శనైర్ ఆస్తీర్ణపుష్పేషు కీర్ణకర్పూరముష్టిషు । దీర్ఘేన్దుబిమ్బరమ్యేషు తస్థుస్ తల్పేషు రాఘవాః
ఆ తరువాత, పువ్వులతో పరుచబడి, కర్పూరపు దులుపులతో అలంకరించబడిన, వెడల్పైన పూర్ణచంద్రునిలా అందంగా ఉన్న మంచాలపై రాఘవులు నెమ్మదిగా కూర్చున్నారు.
అథ రామాద్ ఋతే ఽన్యేషాం తత్ర తద్వ్యవహారిణీ । వ్యతీయాయ శనైశ్ శ్యామా ముహూర్త ఇవ సున్దరీ
అక్కడ రాముడిని తప్ప మిగతావారు, తమ తమ పనుల్లో నిమగ్నమై, ఆ అందమైన రాత్రిని క్షణమంతగా అనిపించేలా నెమ్మదిగా గడిపారు.
తస్థౌ రామస్ తు తామ్ ఏవ వాసిష్ఠీం వచనావలీమ్ । చిన్తయన్ మధురోదారాం ప్రాక్పీతాం కరభో యథా
కానీ రాముడు మాత్రం అక్కడే ఉండి, వాసిష్ఠుడు చెప్పిన మధురమైన, గొప్ప మాటలను, ముందే రుచి చూసిన చెరకు తీపిని ఏనుగు మళ్లీ ఆస్వాదించ듯, మనసులో ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు.
కిమ్ ఇదం నామ సంసారభ్రమణం కిమ్ ఇమే జనాః । భూతానీహ విచిత్రాణి కిమ్ ఆయాన్తి ప్రయాన్తి కిమ్
ఈ సంసారంలో తిరుగుడు అనేది ఏమిటి? ఈ మనుషులు ఎవరు? ఇక్కడ ఉన్న ఈ విభిన్నమైన జీవులు ఎవరు? ఇవి వస్తాయా, పోతాయా, ఎందుకు వస్తున్నాయి, ఎందుకు పోతున్నాయి?
మనసః కీదృశం రూపం కథం చైతత్ ప్రసృజ్యతే । మాయేయం సా కిముత్థా స్యాత్ కథం చేయం నివర్తతే
మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపం ఏమిటి? ఇది ఎలా వ్యాపిస్తుంది? ఇది మాయేనా? అయితే, ఆ మాయ ఎలా పుట్టుతుంది, ఎలా పోతుంది?
నివృత్తయా చ వా కస్ స్యాద్ గుణో దోషో ఽథ వా భవేత్ । కథమ్ ఆత్మని చైవాయం తతే సఙ్కోచ ఆగతః
ఇది పోయిన తర్వాత, ఎవరికీ మంచి లేదా చెడు ఉండదు కదా? మరి ఆ పరమాత్మలో ఈ పరిమితి ఎలా వచ్చిందో చెప్పండి.
కిమ్ ఉక్తం స్యాద్ భగవతా మునినా మనసః క్షయే । కిమ్ ఇన్ద్రియజయే ప్రోక్తం కిమ్ ఉక్తమ్ అథ చాత్మని
మనస్సు లయ గురించి మహర్షి ఏమి చెప్పారు? ఇంద్రియాలను జయించడంపై ఏమి వివరించారు? ఆత్మ గురించి ఏమి చెప్పారు?
జీవశ్ చిత్తం మనో మాయేత్యేవమాదిభిర్ ఆతతైః । రూపైర్ ఆత్మైవ సంసారం తనోతీమమ్ అసన్మయైః
‘జీవుడు’, ‘మనస్సు’, ‘చిత్తం’, ‘మాయ’ అనే పేర్లతో, ఈ లోకాన్ని ఎన్నో అసత్య రూపాల్లో సృష్టించేది ఒక్క ఆత్మే.
ఏభిర్ ఏవ మనోమాత్రతన్తుబద్ధైః క్షయం గతైః । దుఃఖోపశాన్తిర్ ఏతాని సుచికిత్స్యాని నః కథమ్
ఈ బాధలు మనస్సు ఊహలతోనే కట్టబడి ఉంటాయి. ఇవి ముగిసినప్పుడు దుఃఖం కూడా శాంతిస్తుంది. ఇవి ఎంత కష్టంగా పోవాలో, మనకు ఎలా నయం అవుతాయో తెలియడం లేదు.
భోగాభ్రమాలావలనాద్ ధీబలాకామ్ ఇమాం కథమ్ । పృథక్ కరోమి పయసో ధారాం హంస ఇవామ్భసః
ఈ అనుభవాల గొలుసు మేఘాల మాలలా అంటిపడింది. నేను వివేకబలంతో, హంస నీటిలో పాలను వేరుచేసినట్టు, వీటిని ఎలా వేరుచేయగలను?
