అనన్తాపారపర్యన్తవపుర్ ఆత్మవిదాం వరః । ధరాధరశిరోధీరో విజ్వరో భవ రాఘవ
అంతం లేని, అంచు లేని, అపారమైన రూపంతో, ఆత్మను తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడవు నీవు. పర్వత శిఖరంలా అచంచలంగా, ఎలాంటి ఆందోళన లేకుండా ఉండు రాఘవ.
ఆత్మన్య్ ఏవాత్మనౌదార్యం భజ పూర్ణ ఇవార్ణవః । ఆత్మన్య్ ఏవాత్మనాహ్లాదం భజ పూర్ణేన్దుబిమ్బవత్
సముద్రం పూర్తిగా నిండినట్టు, నీ ఆత్మలోనే ఉదారతను అలవరచు. పూర్ణ చంద్రబింబంలా, నీ ఆత్మలోనే ఆనందాన్ని అనుభవించు.
విశ్వప్రపఞ్చరచనేయమ్ అసత్యరూపా నాసత్యరూపమ్ అనుధావతి నామ తజ్జ్ఞః । తజ్జ్ఞో ఽసి శాన్తకలనో ఽసి నిరామయో ఽసి నిత్యోదితో ఽసి భవ సున్దర శాన్తశోకః
ఈ జగత్తు సృష్టి అసత్య స్వరూపమే. అసత్యం మరొక అసత్యాన్ని వెంబడించదు. దాని తత్వాన్ని తెలిసినవాడే నిజమైన జ్ఞాని. నీవు ఆ జ్ఞాని, నీవు శాంతమైన మనస్సు కలవాడు, వ్యాధిలేని వాడు, ఎప్పుడూ జాగృతుడవు. అందంగా, శాంతంగా, దుఃఖం లేని వాడిగా ఉండు.
ఏకాతపత్రమ్ అవనౌ గురుణోపదిష్టః సమ్యక్ ప్రపాలయ చిరం సమయేహ దృష్ట్యా । రాజ్యం సమస్తగుణరఞ్జితరాజలోకస్ త్యాగో న యుక్త ఇహ కర్మసు నాపి రాగః
గురువు సముచితంగా బోధించిన తరువాత, ఒక గొడుగు క్రింద ఈ రాజ్యాన్ని చాలా కాలం పాటు, ప్రస్తుత పరిస్థితిని దృష్టిలో ఉంచుకొని రక్షించు. ఈ రాజ్యం అన్ని మంచి లక్షణాలతో, రాజులతో అలంకరించబడి ఉంది. ఇక్కడ పనుల పట్ల ఆసక్తి గానీ, విరక్తి గానీ తగదు.
ఇమమ్ ఏవం పరిస్పన్దం కరోమీత్య్ అస్తవాసనమ్ । ప్రవర్తతే యః కార్యేషు స ముక్త ఇతి మే మతిః
ఈ కార్యాన్ని ఇలా నేను చేస్తున్నాను అని స్థిరమైన నిశ్చయంతో పనులు చేసే వాడు నిజంగా విముక్తుడు అని నా అభిప్రాయం.
పౌరుషీం తనుమ్ ఆశ్రిత్య కేచిద్ ఏతే క్రియారతాః । స్వర్గాన్ నరకమ్ ఆయాన్తి స్వర్గం చ నరకాత్ పునః
కొంతమంది పురుషార్థాన్ని ఆశ్రయించి, కార్యాలలో నిమగ్నమై, స్వర్గం నుండి నరకానికి, నరకం నుండి మళ్లీ స్వర్గానికి వెళ్తారు.
కేచిత్ కుకర్మనిరతా విరతాస్ స్వవివేకతః । నరకాన్ నరకం యాన్తి దుఃఖాద్ దుఃఖం భయాద్ భయమ్
కొంతమంది చెడు పనుల్లో నిమగ్నమై, తమ స్వంత వివేకంతో వాటి నుండి దూరమవుతారు. వారు నరకం నుండి మరొక నరకానికి, బాధ నుండి మరింత బాధకు, భయం నుండి మరింత భయానికి వెళ్తారు.
