అపమృష్టమలోదేతి క్షాలనేనామృతద్యుతిః । మనశ్చన్ద్రమసః కేన తేన కామకలఙ్కినః
కామాసక్తి వల్ల మచ్చపడిన మనస్సు చంద్రుని, ఏ విధమైన కడుగుదలతో శుద్ధమై, అమృత కాంతిని పొందగలదు?
దృష్టసంసారగతినా దృష్టాదృష్టవినాశినా । కేన వా వ్యవహర్తవ్యం సంసారవనవీథిషు
ఈ సంసార ప్రయాణాన్ని చూచి, కనిపించే అగాధమూ, కనబడని నాశనమూ గ్రహించినవాడు, సంసారవన మార్గాల్లో ఎలా ప్రవర్తించాలి?
రాగద్వేషమహారోగా భోగపూర్వాతిపూతయః । కథం జన్తోర్ న బాధన్తే సంసారారణ్యచారిణః
ఇహ లోకంలో సంసార అరణ్యంలో తిరిగే జీవుడిని, అనురాగం, ద్వేషం అనే మహా వ్యాధులు, అనుభవాల వల్ల కలిగినవి, ఎలా బాధించవు?
కథం చ వీరవైరాగ్నౌ పతతాపి న దహ్యతే । పావకే పారతేనేవ రసేన రసశాలినా
బలమైన శత్రుత్వం అనే అగ్నిలో పడినప్పటికీ, బంగారం తన సహజ గుణంతో అగ్నిలో కాలిపోని విధంగా, మనిషి ఎలా కాలిపోవడం లేదు?
యస్మాత్ కిల జగత్య్ అస్మిన్ వ్యవహారక్రియాం వినా । న స్థితిస్ సమ్భవత్య్ అబ్ధౌ పతితస్యాజలా యథా
ఈ లోకంలో వ్యావహారిక చర్యలు లేకుండా జీవికి నిలకడ ఉండదు; అది సముద్రంలో పడిన నీటి బిందువులా కలిసిపోతుంది.
రాగద్వేషవినిర్ముక్తా సుఖదుఃఖవివర్జితా । కృశానోర్ దాహహీనేవ శిఖా నాస్తీహ సత్క్రియా
రాగద్వేషాలు లేని వారు, సుఖదుఃఖాలకు అతీతులైన వారు, ఇంధనం లేని అగ్నిశిఖలా ఉంటారు; ఇక్కడ వారికి యోగ్యమైన చర్యలు ఉండవు.
మనోమననమానిన్యాస్ సతాపాభువనత్రయే । క్షయో యుక్తిం వినా నాస్తి బ్రూత తామ్ అలమ్ ఉత్తమాః
తన మనసును ఎప్పుడూ గర్వంగా ఉంచుకుని, మూడు లోకాలలో బాధపడే వారికి, సరైన మార్గం లేకుండా ఆ బాధలు తొలగవు. మహానుభావులారా, ఆ మార్గాన్ని నాకు చెప్పండి.
వ్యవహారవతో యుక్త్యా దుఃఖం నాయాతి మే యయా । అథ వావ్యవహారస్య బ్రూత తాం గతిమ్ ఉత్తమామ్
లోకవ్యవహారంలో ఉన్నవారికి ఏ విధమైన యుక్తితో బాధలు రాకుండా ఉంటాయో చెప్పండి. లేకపోతే, వ్యవహారాన్ని వదిలినవారికి ఉత్తమమైన మార్గం ఏదో కూడా చెప్పండి.
తత్ కథం కేన వా కిం వా కృతమ్ ఉత్తమచేతసా । పూర్వం యేనైతి విశ్రామం పరమం పావనం మనః
ఎలా, ఎవరి ద్వారా, లేదా ఏ కారణంతో, మునుపు ఉత్తమమైన మనస్సు పరమ పవిత్రమైన విశ్రాంతిని పొందిందో చెప్పండి.
యథా జానాసి భగవంస్ తథా మోహనివృత్తయే । బ్రూహి మే సాధవో యేన యూయం నిర్దుఃఖతాం గతాః
భగవంతుడా, మీరు తెలుసుకున్న విధంగా, మోహం తొలగిపోవడానికి ఏ మార్గాన్ని అనుసరించాలో చెప్పండి. మీరు సద్గురువులు బాధల నుండి ఎలా విముక్తి పొందారో తెలియజేయండి.
