అనుత్తమానన్దపదప్రధానవిశ్రాన్తిరిక్తం హి మనో మహాత్మన్ । కదర్థయన్తీహ భృశం వికల్పాశ్ శ్వానో వనే దేహమ్ ఇవాల్పజీవమ్
ఓ మహాత్మా! పరమానంద స్థితిని, దాని శాంతిని తప్ప మనసు ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా ఉండదు. ఇక్కడ మనస్సు అనేక కల్పనలతో బాధపడుతుంది. అవి అడవిలో చిన్న ప్రాణి శరీరాన్ని కుక్కలు ఎలా వేధిస్తాయో, అలాగే మనసును తీవ్రంగా క్షోభపరుస్తాయి.
ప్రోచ్చవృక్షచలత్పత్త్రలమ్బామ్బుకణభఙ్గురే । ఆయుషీశానశీతాంశుకలామృదుని దేహకే
ఈ శరీరం ఎంతో బలహీనమైనది. అది ఎత్తైన చెట్టు కదిలే ఆకులో వేలాడే నీటి బొట్టు లాంటిది. ప్రాణాధిపతి ఆధీనంలో ఉండి, శీతల చంద్రుని కిరణాలతో మృదువుగా మారుతుంది.
కేదారవిరటద్భేకకణ్ఠత్వక్కోణభఙ్గురే । వాగురావలయే జన్తోస్ సుహృత్స్వజనసఙ్గమే
స్నేహితులు, బంధువుల మధ్య కలిసినప్పుడు కూడా జీవి ఎంతో బలహీనంగా ఉంటాడు. ఎండిపోయిన పొలంలో బొద్దు కప్ప గొంతు చర్మపు అంచు ఎంత సులభంగా చీలిపోతుందో, అలాగే వలలో చిక్కుకున్నట్టుగా జీవి బలహీనంగా ఉంటాడు.
వాసనావాతవలితకదాశాతడితి స్ఫుటే । మోహౌఘమిహికామేఘే ఘనం స్ఫూర్జతి గర్జతి
వాసనల వాయువుతో ఊదిపోతూ, అకస్మాత్తుగా కలిగే విపత్తు మెరుపు వానిలా స్పష్టంగా పడుతుంది. మోహమయమైన మేఘాలలో అంధకారం మేఘంలా గర్జిస్తూ మెరుస్తూ ఉంటుంది.
నృత్యత్య్ ఉత్తాణ్డవం చణ్డే లోలే లోభకలాపిని । సువికాసిని సస్ఫోటమ్ అనర్థకుటజద్రుమే
అతిగా ఉల్లాసంగా, చంచలంగా, తృప్తి లేని ఆశతో, ఆ క్రూరమైనది, దురదృష్టాల అరణ్యంలో, పూర్తిగా వికసించి, గట్టిగా ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉగ్ర నాట్యం చేస్తోంది.
క్రూరే కృతాన్తమార్జారే సర్వభూతాఖుహారిణి । అశ్రుతస్పన్దసఞ్చారే కుతో ఽప్య్ ఉపరిపాతిని
అది దయలేని మృత్యు పిల్లిలా, అన్ని జీవులను ఎలుకల్లా పట్టేసి, ఎవరికీ వినిపించని అడుగులతో ఎక్కడో పై నుండి దిగి వస్తోంది.
క ఉపాయో గతిః కా వా కా చిన్తా కస్ సమాశ్రయః । కేనేయమ్ అశుభోదర్కా న భవేజ్ జీవితాటవీ
ఈ దుఃఖమయమైన జీవన అరణ్యం కలుగకుండా ఉండేందుకు ఏ ఉపాయం ఉంది? ఏ మార్గం, ఏ ఆలోచన, ఏ ఆశ్రయం? దానికి ఏమి చేయాలి?
న తద్ అస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా క్వచిత్ । సుధియస్ తుచ్ఛమ్ అప్య్ ఏతద్ యన్ న యాతి నరమ్యతామ్
ఈ భూమిపై గానీ, దేవతల్లో గానీ, ఎంత చిన్నదైనా, జ్ఞానులు ఆనందించలేని దానేం లేదు.
అయం హి దగ్ధసంసారో నీరన్ధ్రకలనాకులః । కథం సుస్వాదుతామ్ ఏతి నీరసో మూర్ఖతాం వినా
ఈ సంసారం అంతా దగ్ధమై, లోపల నిండిన కలవరంతో బాధపడుతూ, సహజంగా రుచి లేని దీనికి, మూర్ఖత్వం లేకుండా ఎప్పుడు మధురత కలుగుతుంది?
