బృహత్కుసుమదోలాభ్యః ప్రసృతాభ్యస్ సమన్తతః । వాతి మాంసలమ్ ఆమోదమ్ ఆదాయ మధురానిలే
చుట్టూ విస్తరించిన పెద్ద పుష్పభారిత కొమ్మల నుండి, మధురమైన గాలి మాంసలమైన సువాసనను తీసుకువచ్చింది.
వాతాయనేషు మృదుషు కుసుమాకీర్ణభూమిషు । పర్యఙ్కేషూపవిష్టాసు పశ్యన్తీషు పురన్ధ్రిషు
సున్నితమైన గాలిదారులు ఉన్న కిటికీల దగ్గర, పువ్వులతో అలంకరించిన నేలపై, మంచాలపై కూర్చున్న ఆ మహిలలు చుట్టూ చూస్తూ ఉన్నారు.
జాలాగతార్కకరలోలవిలోచనాసు రత్నప్రభాప్రకరపిఙ్గలచామరాసు । సన్త్యక్తచాపలలవం చపలాబలాసు మౌనస్థితాసు సితచామరధారిణీషు
జాలీలలోంచి వచ్చే సూర్యకిరణాలు ఆ యువతుల కన్నులను ఆకర్షిస్తున్నాయి; రత్నాలతో మెరిసే పసుపు రంగు చామరాలు చేత పట్టుకుని, కొంత చంచలతను వదిలేసి, ఆ యువతులు నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నారు.
ముక్తాఫలప్రతిఫలత్ప్రతిమార్కరశ్మిశారోదరాస్వ్ అజిరభూమిషు చణ్పకౌఘమ్ । నాస్వాదయత్య్ అభినవాతపబిన్దుబుద్ధ్యా భ్రాన్త్యా భ్రమిణ్య్ అలిబలే నభసీవ మేఘే
ముత్యాల మెరుపుతో సూర్యకిరణాలు ప్రతిబింబించే ఆజిరాలలో, తేనెటీగల గుంపు కొత్తగా పడిన ఎండబిందువులను వేరేదిగా భావించి రుచి చూడదు; ఆ తేనెటీగ మబ్బును చుట్టూ తిరిగే భ్రమలో ఉన్నట్లు.
పుణ్యో వసిష్ఠవచనప్రసరశ్ శ్రుతో యస్ తం శంసతి ప్రసృతవిస్మయమ్ ఆర్యలోకే । సంసద్గతే మృదుపదాక్షరముగ్ధవాక్యమ్ అన్యోఽన్యమ్ ఉత్స్మితమ్ అనల్పగుణాభిరామమ్
వసిష్ఠుని పవిత్రమైన వాక్యప్రవాహాన్ని వినినవాడు, ఆ మహనీయుల మధ్య ఆశ్చర్యంతో ప్రశంసిస్తూ, మృదువైన పదాలతో, స్పష్టంగా, అందంగా మాట్లాడతాడు; ఒకరినొకరు చిరునవ్వుతో చూస్తూ, అనేక గుణాలతో మురిసిపోతారు.
దిగ్భ్యః పురాచ్ చ గగనాచ్ చ నృపర్షిసిద్ధవిద్యాధరార్యమునివిప్రగణే విశిష్టే । మౌనప్రణామమ్ అభితః ప్రవిశత్య్ అశబ్దం సోపాంశు గౌరవవతా సహ జాతవాక్యే
ప్రతి దిక్కునుంచి, నగరం, ఆకాశం, ఇంకా దాటి, రాజులు, ఋషులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, గొప్ప మునులు, బ్రాహ్మణులు—ఇలా అందరిలో ప్రముఖులైన వారు—నిశ్శబ్దంగా, గంభీరంగా, మనసారా నమస్కారంతో, మాటలు తక్కువగా, పరస్పరం గౌరవంతో లోపలికి ప్రవేశించారు.