కేచిత్ స్వవాసనాతన్తుబద్ధాః కర్మావలోడితాః । తిర్యక్త్వాత్ స్థావరతనుం యాన్తి తిర్యక్తనుం తతః
కొంతమంది తమ స్వభావపు అలవాట్ల బంధనంలో చిక్కుకుని, గత కర్మల ప్రభావంతో ఇక్కడి నుండి అక్కడికి తిప్పబడుతూ, ఒకసారి పశువుల రూపంలోకి, అక్కడినుంచి స్థావర జీవుల రూపంలోకి, మళ్ళీ పశువుల శరీరంలోకి వెళ్తారు.
కేచిద్ ఆత్మవిదో ధన్యా విచారితమనోదృశః । విచ్ఛిన్నతృష్ణానిగడా యాన్తి నిష్కేవలం పదమ్
కొంతమంది అదృష్టవంతులు, ఆత్మను తెలుసుకున్నవారు, తమ మనస్సును పరిశీలించి, ఆశల బంధనాలను తెంచుకున్నవారు, అన్ని పరిమితుల నుండి విముక్తి పొందిన స్థితిని చేరుకుంటారు.
పురా కతిపయాన్య్ ఏవ భుక్త్వా జన్మాని రాఘవ । అస్మిఞ్ జన్మని యో ముక్తస్ స స్యాద్ రాజససాత్త్వికః
ఓ రాఘవా! కొందరు చాలా తక్కువ జన్మలు అనుభవించిన తరువాత, ఈ జన్మలోనే విముక్తి పొందినవారు రాజస లేదా సాత్విక స్వభావం కలవారు.
జాతో ఽసౌ వృద్ధిమ్ అభ్యేతి పార్వణశ్ చన్ద్రమా ఇవ । కుటజం ప్రావృషీవైనం సౌభాగ్యమ్ అనుగచ్ఛతి
అతడు జన్మించి, పెరుగుతూ, పక్షవృద్ధి సమయంలో చంద్రుడు ఎలా మెరుగవుతాడో అలాగే ఎదుగుతాడు. వర్షాకాలంలో కూటజ వృక్షం ఎలా పుష్టిగా పెరుగుతుందో, అదేవిధంగా అతనికి శుభఫలితాలు అనుసరిస్తాయి.
యస్యేదం జన్మ పాశ్చాత్యం తమ్ ఆశ్వ్ ఏవ మహామతే । విశన్తి విద్యా విమలా ముక్తా వేణుమ్ ఇవోత్తమమ్
ఓ మహామతి, ఎవరి జననం తరువాత జరిగిందో, ఆ మనిషిలో పవిత్రమైన జ్ఞానం ఎంతో వేగంగా ప్రవేశిస్తుంది. అది ముత్యాన్ని మాదిరిగా, ముద్దుబొమ్మ వంటి బాంబూలోకి చేరినట్టుగా ఉంటుంది.
ఆర్యతా హృద్యతా మైత్రీ సోమ్యతా ముక్తతా జ్ఞతా । సమాశ్రయన్తి తం నిత్యమ్ అన్తఃపురమ్ ఇవాఙ్గనాః
ఆ మనిషిలో ఎప్పుడూ ఉన్నతత్వం, హృద్యత, స్నేహం, మృదుత్వం, విముక్తి, జ్ఞానం — ఇవన్నీ అంతఃపురంలో మహిళలు నివసించునట్టు నివసిస్తాయి.
యః కుర్వన్ సర్వకార్యాణి పుష్టే నష్టే ఽథ తత్ఫలే । సమస్ స సర్వకాలేషు న తుష్యతి న శోచతి
ఎవరైనా అన్ని పనులు చేస్తూ, ఫలితం లభించినా లేదా పోయినా, ఎప్పుడూ సమానంగా ఉంటే, అతడు ఆనందించడు, బాధపడడు కూడా.
