రామ రాజీవపత్త్రాక్ష ప్రకృతార్థదిదృక్షయా । మునిమ్ ఆబోధయ పునః ప్రసాదే సమవస్థితమ్
ఓ రామా, కమలదృక్కన్నవాడా, నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తితో, ప్రశాంతతలో ఉన్న ఆ మునిని మళ్లీ జాగృతం చేయి.
ఇత్య్ ఉక్తే భూభృతా తత్ర రామాభిముఖమ్ ఆస్థితః । ఉవాచేదమ్ ఉదారాత్మా వసిష్ఠో భగవాన్ మునిః
రాజు ఇలా అన్న తర్వాత, మహాత్ముడు వసిష్ఠుడు రాముని వైపు తిరిగి ఇలా పలికాడు.
రాఘవ స్వకులైకేన్దో తం మయోక్తం మహామతే । కచ్చిత్ స్మరసి వాక్యార్థం పూర్వాపరవిచారితమ్
రాఘవా, నీ వంశానికి ఏకైక చంద్రుడవు, బుద్ధిమంతుడవు. నేను మునుపు చెప్పిన మాటల అర్థాన్ని, అన్ని విధాలా ఆలోచించి, గుర్తు చేసుకుంటున్నావా?
ఉత్పత్తీనాం విచిత్రాణాం సత్త్వాదిగుణభేదతః । కచ్చిత్ స్మరసి సర్వాసాం విభాగమ్ అరిమర్దన
శత్రువులను సంహరించేవాడా, వివిధమైన సృష్టులలో సత్త్వాది గుణాల వేరుపాటు ప్రకారం వాటి భేదాలను గుర్తు చేసుకుంటున్నావా?
కచ్చిత్ సర్వమ్ అసర్వం చ సద్ అసచ్ చ సదోదితమ్ । రూపం స్మరసి దేవస్య విమలం పరమాత్మనః
రామా, నిత్యం ఉపదేశించబడే ఆ పరమాత్మ స్వరూపాన్ని—అది సమస్తమూ, సమస్తం కానిదీ, ఉన్నదీ, లేనదీ, శుద్ధమైనదీ అయిన దైవ స్వరూపాన్ని—నీవు గుర్తు చేసుకుంటున్నావా?
యథేదమ్ ఉదితం విశ్వం విశ్వేశాద్ ఈశ్వరేశ్వరాత్ । కచ్చిత్ స్మరసి తత్ సాధో సాధువాదైకభాజన
ఈ విశ్వం యెలా విశ్వేశ్వరుడైన పరమేశ్వరుని నుండి ఉద్భవించిందో, ఓ మేలైనవాడా, నీవు ఆ సంగతిని గుర్తు చేసుకుంటున్నావా? నీకు మంచి మాటలు మాత్రమే వర్తించేవి.
రూపం కచ్చిద్ అవిద్యాయాః ఫల్గుభఙ్గురమ్ ఆతతమ్ । అనన్తమ్ అన్తవచ్ చైవ సమ్యక్ స్మరసి సన్మతే
ఓ జ్ఞానవంతుడా, అవిద్యకు రూపం చాలా బలహీనంగా, తేలికగా, విస్తరించి, అనంతమైనదిగా కనిపించినా, అది పరిమితంగా అనిపించేదిగా ఉందని నీవు సరిగ్గా గుర్తుంచుకున్నావా?
చిత్తమ్ ఏవ నరో నాన్యద్ ఇతి యత్ ప్రతిపాదితమ్ । లవణాదివిచారేణ కచ్చిత్ స్మరసి సాధు తత్
మనస్సే మనిషి, దానికి మించి మరొకటి లేదని ఉప్పు మొదలైన వాటి పరిశీలన ద్వారా నిశ్చయించబడినదాన్ని, ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, నీవు బాగా గుర్తు పెట్టుకున్నావా?
వాక్యార్థశ్ చాఖిలః కచ్చిత్ త్వయా రామ విచారితః । హ్యస్తనస్య విచారస్య రాత్రౌ హృది నివేశితః
ఓ రామా, నీవు అన్ని మాటల అర్థాన్ని పూర్తిగా పరిశీలించావా? నిన్నటి రాత్రి చేసిన ఆలోచన నీ హృదయంలో స్థిరంగా నిలిచిందా?
భూయో భూయః పరామృష్టం హృదయే సునియోజితమ్ । ప్రయోజనం ఫలత్య్ ఉచ్చైర్ న హేలాహతసంస్థితి
ఏది మనసులో మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించి బలంగా స్థిరపరిచితే, అది స్పష్టంగా ఫలిస్తుంది; అలసత్వంగా, నిర్లక్ష్యంగా వదిలేస్తే ఫలితం ఉండదు.