అథ వా తాదృశీ బ్రహ్మన్ యుక్తిర్ యది న విద్యతే । న వక్తి మమ వా కశ్చిద్ విద్యమానామ్ అపి స్ఫుటమ్
బ్రహ్మన్, అలాంటి మార్గం ఏదైనా లేకపోతే, లేకపోతే అది ఉన్నా కూడా ఎవ్వరూ నాకు స్పష్టంగా చెప్పకపోతే,
స్వయం చైవ న చాప్నోమి తాం విశ్రాన్తిమ్ అనుత్తమామ్ । తద్ అహం త్యక్తసర్వేహో నిరహఙ్కారతాం గతః
నేను కూడా ఆ పరమ విశ్రాంతిని పొందలేకపోతే, అప్పుడు అన్ని ఆశలను వదిలేసి, అహంకారాన్ని త్యజించి ఉంటాను.
న భోక్ష్యే న పిబామ్య్ అమ్బు నాహం పరిదధే ఽమ్బరమ్ । కరోమి నాహం వ్యాపారం స్నానదానాశనాదికమ్
నేను తినను, నీళ్లు త్రాగను, దుస్తులు ధరించను; స్నానం, దానం, భోజనం వంటి పనులు ఏవీ చేయను.
న చ తిష్ఠామి కార్యేషు సమ్పత్స్వ్ ఆపద్దశాసు చ । న కిఞ్చిద్ అభివాఞ్ఛామి దేహత్యాగాద్ ఋతే మునే
సంపదలోనైనా, కష్టంలోనైనా పనుల్లో పాల్గొనను; మునీశ్వరా, శరీరాన్ని వదిలిపెట్టడం తప్ప ఇంకేమీ కోరుకోను.
కేవలం విగతాశఙ్కో నిర్మమో గతమత్సరః । మౌనమ్ ఏవేహ తిష్ఠామి లిపికర్మస్వ్ ఇవార్పితః
భయమూ లేకుండా, నా అనే భావన లేకుండా, అసూయ లేకుండా, నేను ఇక్కడ నిశ్శబ్దంగా ఉంటాను. ఎవరో నన్ను వ్రాయడానికి కూర్చోబెట్టినట్టు ఉండిపోతాను.
అథ క్రమేణ సన్త్యజ్య సశ్వాసోచ్ఛ్వాససంవిదమ్ । సన్నివేశం త్యజామీమమ్ అనర్థం దేహనామకమ్
తర్వాత, ఊపిరి పోసుకోవడం, వదలడం అన్నది కూడా మరిచిపోతూ, ఈ శరీరం అనే వ్యర్థమైన ఏర్పాటును కూడా విడిచిపెడతాను.
నాహమ్ అస్య న మే దేహశ్ శామ్యామ్య్ అస్నేహదీపవత్ । సర్వమ్ ఏవ పరిత్యజ్య త్యజామీదం కలేవరమ్
ఈ శరీరం నాకు కాదు, నేను దీనికాదు. నూనె లేని దీపంలా నిశ్చలంగా ఉంటాను. అన్నీ వదిలేసి, ఈ శరీరాన్ని కూడా విడిచిపెడతాను.
ఇత్య్ ఉక్తవాన్ అమలశీతకరాభిరామో రామో మహత్తరవివేకవికాసిచేతాః । తూష్ణీం బభూవ పురతో మహతాం ఘనానాం కేకారవశ్రమవశాద్ ఇవ నీలకణ్ఠః
ఇలా అమలమైన, చల్లని చేతులతో రాముడు, గొప్ప వివేకంతో మనసు విస్తరించుకొని, మహానుభావుల ముందర నిశ్శబ్దంగా నిలిచిపోయాడు. మేఘాల్లో గంభీరంగా అరవడం తర్వాత నీలకంఠ పక్షి ఎలా విశ్రాంతి తీసుకుంటుందో అలా.
వదత్య్ ఏవం మనోమోహవినివృత్తికరం వచః । రామే రాజీవపత్త్రాక్షే తస్మిన్ రాజకుమారకే
మనస్సు మాయను తొలగించే ఆ మాటలు రామునికి, పద్మదళం వంటి కళ్లున్న ఆ రాజకుమారునికి చెప్పినప్పుడు—
సర్వే బభూవుస్ తత్రస్థా విస్మయోత్ఫుల్లలోచనాః । ధృతామ్బరా దేహరుహైర్ గిరశ్ శ్రోతుమ్ ఇవోద్గతైః
అక్కడ ఉన్న అందరూ ఆశ్చర్యంతో కళ్లను పెద్దవిగా చేసుకొని, వస్త్రాలు సరిచేసుకుని, మాటలు వినాలని శరీరమంతా ఉత్సాహంతో పైకి లేచినట్లయ్యారు.