భోగాస్ త్యక్తుం న శక్యన్తే తత్త్యాగేన వినా ధియః । ప్రభవామో న విపదామ్ అహో సఙ్కటమ్ ఆగతమ్
భోగాలను వదిలేయడం అంత సులభం కాదు. వాటిని విడిచిపెట్టకుండా మనం కష్టాలను దాటలేం. ఓహో! ఎంతటి క్లిష్టమైన స్థితి మన మీదికి వచ్చింది!
మనోమాత్రజయప్రాప్యం తన్వ్ ఏవేదం ప్రయోజనమ్ । సమ్పన్నం మే గిరిగురు మౌర్ఖ్యాద్ యక్షశ్ శిశోర్ ఇవ
మనస్సును జయించడమే ఈ ఫలితాన్ని పొందడానికి మార్గం. కానీ, ఓ పర్వతగురువూ, నా అజ్ఞానంతో నేను దీన్ని ఒక యక్షుడు పట్టుకున్న పిల్లవాడిలా వృథా చేసుకున్నాను.
కదా స్వశాన్తిమ్ ఆగత్య గతసంసారసమ్భ్రమా । బాలేవ లబ్ధదయితా సుఖమ్ ఆప్స్యతి నో మతిః
ఎప్పుడు నా మనస్సు తన స్వంత శాంతిని చేరుకొని, సంసార కలకలంనుంచి విముక్తమై, ప్రియమైనదాన్ని పొందిన పిల్లవాడిలా ఆనందాన్ని అనుభవిస్తుంది?
కదోపశాన్తసంరమ్భం విగతాశేషకౌతుకమ్ । అపారపదవిశ్రాన్తం మమ స్యాత్ పావనం మనః
ఎప్పుడు నా మనస్సు అన్ని కలవరాలు, ఆసక్తులు తొలగిపోయి, అపారమైన మార్గంలో విశ్రాంతి పొందుతూ పవిత్రంగా మారుతుంది?
కలాకలాపసమ్పూర్ణాచ్ ఛశాఙ్కాద్ అపి శీతలే । పదే సురూద్ఃఅం విశ్రమ్య హసిష్యామి కదా జగత్
కళలు, సంగీతంతో నిండిన, చంద్రునికంటే చల్లని స్థలంలో ధృడంగా విశ్రాంతి తీసుకుని, ఈ లోకాన్ని ఎప్పుడు నవ్వుతూ చూస్తాను?
కలనాపేలవం రూపమ్ ఉత్సృజ్యాలీనమ్ ఆత్మని । కదైష్యతి మనశ్ శాన్తిం పయసీవ తరఙ్గకః
బలహీనమైన రూపాన్ని వదిలి, ఆత్మలో లీనమై, మనసు ఎప్పుడు శాంతిని పొందుతుందో, అలలు నీటిలో కలిసిపోవడం లాగానే.
తృష్ణాతరఙ్గాకులితం మాయామకరమాలితమ్ । కదా సంసారజలధిం తీర్త్వా స్యామ్ అహమ్ అజ్వరః
ఆసక్తి అనే అలలతో కలకలలాడే, మాయ అనే మొసలితో అలంకరించబడిన ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటి, నేను ఎప్పుడు బాధలేని స్థితికి చేరుతానో.
కదోపశాన్తశుద్ధాసు పదవీషు విచక్షణాః । ముముక్షూణాం నివత్స్యామో నిశ్శోకం సమదర్శనాః
శాంతమైన, పవిత్రమైన మార్గాల్లో, ముక్తిని కోరే జ్ఞానులు అయిన మనం ఎప్పుడు దుఃఖం లేకుండా, సమదృష్టితో నివసిస్తామో.
సన్తాపితసమస్తాఙ్గస్ సర్వధాతుభయఙ్కరః । సంసృతిజ్వర ఆదీర్ఘః కదా నశ్ చిత్త శామ్యతి
ప్రతి అవయవాన్ని వేధించే, అన్ని ధాతువులకు భయంకరమైన, ఈ దీర్ఘమైన సంసార జ్వరం నా మనసులో ఎప్పుడు శాంతించిపోతుందో.
నివాతదీపలేఖేవ కదోషిత్వా గతభ్రమమ్ । శమమ్ ఏష్యసి హే బుద్ధే స్వప్రకాశాద్ అనన్తరమ్
ఓ బుద్ధి, గాలి లేని చోట దీపం మంట ఎలా నిశ్చలంగా, వక్రతలు లేకుండా వెలిగిపోతుందో, నీవు నీ స్వరూప ప్రకాశాన్ని తెలుసుకున్న వెంటనే శాంతిని పొందుతావు.