ఆశాప్రతివిషా కేన క్షీరస్నానేన రమ్యతామ్ । ఉపైతి పుష్పశుభ్రేణ మధునేవ సువల్లరీ
వేరులోనే విషం కలిగిన ఆశ అనే వల్లి, ఏ అమృతస్నానంతో తియ్యగా, పుష్పాలతో, తేనెలతో నిండిన కొత్త వల్లి లా ఆనందాన్ని పొందగలదు?
అపమృష్టమలోదేతి క్షాలనేనామృతద్యుతిః । మనశ్చన్ద్రమసః కేన తేన కామకలఙ్కినః
కామాసక్తి వల్ల మచ్చపడిన మనస్సు చంద్రుని, ఏ విధమైన కడుగుదలతో శుద్ధమై, అమృత కాంతిని పొందగలదు?
దృష్టసంసారగతినా దృష్టాదృష్టవినాశినా । కేన వా వ్యవహర్తవ్యం సంసారవనవీథిషు
ఈ సంసార ప్రయాణాన్ని చూచి, కనిపించే అగాధమూ, కనబడని నాశనమూ గ్రహించినవాడు, సంసారవన మార్గాల్లో ఎలా ప్రవర్తించాలి?
రాగద్వేషమహారోగా భోగపూర్వాతిపూతయః । కథం జన్తోర్ న బాధన్తే సంసారారణ్యచారిణః
ఇహ లోకంలో సంసార అరణ్యంలో తిరిగే జీవుడిని, అనురాగం, ద్వేషం అనే మహా వ్యాధులు, అనుభవాల వల్ల కలిగినవి, ఎలా బాధించవు?
కథం చ వీరవైరాగ్నౌ పతతాపి న దహ్యతే । పావకే పారతేనేవ రసేన రసశాలినా
బలమైన శత్రుత్వం అనే అగ్నిలో పడినప్పటికీ, బంగారం తన సహజ గుణంతో అగ్నిలో కాలిపోని విధంగా, మనిషి ఎలా కాలిపోవడం లేదు?
యస్మాత్ కిల జగత్య్ అస్మిన్ వ్యవహారక్రియాం వినా । న స్థితిస్ సమ్భవత్య్ అబ్ధౌ పతితస్యాజలా యథా
ఈ లోకంలో వ్యావహారిక చర్యలు లేకుండా జీవికి నిలకడ ఉండదు; అది సముద్రంలో పడిన నీటి బిందువులా కలిసిపోతుంది.
రాగద్వేషవినిర్ముక్తా సుఖదుఃఖవివర్జితా । కృశానోర్ దాహహీనేవ శిఖా నాస్తీహ సత్క్రియా
రాగద్వేషాలు లేని వారు, సుఖదుఃఖాలకు అతీతులైన వారు, ఇంధనం లేని అగ్నిశిఖలా ఉంటారు; ఇక్కడ వారికి యోగ్యమైన చర్యలు ఉండవు.
మనోమననమానిన్యాస్ సతాపాభువనత్రయే । క్షయో యుక్తిం వినా నాస్తి బ్రూత తామ్ అలమ్ ఉత్తమాః
తన మనసును ఎప్పుడూ గర్వంగా ఉంచుకుని, మూడు లోకాలలో బాధపడే వారికి, సరైన మార్గం లేకుండా ఆ బాధలు తొలగవు. మహానుభావులారా, ఆ మార్గాన్ని నాకు చెప్పండి.
వ్యవహారవతో యుక్త్యా దుఃఖం నాయాతి మే యయా । అథ వావ్యవహారస్య బ్రూత తాం గతిమ్ ఉత్తమామ్
లోకవ్యవహారంలో ఉన్నవారికి ఏ విధమైన యుక్తితో బాధలు రాకుండా ఉంటాయో చెప్పండి. లేకపోతే, వ్యవహారాన్ని వదిలినవారికి ఉత్తమమైన మార్గం ఏదో కూడా చెప్పండి.
తత్ కథం కేన వా కిం వా కృతమ్ ఉత్తమచేతసా । పూర్వం యేనైతి విశ్రామం పరమం పావనం మనః
ఎలా, ఎవరి ద్వారా, లేదా ఏ కారణంతో, మునుపు ఉత్తమమైన మనస్సు పరమ పవిత్రమైన విశ్రాంతిని పొందిందో చెప్పండి.
యథా జానాసి భగవంస్ తథా మోహనివృత్తయే । బ్రూహి మే సాధవో యేన యూయం నిర్దుఃఖతాం గతాః
భగవంతుడా, మీరు తెలుసుకున్న విధంగా, మోహం తొలగిపోవడానికి ఏ మార్గాన్ని అనుసరించాలో చెప్పండి. మీరు సద్గురువులు బాధల నుండి ఎలా విముక్తి పొందారో తెలియజేయండి.