తమాంసీవ దివా యాన్తి తత్ర ద్వన్ద్వాని సఙ్క్షయమ్ । శరదీవ ఘనాస్ తత్ర గుణా గచ్ఛన్తి శుద్ధతామ్
పగటి వెలుగులో చీకటి పోయినట్టు, ఆ మనిషిలో ద్వంద్వాలు అంతరించిపోతాయి. శరదృతువులో మేఘాలు కరిగినట్టు, గుణాలు అక్కడ పవిత్రతను పొందుతాయి.
పేశలాచారమధురం సర్వే వాఞ్ఛన్తి తం జనాః । వేణుం మధురనిస్స్వానం వనే మృగగణా ఇవ
మృదువుగా, మధురంగా ప్రవర్తించే వారిని అందరూ ఇష్టపడతారు. అడవిలో మృగాలు మధురమైన స్వరంతో ఊదే వేణువును ఎలా ఆకర్షితులవుతాయో, అలానే ప్రజలు కూడా అలాంటి వ్యక్తిని కోరుకుంటారు.
నరం పాశ్చాత్యజన్మానమ్ ఏవమ్ప్రాయా గుణశ్రియః । జాతమ్ ఏవానుధావన్తి బలాకా ఇవ వారిదమ్
అలాగే, పాశ్చాత్యదేశంలో జన్మించిన వ్యక్తిని గుణాలు, ఐశ్వర్యం సహజంగా అనుసరిస్తాయి. అది మేఘాన్ని చూసి బలాకా పక్షులు గుంపుగా చేరినట్లు ఉంటుంది.
తతో ఽసౌ గుణసమ్పూర్ణో గురుమ్ ఏవానుగచ్ఛతి । స తమ్ ఏకం వివేకేన నియోజయతి పావనమ్
అలాంటి గుణసంపన్నుడు గురువును అనుసరిస్తాడు. ఆ గురువు తన వివేకంతో అతడిని పవిత్రమైన మార్గంలో నడిపిస్తాడు.
విచారవైరాగ్యవతా చేతసా గుణశాలినా । దేవం పశ్యత్య్ అథాత్మానమ్ ఏకరూపమ్ అనామయమ్
విచారణ, వైరాగ్యం కలిగిన మనస్సుతో, గుణాలతో నిండినవాడు చివరికి దైవాన్ని, అంటే తన స్వరూపమైన, ఏ బాధలు లేని ఆత్మను దర్శిస్తాడు.
అతో రామ విచారేణ చారుణా శాన్తచేతసా । ప్రబోధనీయం ప్రథమం మనో మననమన్థరమ్
కాబట్టి రామా, మనస్సు అనేక ఆలోచనలతో అల్లాడుతుంటే, మధురమైన విచారణతో, శాంతమైన హృదయంతో ముందుగా దాన్ని మేల్కొలపాలి.
యే హి పాశ్చాత్యజన్మానస్ తే హి సుప్తం మనోమృగమ్ । ప్రబోధయన్తి ప్రథమం గుణగీతైర్ మహాగుణాః
పశ్చిమ దేశంలో జన్మించిన వారు, గొప్ప గుణాలతో ఉండి, మొదట మనస్సు అనే నిద్రలో ఉన్న జింకను, గుణాల గీతాలతో మేల్కొలుపుతారు.
ప్రథితగుణాన్ సుగురూన్ నిషేవ్య యత్నాద్ అమలధియా ప్రవిచార్య చిత్తరత్నమ్ । గతిమ్ అమలామ్ ఉపయాతి మానవో ఽస్మిఞ్ జగతి విలోక్య చిరం ప్రకాశమ్ అన్తః
ప్రఖ్యాతమైన మంచి గురువులను శ్రద్ధగా సేవించి, నిర్మలమైన బుద్ధితో మనస్సు అనే రత్నాన్ని లోతుగా పరిశీలిస్తే, ఈ లోకంలో మనిషి అంతరాంతరంగా దీర్ఘకాలం వెలిగే లోపలి వెలుగును చూసి, కలుషరహితమైన స్థితిని పొందుతాడు.