ఉన్నిద్రకోకనదకోమలకోశకృష్టమత్తాలిజాలమకరన్దసువర్ణరాగైః । ఆపిఙ్గలే మరుతి వాతి విలోలఘణ్టాటాఙ్కారగీతవతి పీతనిశామ్బుశీతే
అరచేతి లాంటి ముద్దైన కమలపు ముక్కలపై మత్తులో ఉన్న తేనెటీగల గుంపులు, బంగారు రేణువుతో మెరిసిపోతూ, వాటిని గాలి తాకుతూ ఊపిరాడేలా చేసింది. ఊగే గంటలు మ్రోగుతుండగా, చల్లని రాత్రి తడి ఆ పువ్వులు తాగినట్టు ఉంది.
అగురుతగరధూమే చన్దనామోదమిశ్రే సరసకుసుమదామోద్దామగన్ధాఙ్కితాభ్రే । సరతి సితవితానామ్భోరుహావర్తలేశైశ్ చలకుసుమరజోఽఙ్కైశ్ శబ్దవిజ్ఞాతభృఙ్గమ్
అగరు, తగర ధూపం, చందనం పరిమళంతో కలిసిన మబ్బుల్లాంటి పరిమళ గడ్డలు, తాజా పువ్వుల మధుర వాసనతో నిండిపోయి, ఆకాశంలో తేలుతూ ఉన్నాయి. వాటిలో చిన్ని పువ్వుల రేణువులు అతుక్కొని, తేనెటీగల గుంపు గానంతో ఆకాశమంతా మార్మోగుతోంది.
మేఘగమ్భీరయా వాచా విస్రబ్ధపదసున్దరమ్ । ఇదం దశరథో వాక్యమ్ ఉవాచ మునినాయకమ్
మెఘంలా గంభీరంగా, ప్రతి పదం స్పష్టంగా, ధైర్యంగా, దశరథుడు ఆ మునులలో పెద్దవాడైనవారికి ఇలా అన్నాడు.
భగవన్ హ్యస్తనేన త్వం వాక్యసన్దర్భజన్మనా । కచ్చిన్ ముక్తో ఽసి ఖేదేన తపఃకార్శ్యాతిశాయినా
భగవంతుడా, నిన్ను నిన్నటి జ్ఞానమయమైన మాటల సంభాషణ వల్ల, తపస్సు వల్ల వచ్చే శరీర క్షీణతకన్నా ఎక్కువగా కలిగే అలసట నుంచి విముక్తుడవయ్యావా?
హ్యస్ త్వయోక్తో య ఆనన్దీ వివిక్తో వచసాం గణః । అమృతావర్షణేనేవ తేనేహాశ్వాసితా వయమ్
నీవు చెప్పిన ఆ ఆనందదాయకమైన, సాధారణ మాటలకు భిన్నమైన వాక్యాలు, ఇక్కడ మాకు అమృత వర్షంలా ప్రఫుల్లతను కలిగించాయి.
చన్ద్రాంశవ ఇవోత్సార్య తమాంస్య్ అమృతనిర్మితాః । అన్తశ్ శీతలయన్త్య్ ఏతా మహతామ్ అమలా గిరః
అమృతంతో కూడిన చంద్రకాంతులు చీకటిని తొలగించినట్లే, మహనీయుల పవిత్రమైన మాటలు మన హృదయాన్ని లోపల నుంచి చల్లబరిచేస్తాయి.
అపూర్వాహ్లాదదాయిన్య ఉచ్చైస్తరపదాశ్రయాః । అతిమోహాపహారిణ్యస్ సూక్తయో ఽమృతవృష్టయః
ఇవి ఎన్నడూ లేని ఆనందాన్ని ఇచ్చే, అత్యున్నత అర్థాన్ని కలిగి ఉండే, మోహాన్ని తొలగించే సత్యవాక్యాలు, అమృత వర్షంలాంటివి.
