అసహాయో ఽపి విశాస్త్రో ఽపి విసజ్జనః । ఉత్తరత్య్ ఏవ సంసారసాగరాద్ రామ పోతవత్
రామా, బుద్ధిమంతుడు సహాయం లేకపోయినా, గ్రంథాలు లేకపోయినా, స్నేహితులు లేకపోయినా, పడవలా ఈ సంసారసాగరాన్ని దాటి వెళ్తాడు.
ప్రజ్ఞావాన్ అసహాయో ఽపి కార్యాన్తమ్ అధిగచ్ఛతి । దుష్ప్రజ్ఞః కార్యమ్ ఆసాద్య ప్రధానమ్ అపి నశ్యతి
బుద్ధిమంతుడు సహాయం లేకున్నా తన పని పూర్తిచేస్తాడు. కానీ మూర్ఖుడు ప్రధానమైన కార్యాన్ని సాధించినా, దాన్ని కోల్పోతాడు.
శాస్త్రసజ్జనసంసర్గైః ప్రజ్ఞాం పూర్వం వివర్ధయేత్ । సేకసంరక్షణారమ్భైః ఫలప్రాప్త్యై లతామ్ ఇవ
గ్రంథాలు, సజ్జనుల సాంగత్యంతో ముందుగా బుద్ధిని పెంపొందించుకోవాలి. అది పండు కోసం వల్లి చెట్టును నీరు పోసి, కాపాడినట్లు.
ప్రజ్ఞాబలబృహన్మూలః కాలే సత్కార్యపాదపః । ఫలం ఫలత్య్ అతిస్వాదు మాసో బిమ్బమ్ ఇవైన్దవమ్
ప్రజ్ఞాశక్తి అనే గొప్ప వేరుతో పెరిగిన మంచి కార్యాల వృక్షం, సమయానికి అమృతంలా మధురమైన ఫలాన్ని ఫలిస్తుంది. అది పూర్ణ చంద్రబింబంలా అందంగా ఉంటుంది.
య ఏవ యత్నః క్రియతే బాహ్యార్థోపార్జనే నరైః । స ఏవ యత్నః కర్తవ్యః పూర్వం ప్రజ్ఞావివర్ధనే
బయటి వస్తువులు సంపాదించడానికి మనుషులు ఎంత శ్రమపడతారో, అంతే శ్రమ ముందు జ్ఞానం పెంపొందించడానికీ పెట్టాలి.
సీమాన్తం సర్వదుఃఖానామ్ ఆపదాం కోశమ్ ఉత్తమమ్ । బీజం సంసారవృక్షాణాం ప్రజ్ఞామాన్ద్యం వివర్జయేత్
ప్రపంచ జీవన వృక్షానికి విత్తనమైన, అన్ని బాధలకు అంచు అయిన, అపాయాల నిలయం అయిన జ్ఞానహీనతను విడిచిపెట్టాలి.
యత్ స్వర్గాద్ యచ్ చ పాతాలాద్ యద్ రాజ్యాత్ సమవాప్యతే । తత్ సమాసాద్యతే సర్వం ప్రజ్ఞాకోశాన్ మహామతే
ఓ మహాజ్ఞాని, స్వర్గం నుంచి, పాతాళం నుంచి, రాజ్యాధికారం నుంచి లభించేది ఏదైనా, అది అంతా జ్ఞాననిధి ద్వారా లభిస్తుంది.
ప్రజ్ఞయోత్తీర్యతే ఘోరాద్ అస్మాత్ సంసారసాగరాత్ । నాచారైర్ న చ వా తీర్థైస్ తపసా చ న రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఈ భయంకరమైన సంసారసముద్రాన్ని జ్ఞానంతో మాత్రమే దాటి పోవచ్చు; ఆచారాలతో కాదు, తీర్థయాత్రలతో కాదు, తపస్సుతో కూడా కాదు.
యత్ ప్రాప్తాస్ సమ్పదం దైవీమ్ అపి భూమిచరా నరాః । ప్రజ్ఞాపుష్పలతాయాస్ తత్ ఫలం స్వాదు సముత్థితమ్
మనుషులు భూమిపై పొందే దైవిక ఐశ్వర్యం అన్నీ జ్ఞానమనే వల్లి పుష్పించడంతో పండిన మధురమైన ఫలాలే.
ప్రజ్ఞయా నఖరాలూనవనవారణరక్తపాః । జమ్బుకైర్ విజితాస్ సింహాస్ సింహైర్ హరిణకా ఇవ
జ్ఞానంతో, గోరు తొలగించబడి రక్తాన్ని నక్కలు పీల్చిన సింహాలను కూడా నక్కలు జయించగలవు; అది సింహాలు జింకలను జయించడంలా ఉంటుంది.