విరామవాసనాపాస్తసమస్తభవవాసనాః । ముహూర్తమ్ అమృతామ్భోధివీచీవిలులితా ఇవ
అందరి మనస్సులోని లోక సంబంధ భావనలు, కోరికలు కొంతసేపు పూర్తిగా శాంతించిపోయి, వారు అమృతసముద్రపు అలల్లో తేలిపోతున్నట్లు అనిపించింది.
తా గిరో రామభద్రస్య తస్య చిత్రార్పితైర్ ఇవ । సంశ్రుతాశ్ శృణుకైర్ అన్తర్ ఆనన్దపరిపీవరైః
రామభద్రుని ఆ మాటలు, అద్భుతమైన రంగులతో చిత్రించినట్లుగా, వారి చెవుల్లోకి ప్రవేశించి, హృదయాలను ఆనందంతో నింపాయి.
వసిష్ఠవిశ్వామిత్రాద్యైర్ మునిభిస్ సంసది స్థితైః । జయన్తఘృష్టిప్రముఖైర్ మన్త్రిభిర్ మన్త్రకోవిదైః
వసిష్ఠుడు, విశ్వామిత్రుడు వంటి మహర్షులు సభలో కూర్చొని ఉండగా, జయంతుడు, ఘృష్ఠి మొదలైన మంత్రులు, మంచి సలహా చెప్పగలవారు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
నృపైర్ దశరథప్రఖ్యైః పౌరైః పారశవాదిభిః । సామన్తై రాజపుత్రైశ్ చ బ్రాహ్మణైర్ బ్రహ్మవాదిభిః
దశరథుడు వంటి ప్రసిద్ధ రాజులు, పట్టణవాసులు, పారశవులు మొదలైన గాయకులు, పెద్దలు, రాజ కుమారులు, వేదాలు తెలిసిన బ్రాహ్మణులు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
తథా భృత్యైర్ అమాత్యైశ్ చ పఞ్జరస్థైశ్ చ పక్షిభిః । క్రీడామృగైర్ గతస్పన్దైస్ తురఙ్గైర్ గతచర్వణైః
అలాగే సేవకులు, మంత్రులు, పంజరాల్లో ఉన్న పక్షులు, ఆడుకుంటూ ఉండే కానీ ఇప్పుడు నిశ్చలంగా ఉన్న జింకలు, మేత తినడం ఆపిన గుర్రాలు కూడా అక్కడే ఉన్నాయి.
కౌసల్యాప్రముఖైశ్ చైవ నిజవాతాయనస్థితైః । సంశాన్తభూషణారావైర్ అస్పన్దైర్ వనితాగణైః
కౌసల్యాదేవి మొదలైన మహిళలు తమ తమ గదుల కిటికీల దగ్గర నిలబడి, ఆభరణాల శబ్దం ఆగిపోయి, వారు సమూహాలుగా నిశ్చలంగా ఉన్నారు.
ఉద్యానవల్లీనిలయైర్ విటఙ్కనిలయైర్ అపి । అక్షుబ్ధపక్షతతిభిర్ విహగైర్ విరతారవైః
ఉద్యానాల్లో పెరిగిన వల్లులతో, కోతులు నివసించే చోట్లతో, కలహం లేని పక్షుల గుంపులతో, పాటలు పాడకుండా నిశ్శబ్దంగా ఉన్న పక్షులతో ఆ ప్రదేశం అలంకరించబడింది.
సిద్ధైర్ నభశ్చరైశ్ చైవ తథా గన్ధర్వకిన్నరైః । నారదవ్యాసపులహప్రముఖైర్ మునిపుఙ్గవైః
ఆకాశంలో సంచరించే సిద్ధులు, అలాగే గంధర్వులు, కిన్నరులు, నారదుడు, వ్యాసుడు, పులహుడు వంటి గొప్ప మునులు అక్కడ ఉన్నారు.
అన్యైశ్ చ దేవదేవేశవిద్యాధరమహోరగైః । రామస్య తా విచిత్రార్థా మహోదారా గిరశ్ శ్రుతాః
ఇంకా ఇతర దేవతాధిపతులు, విద్యాధరుల నాయకులు, మహాశక్తివంతమైన నాగులు కూడా అక్కడ ఉన్నారు. అప్పుడు రాముని ఆ అద్భుతమైన, మహోన్నతమైన మాటలు అందరూ విన్నారు.
అథ తూష్ణీం స్థితవతి రామే రాజీవలోచనే । తస్మిన్ రఘుకులాకాశశశాఙ్కసమసున్దరే
అప్పుడు రాఘవ వంశ చంద్రుడివంటి, కమలదృష్టి రాముడు అక్కడ మౌనంగా నిలిచినప్పుడు,