ఆత్మరత్నావలోకైకదీపికా పారమార్థికీ । యస్మాద్ ఉక్తిలతోదేతి స వన్ద్యస్ సజ్జనద్రుమః
ఆత్మరత్నాన్ని వెలిగించే దీపం లాంటి పరమార్థమైన మాటల వల్లి ఎవరిలో పుట్టిందో, ఆ సజ్జనుడు నిజంగా పూజ్యుడు; ఆయన ధర్మవృక్షం వంటివాడు.
దురీహితం దుర్విహితం సర్వం సజ్జనసూక్తయః । ప్రమార్జయన్తి శీతాంశోస్ తమస్కాణ్డమ్ ఇవాంశవః
సజ్జనుల మంచి మాటలు మన చెడు పనులన్నీ, దురదృష్టకరమైన చర్యలన్నీ, చందమామ కిరణాలు చీకటి మబ్బులను పోగొట్టినట్టు తొలగిస్తాయి.
తృష్ణాలోభాదయో ఽస్మాకం సంసారనిగడా మునే । తవోక్త్యా తనుతాం యాతాశ్ శరదీవాసితామ్బుదాః
మునివర్యా! మనకు సంసార బంధనాలైన తృష్ణ, లోభం మొదలైనవి నీ మాటల వల్ల శరదృతువులో మేఘాలు పలుచబడినట్టు తగ్గిపోయాయి.
సమ్ప్రవృత్తా వయం ద్రష్టుమ్ ఆత్మానమ్ అపకల్మషమ్ । రసాఞ్జనానీతదృశో జాత్యన్ధా ఇవ కాఞ్చనమ్
నీ ఉపదేశం వల్ల మన కళ్ళు స్పష్టంగా చూసేలా అయ్యాయి; జన్మతో అంధులైనవారు కంటిలో ఔషధం వేసుకున్నట్టు, మేము ఇప్పుడు పాపరహితమైన ఆత్మను చూడటం మొదలుపెట్టాం.
సంసారవాసనానామ్నీ మిహికా హృదయామ్బరే । ప్రవృత్తా తనుతాం గన్తుం త్వదుక్తిశరదేహ నః
మన హృదయాకాశంలో ఉన్న సంసారవాసనల మబ్బు, నీ మాటల శరదృతువుతో ఇప్పుడు క్రమంగా తొలగిపోతోంది.
మునే మన్దారమఞ్జర్యస్ తరఙ్గా వామృతామ్భసః । న తథాహ్లాదయన్త్య్ అన్తర్ యథోదారధియాం గిరః
ఓ మునీశ్వరా, పరమపదవృక్షపు పువ్వుల నుండి వచ్చే అమృత తరంగాలు అంతగా ఆనందాన్ని కలిగించవు, ఉదారమైన జ్ఞానుల మాటలు కలిగించే ఆనందం ఎంత గొప్పదో.
యద్ యద్ రాఘవ సంయాతి మహాజనసపర్యయా । దినం తద్ ఇహ సాలోకం శేషాస్ త్వ్ అన్ధా దినాలయః
ఓ రాఘవా, మహానుభావుల సాంగత్యంలో గడిపే ప్రతి రోజు ఇక్కడ నిజంగా వెలుగుతో నిండినదే; మిగతా రోజులు అంధకారంలో మునిగిపోయినవే.
రామ రాజీవపత్త్రాక్ష ప్రకృతార్థదిదృక్షయా । మునిమ్ ఆబోధయ పునః ప్రసాదే సమవస్థితమ్
ఓ రామా, కమలదృక్కన్నవాడా, నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తితో, ప్రశాంతతలో ఉన్న ఆ మునిని మళ్లీ జాగృతం చేయి.
ఇత్య్ ఉక్తే భూభృతా తత్ర రామాభిముఖమ్ ఆస్థితః । ఉవాచేదమ్ ఉదారాత్మా వసిష్ఠో భగవాన్ మునిః
రాజు ఇలా అన్న తర్వాత, మహాత్ముడు వసిష్ఠుడు రాముని వైపు తిరిగి ఇలా పలికాడు.