భాజనం త్వం వివిక్తానాం వచసాం శుద్ధిశాలినామ్ । వివిక్తహృదయో వేణుర్ ముక్తానామ్ ఇవ మానద
నీవు పవిత్రమైన, విలక్షణమైన మాటలకు పాత్రవంతుడవు; నీ హృదయం నిర్మలంగా, ఒంటరిగా ఉంది, విముక్తులకు వంశం లాగానే.
కమలాసనపుత్రేణ మునినా సుమహౌజసా । ఏవంవితీర్ణావసరో రామో వాక్యమ్ ఉవాచ హ
తామరపువులో కూర్చున్నవాడి కుమారుడైన మహర్షి సమయం ముగిసిన తర్వాత, రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ తవైవైతద్ విజృమ్భితమ్ । యద్ అహం పరమోదారం బుద్ధవాన్ వచనం తవ
భగవంతుడా, నీ వల్లే నాకు ఈ గొప్ప జ్ఞానం లభించింది; నీవు చెప్పిన అత్యుత్తమమైన ఉపదేశాన్ని నేను గ్రహించగలిగాను.
యద్ ఆదిశసి తత్ సర్వం తథైవ న తద్ అన్యథా । అపాస్తనిద్రేణ మయా వాక్యార్థో నిశి చిన్తితః
మీరు చెప్పిన ప్రతీ మాట కూడా అచ్చంగా అలాగే జరుగుతుంది, వేరుగా కాదు. నిద్ర లేకుండా, రాత్రంతా మీ మాటల అర్థాన్ని నేను ఆలోచించాను.
భవాన్ధకారక్షతయే భవతోర్వీవివస్వతా । హ్యః ప్రసారితమ్ ఆహ్లాది వాగ్రశ్మిపటలం ప్రభో
ఈ సంసారపు అంధకారాన్ని తొలగించేందుకు, ప్రభూ, నిన్న మీరు భూమిపై సూర్యుడు వెలిగించినట్టు ఆనందదాయకమైన ప్రకాశవంతమైన మాటల కాంతిని విస్తరించారు.
తద్ అదీనమ్ అదీనాత్మన్ సర్వమ్ అన్తఃకృతం మయా । రమ్యం పుణ్యం విచిత్రం చ రత్నవృన్దమ్ ఇవాబ్ధినా
ఓ ధైర్యవంతుడా, మీరు చెప్పిన ఆ అందమైన, పుణ్యమైన, అద్భుతమైన మాటలను నేను హృదయంలో నిలిపుకున్నాను. అవి సముద్రంలో ఉన్న రత్నాల సమూహంలా ముచ్చటగా ఉన్నాయి.
హితానుబన్ధి హృద్యం చ పుణ్యమ్ ఆనన్దసాధనమ్ । శిరసా ధ్రియతే కైర్ నో సిద్ధ్యై త్వదనుశాసనమ్
ప్రయోజనం కలిగించే, హృదయానికి హాయిగా ఉండే, పుణ్యాన్ని ఇచ్చే, ఆనందాన్ని కలిగించే మీ ఉపదేశాన్ని విజయానికి ఎవరు తలపై పెట్టుకోరూ?
ప్రక్షీయమాణసంసారనీహారావరణా వయమ్ । ప్రసన్నాస్ త్వత్ప్రసాదేన వర్షాన్త ఇవ వాసరాః
ప్రభువా, మీ కృప వల్ల మాయ అనే మబ్బు మన మీద నుంచి తొలగిపోతున్నది. వర్షాకాలం చివరలోని ప్రశాంతమైన రోజులు ఎలా ఉంటాయో, అలాగే మేము ప్రశాంతంగా ఉన్నాము.
ఆపాతమధురారమ్భం మధ్యే సౌభాగ్యవర్ధనమ్ । అనుత్తమఫలోదర్కం పుణ్యం త్వదనుశాసనమ్
మీ బోధ మొదట మధురంగా ఉంటుంది, మధ్యలో అదృష్టాన్ని పెంచుతుంది, చివరికి అతి ఉత్తమమైన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. ఇది నిజంగా పుణ్యమయమైనది.
వికాసి సితమ్ అమ్లానమ్ ఆహ్లాది ముదితాశయమ్ । త్వద్వచఃకుసుమం నిత్యం శ్రీమత్ఫలదమ్ అస్తు నః
మీ మాటలు ఎప్పుడూ వికసిస్తూ, తెల్లగా, ఎప్పటికీ మురికిపడని విధంగా, మనసుకు ఆనందాన్ని కలిగించేలా ఉంటాయి. అవి ఎల్లప్పుడూ మాకు శుభఫలితాలను ఇవ్వాలని కోరుకుంటున్నాము.