కదేన్ద్రియాణి దుఃఖేభ్యస్ సన్తరిష్యథ హేలయా । దురీహాదగ్ధదేహాని గరుత్మన్త ఇవాబ్ధితః
నిష్ప్రయోజనమైన ఆశలతో కాలిన నీ ఇంద్రియాలు బాధలను సులభంగా దాటి పోయినప్పుడు, అవి సముద్రం నుంచి పైకి ఎగిరే గరుడ పక్షిలా ఉంటాయి.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి వ్యక్తోత్థితో భ్రమః । శరదీవాసితో మేఘః కదా న ఉపశామ్యతి
‘నేనే ఇది, ఇది నాది’ అనే భ్రమ స్పష్టంగా ఉద్భవిస్తుంది. శరదృతువులో మేఘం ఎలా కొంతకాలం నిలిచి ఉంటుందో, ఆ భ్రమ ఎప్పుడు శాంతిస్తుంది?
మన్దారవనలేఖాసు యా రతిస్ సా తృణాయతే । యత్ర తత్ పదమ్ ఆత్మీయం సమ్ప్రాప్స్యామః కదా వయమ్
మందారవనాల్లోని సున్నితమైన అందంలో దొరికే ఆనందం కూడా తృణప్రాయంగా అనిపిస్తుంది. మనకు నిజంగా చెందిన ఆ స్థితిని మనం ఎప్పుడు పొందగలుగుతామో!
వీతరాగజనప్రోక్తా నిర్మలా జ్ఞానదృష్టయః । కచ్చిత్ పదం త్వయి మనః కరిష్యన్తీతి మే వద
రాగరహితులు చెప్పిన పవిత్రమైన జ్ఞానదృష్టి ఎప్పుడైనా నీ మనసులో స్థిరపడుతుందా? చెప్పు.
హా తాత మాతః పుత్రేతి గిరాం మా స్యామ్ అహం పునః । భాజనం చిత్త మద్బన్ధో భోజనం దుఃఖభోగినామ్
అయ్యో, నాన్నా, అమ్మా, కుమారుడా అని ఇక మళ్లీ నన్ను ఎవరూ పిలవకూడదు. ఓ మనసా, నీవే నా బంధానికి కారణం, బాధ అనుభవించే వారికి నీవే ఆహారం.
హే బుద్ధే భగిని భ్రాతుర్ అర్థితాం పూరయాశు మే । ఆవయోర్ దుఃఖమోక్షాయ విచారయ మునేర్ గిరః
ఓ బుద్ధి, సోదరి, నా అన్నయ్య కోరికను త్వరగా నెరవేర్చు. మన ఇద్దరి బాధలు తొలగేందుకు మునివారి మాటలపై ఆలోచించు.
ఆపద్ ఆపతతి ప్రీత్యా భవే సతి సుతేవ తే । తేన భవ్యే భవచ్ఛేదభూతయే సుస్థిరా భవ
ఈ లోకంలో నీకు ఆపద తల్లిలా ప్రేమతో దగ్గరపడుతుంది. అందుకే భవబంధాన్ని తొలగించేందుకు భవిష్యత్తులో స్థిరంగా ఉండు.
వసిష్ఠమునినా ప్రోక్తా విరక్తాః ప్రథమం గిరః । తతో ముముక్షోర్ ఆచార ఉత్పత్తీనాం క్రమస్ తతః
వశిష్ఠ ముని ముందుగా విరక్తుల గురించి వివరంగా చెప్పారు. ఆ తర్వాత మోక్షాన్ని కోరేవారి ఆచరణను, తరువాత వాటి ఎలా ఏర్పడతాయో క్రమంగా వివరించారు.
తతస్ స్థితిప్రకరణం నానాదృష్టాన్తసున్దరమ్ । విజ్ఞానగర్భం సకలం యథావత్ స్మర హే మతే
ఆ తరువాత స్థిరత గురించి వివిధ అందమైన ఉదాహరణలతో, జ్ఞానంతో నిండిన భాగాన్ని వివరించారు. ఓ జ్ఞానవంతుడా, దాన్ని పూర్తిగా, సరిగ్గా గుర్తు పెట్టుకో.
కృతమ్ అపి శతశో విచారితం యద్ యది తద్ ఉపైతి న మానవస్య బుద్ధిః । భవతి తద్ అఫలం శరద్ఘనాభం సతతమ్ అతో మతిర్ ఏవ కార్యసారః
ఏదైనా విషయాన్ని వందసార్లు పరిశీలించినా, మనిషి మనస్సు దాన్ని అంగీకరించకపోతే అది శరదృతువు మేఘాల్లా ఫలించదు. అందుకే మనస్సే కార్యసిద్ధికి మూలం.