అథ వా తాదృశీ బ్రహ్మన్ యుక్తిర్ యది న విద్యతే । న వక్తి మమ వా కశ్చిద్ విద్యమానామ్ అపి స్ఫుటమ్
బ్రహ్మన్, అలాంటి మార్గం ఏదైనా లేకపోతే, లేకపోతే అది ఉన్నా కూడా ఎవ్వరూ నాకు స్పష్టంగా చెప్పకపోతే,
స్వయం చైవ న చాప్నోమి తాం విశ్రాన్తిమ్ అనుత్తమామ్ । తద్ అహం త్యక్తసర్వేహో నిరహఙ్కారతాం గతః
నేను కూడా ఆ పరమ విశ్రాంతిని పొందలేకపోతే, అప్పుడు అన్ని ఆశలను వదిలేసి, అహంకారాన్ని త్యజించి ఉంటాను.
న భోక్ష్యే న పిబామ్య్ అమ్బు నాహం పరిదధే ఽమ్బరమ్ । కరోమి నాహం వ్యాపారం స్నానదానాశనాదికమ్
నేను తినను, నీళ్లు త్రాగను, దుస్తులు ధరించను; స్నానం, దానం, భోజనం వంటి పనులు ఏవీ చేయను.
న చ తిష్ఠామి కార్యేషు సమ్పత్స్వ్ ఆపద్దశాసు చ । న కిఞ్చిద్ అభివాఞ్ఛామి దేహత్యాగాద్ ఋతే మునే
సంపదలోనైనా, కష్టంలోనైనా పనుల్లో పాల్గొనను; మునీశ్వరా, శరీరాన్ని వదిలిపెట్టడం తప్ప ఇంకేమీ కోరుకోను.
కేవలం విగతాశఙ్కో నిర్మమో గతమత్సరః । మౌనమ్ ఏవేహ తిష్ఠామి లిపికర్మస్వ్ ఇవార్పితః
భయమూ లేకుండా, నా అనే భావన లేకుండా, అసూయ లేకుండా, నేను ఇక్కడ నిశ్శబ్దంగా ఉంటాను. ఎవరో నన్ను వ్రాయడానికి కూర్చోబెట్టినట్టు ఉండిపోతాను.
అథ క్రమేణ సన్త్యజ్య సశ్వాసోచ్ఛ్వాససంవిదమ్ । సన్నివేశం త్యజామీమమ్ అనర్థం దేహనామకమ్
తర్వాత, ఊపిరి పోసుకోవడం, వదలడం అన్నది కూడా మరిచిపోతూ, ఈ శరీరం అనే వ్యర్థమైన ఏర్పాటును కూడా విడిచిపెడతాను.
నాహమ్ అస్య న మే దేహశ్ శామ్యామ్య్ అస్నేహదీపవత్ । సర్వమ్ ఏవ పరిత్యజ్య త్యజామీదం కలేవరమ్
ఈ శరీరం నాకు కాదు, నేను దీనికాదు. నూనె లేని దీపంలా నిశ్చలంగా ఉంటాను. అన్నీ వదిలేసి, ఈ శరీరాన్ని కూడా విడిచిపెడతాను.
ఇత్య్ ఉక్తవాన్ అమలశీతకరాభిరామో రామో మహత్తరవివేకవికాసిచేతాః । తూష్ణీం బభూవ పురతో మహతాం ఘనానాం కేకారవశ్రమవశాద్ ఇవ నీలకణ్ఠః
ఇలా అమలమైన, చల్లని చేతులతో రాముడు, గొప్ప వివేకంతో మనసు విస్తరించుకొని, మహానుభావుల ముందర నిశ్శబ్దంగా నిలిచిపోయాడు. మేఘాల్లో గంభీరంగా అరవడం తర్వాత నీలకంఠ పక్షి ఎలా విశ్రాంతి తీసుకుంటుందో అలా.
వదత్య్ ఏవం మనోమోహవినివృత్తికరం వచః । రామే రాజీవపత్త్రాక్షే తస్మిన్ రాజకుమారకే
మనస్సు మాయను తొలగించే ఆ మాటలు రామునికి, పద్మదళం వంటి కళ్లున్న ఆ రాజకుమారునికి చెప్పినప్పుడు—
సర్వే బభూవుస్ తత్రస్థా విస్మయోత్ఫుల్లలోచనాః । ధృతామ్బరా దేహరుహైర్ గిరశ్ శ్రోతుమ్ ఇవోద్గతైః
అక్కడ ఉన్న అందరూ ఆశ్చర్యంతో కళ్లను పెద్దవిగా చేసుకొని, వస్త్రాలు సరిచేసుకుని, మాటలు వినాలని శరీరమంతా ఉత్సాహంతో పైకి లేచినట్లయ్యారు.