సకలశాశ్వతశాస్త్రవిశారద ప్రసృతపుణ్యజలైకమహాహ్రద । భజ భృశం వితతవ్రత సమ్ప్రతి ప్రసృతతాం హతకిల్బిష మాం ప్రతి
శాశ్వతమైన అన్ని శాస్త్రాలలో నిపుణుడవు, పుణ్యజలాలు ఎప్పుడూ ప్రవహించే మహాసరోవరంలా ఉన్నావు, ఎన్నో వ్రతాలలో స్థిరంగా ఉన్నావు. నీ కృప ఇప్పుడు నాపై ప్రసరించాలి; నేను పాపాల నుండి విముక్తుడనవ్వాలి.
ఇదమ్ ఉత్తమసిద్ధాన్తసున్దరం సున్దరాకృతే । ఉపశాన్తిప్రకరణం శృణుష్వావహితో హితమ్
ఓ అందమైనవాడా, ఈ శాంతి గురించి ఉన్న ఉత్తమమైన, మధురమైన భాగాన్ని శ్రద్ధగా విను. ఇది నీకు మేలు చేసే గొప్ప సిద్ధాంతంలో స్థిరంగా ఉంది.
దీర్ఘసంసారమాయేయం రామ రాజసతామసైః । ధార్యతే పురుషైర్ నిత్యం సుస్తమ్భైర్ ఇవ మణ్డపః
ఓ రామా, ఈ దీర్ఘమైన సంసారమనే మాయను, రజోగుణం, తమోగుణం కలిగిన మనుష్యులు ఎప్పుడూ బలమైన స్తంభాల్లా మోయుతూ ఉంటారు.
సత్త్వస్థజాతిభిర్ వీరైస్ త్వాదృశైర్ గుణబృంహితైః । హేలయా త్యజ్యతే పక్వా మాయేయం త్వగ్ ఇవోరగైః
కాని నీలాంటి సత్త్వగుణం కలిగి, ధైర్యంగా ఉండే, మంచి లక్షణాలు ఉన్నవారు ఈ పక్వమైన మాయను పాములు పాత చర్మాన్ని వదిలిపెట్టినట్టు సులభంగా విడిచిపెడతారు.
యే సత్త్వజాతయః ప్రాజ్ఞాస్ తథా రాజససాత్త్వికాః । విచారయన్తి తే సాధో జగత్ పూర్వాపరం పరమ్
సద్గుణాలు కలిగినవారు లేదా రజస్సు, సత్త్వగుణాల మిశ్రమం ఉన్న జ్ఞానులు, ఓ మేలైనవాడా, ఈ లోకాన్ని — దాని గతాన్ని, భవిష్యత్తును, పరమార్థాన్ని — పూర్తిగా పరిశీలిస్తారు.
శాస్త్రసజ్జనసత్కారసఙ్గేనాపగతైనసామ్ । సారావలోకినీ బుద్ధిర్ జాయతే దీపికోపమా
శాస్త్రాలు చదవడం, మంచి మనుషుల సాంగత్యం, సద్గుణుల సమీపం వల్ల, పాపాలు తొలగినప్పుడు, మనసు లోతుగా ఆలోచించే బుద్ధి వెలుగులా ప్రకాశిస్తుంది.
స్వయమ్ ఏవ విచారేణ విచార్యాత్మానమ్ ఆత్మనా । యావన్ నాధిగతం జ్ఞేయం న తావద్ అధిగమ్యతే
ప్రతి ఒక్కరు తన మనసుతో తానే తనను పరిశీలించాలి; తెలుసుకోవాల్సినది పూర్తిగా గ్రహించేవరకు అది నిజంగా తెలిసినట్టు కాదు.
ప్రజ్ఞావతాం నయవతాం ధీరాణాం కులశాలినామ్ । జాత్యా రాజససత్త్వానాం ముఖ్యస్ త్వం కులనన్దన
జ్ఞానులు, వివేకులు, ధైర్యవంతులు, మంచి వంశంలో పుట్టినవాళ్లలో, రాజస మరియు సత్త్వగుణాలతో పుట్టినవారిలో నువ్వే, నీ కుటుంబానికి ఆనందంగా, ముఖ్యుడవు.
స్వయమ్ ఆలోకయ ప్రాజ్ఞ సంసారారమ్భదృష్టిషు । కిం సత్యం కిమ్ అసత్యం వా భవ సత్యపరాయణః
ప్రాజ్ఞుడా! ఈ లోక జీవన ప్రారంభాన్ని నీవే పరిశీలించు. ఏది నిజమో, ఏది అబద్ధమో తెలుసుకొని, నీవు సత్యానికే నిబద్ధుడవై ఉండు.
ఆదావ్ అన్తే చ యన్ నాస్తి కీదృశీ తస్య సత్యతా । ఆదావ్ అన్తే చ యన్ నిత్యం తత్ సత్యం రామ నేతరత్
రామా, మొదట కూడా, చివర కూడా లేనిది నిజమైనదేలా అవుతుంది? మొదట నుంచీ చివర వరకూ ఎప్పుడూ ఉండేది మాత్రమే నిజమైనది, ఇంకొన్ని కాదు.