రాఘవ స్వకులైకేన్దో తం మయోక్తం మహామతే । కచ్చిత్ స్మరసి వాక్యార్థం పూర్వాపరవిచారితమ్
రాఘవా, నీ వంశానికి ఏకైక చంద్రుడవు, బుద్ధిమంతుడవు. నేను మునుపు చెప్పిన మాటల అర్థాన్ని, అన్ని విధాలా ఆలోచించి, గుర్తు చేసుకుంటున్నావా?
ఉత్పత్తీనాం విచిత్రాణాం సత్త్వాదిగుణభేదతః । కచ్చిత్ స్మరసి సర్వాసాం విభాగమ్ అరిమర్దన
శత్రువులను సంహరించేవాడా, వివిధమైన సృష్టులలో సత్త్వాది గుణాల వేరుపాటు ప్రకారం వాటి భేదాలను గుర్తు చేసుకుంటున్నావా?
కచ్చిత్ సర్వమ్ అసర్వం చ సద్ అసచ్ చ సదోదితమ్ । రూపం స్మరసి దేవస్య విమలం పరమాత్మనః
రామా, నిత్యం ఉపదేశించబడే ఆ పరమాత్మ స్వరూపాన్ని—అది సమస్తమూ, సమస్తం కానిదీ, ఉన్నదీ, లేనదీ, శుద్ధమైనదీ అయిన దైవ స్వరూపాన్ని—నీవు గుర్తు చేసుకుంటున్నావా?
యథేదమ్ ఉదితం విశ్వం విశ్వేశాద్ ఈశ్వరేశ్వరాత్ । కచ్చిత్ స్మరసి తత్ సాధో సాధువాదైకభాజన
ఈ విశ్వం యెలా విశ్వేశ్వరుడైన పరమేశ్వరుని నుండి ఉద్భవించిందో, ఓ మేలైనవాడా, నీవు ఆ సంగతిని గుర్తు చేసుకుంటున్నావా? నీకు మంచి మాటలు మాత్రమే వర్తించేవి.
రూపం కచ్చిద్ అవిద్యాయాః ఫల్గుభఙ్గురమ్ ఆతతమ్ । అనన్తమ్ అన్తవచ్ చైవ సమ్యక్ స్మరసి సన్మతే
ఓ జ్ఞానవంతుడా, అవిద్యకు రూపం చాలా బలహీనంగా, తేలికగా, విస్తరించి, అనంతమైనదిగా కనిపించినా, అది పరిమితంగా అనిపించేదిగా ఉందని నీవు సరిగ్గా గుర్తుంచుకున్నావా?
చిత్తమ్ ఏవ నరో నాన్యద్ ఇతి యత్ ప్రతిపాదితమ్ । లవణాదివిచారేణ కచ్చిత్ స్మరసి సాధు తత్
మనస్సే మనిషి, దానికి మించి మరొకటి లేదని ఉప్పు మొదలైన వాటి పరిశీలన ద్వారా నిశ్చయించబడినదాన్ని, ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, నీవు బాగా గుర్తు పెట్టుకున్నావా?
వాక్యార్థశ్ చాఖిలః కచ్చిత్ త్వయా రామ విచారితః । హ్యస్తనస్య విచారస్య రాత్రౌ హృది నివేశితః
ఓ రామా, నీవు అన్ని మాటల అర్థాన్ని పూర్తిగా పరిశీలించావా? నిన్నటి రాత్రి చేసిన ఆలోచన నీ హృదయంలో స్థిరంగా నిలిచిందా?
భూయో భూయః పరామృష్టం హృదయే సునియోజితమ్ । ప్రయోజనం ఫలత్య్ ఉచ్చైర్ న హేలాహతసంస్థితి
ఏది మనసులో మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించి బలంగా స్థిరపరిచితే, అది స్పష్టంగా ఫలిస్తుంది; అలసత్వంగా, నిర్లక్ష్యంగా వదిలేస్తే ఫలితం ఉండదు.