ఏష తావత్ క్రమః ప్రోక్తస్ సామాన్యస్ సర్వజన్తుషు । ఇమమ్ అన్యం విశేషం త్వం శృణు రాజీవలోచన
ఇలా సర్వజంతువులకు సాధారణ క్రమాన్ని వివరించాను. ఇప్పుడు, కమలనయనుడా, మరో విశేషాన్ని విను.
అస్మిన్ సంసారసంరమ్భే జాతానాం దేహధారిణామ్ । అపవర్గగతౌ రామ ద్వావ్ ఇమావ్ ఉత్తమౌ క్రమౌ
ఈ సంసారపు కలకలలో, శరీరాన్ని ధరించిన వారికీ, ఓ రామా, మోక్షానికి రెండు ఉత్తమమైన మార్గాలు ఉన్నాయి.
ఏకస్ తావద్ గురుప్రోక్తాద్ అనుష్ఠానాచ్ ఛనైశ్ శనైః । జన్మనా జన్మభిర్ వాపి సిద్ధిదస్ సముదాహృతః
వాటిలో ఒకటి, గురువు చెప్పిన విధంగా ఆచరణ చేయడం వల్ల, నెమ్మదిగా, ఒక్క జన్మలో గానీ, అనేక జన్మల్లో గానీ, సిద్ధిని ఇస్తుంది.
ద్వితీయస్ త్వ్ ఆత్మనైవాశు కిఞ్చిద్వ్యుత్పన్నచేతసః । భవతి జ్ఞానసమ్ప్రాప్తిర్ ఆకాశఫలపాతవత్
రెండవది, కొంత జ్ఞానం స్వయంగా కలిగినవారికి, ఒక్కసారిగా, ఆకాశం నుండి పండు పడినట్టు, జ్ఞానం లభిస్తుంది.
నభఃఫలనిపాతాభజ్ఞానసమ్ప్రతిపత్తయే । అత్రేమం శృణు వృత్తాన్తం ప్రాక్తనం కథయామి తే
ఆ ఆకస్మిక జ్ఞానప్రాప్తి ఎలా జరుగుతుందో తెలుసుకోవడానికి, నేను నీకు ఒక పురాతన కథను చెబుతాను, విను.
శృణు సుభగ కథం మహానుభావా వ్యపగతపూర్వశుభాశుభార్గడౌఘాః । ఖపతితఫలవత్ పరం వివేకం చరమభవా విమలం సమాప్నువన్తి
ఓ భాగ్యశాలి, విను. పూర్వ జన్మలలో చేసిన మంచి చెడు ఫలితాలు పూర్తిగా పోయిన గొప్పవారు, ఆకాశం నుంచి పడి వచ్చిన పండువంటి పరిపక్వమైన, నిర్మలమైన పరమ వివేకాన్ని పొందుతారు.
అస్త్య్ అస్తమితసర్వాపద్ ఉద్యత్సమ్పద్ ఉదారధీః । విదేహానాం మహీపాలో జనకో నామ వీర్యవాన్
విదేహ దేశంలో జనకుడు అనే మహారాజు ఉండేవాడు. అతని బుద్ధి మహోన్నతమైనది, అన్ని కష్టాలు తొలగిపోయాయి, ఐశ్వర్యం పెరుగుతూ ఉంది, అతనికి గొప్ప శక్తి ఉంది.
కల్పవృక్షో ఽర్థిసార్థానాం మిత్రాబ్జానాం దివాకరః । మాధవో బన్ధుపుష్పాణాం స్త్రీణాం మకరకేతనః
ఆయన వరాల కోసం ఆశించే వారికి కల్పవృక్షంలా, స్నేహితులలో కమలాల మధ్య సూర్యుడిలా, బంధుత్వానికి వసంతంలా, స్త్రీలకు ప్రేమకు జెండాలా ఉండేవాడు.