ప్రాక్తనా అఖిలా భావా జాతికర్మవశానుగాః । పౌరుషేణావజీయన్తే ధీరైర్ ధీరా ఇవారయః
మునుపటి జన్మల వల్ల వచ్చిన అన్ని భావాలు, జన్మ, కర్మల ప్రభావంతో వచ్చినవైనా, ధైర్యంగా ఉన్నవారు స్వయంకృషితో వాటిని జయించగలుగుతారు. ధైర్యవంతులు శత్రువులను ఎలా ఓడిస్తారో అలా.
ప్రాక్తనాశుభజాతిస్థకర్మదోషాకులామ్ అపి । ధైర్యేణాభ్యుద్ధరేద్ బుద్ధిం పఙ్కాన్ ముగ్ధమృగీమ్ ఇవ
మునుపటి చెడు జన్మ లేదా చెడు కర్మల వల్ల మనస్సు దోషాలతో కలుషితమై ఉన్నా, ధైర్యంతో దాన్ని పైకి లేపాలి. మట్టిలో చిక్కుకున్న జింకను ఎలా బయటకు తీయాలో అలా.
తామసీం రాజసీం చైవ జాతిమ్ అన్యామ్ అపి శ్రితాః । స్వవివేకవశాద్ యాన్తి సన్తస్ సాత్త్వికజాతితామ్
తామసిక, రాజసిక లేదా వేరే స్వభావాలను కలిగి ఉన్నవారు కూడా, తమ స్వంత వివేకంతో, మంచి లక్షణాలను కలిగిన సాత్విక జన్మను పొందగలుగుతారు.
అన్తశ్ చిత్తమణౌ స్వచ్ఛే యద్ రాఘవ నియోజ్యతే । తన్మయో హి భవత్య్ ఏష తస్మాజ్ జయతి పౌరుషమ్
ఓ రాఘవా, మనస్సు అనే నిర్మలమైన మణిలో ఏది స్థిరపడితే, మనిషి అదే అవుతాడు. అందుకే మన ప్రయత్నమే విజయం సాధిస్తుంది.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన మహార్హగుణశాలినా । ముముక్షవో భవన్తీహ పాశ్చాత్యశుభజాతయః
మంచి లక్షణాలు, పట్టుదల, ప్రయత్నంతో కూడా ఈ లోకంలో తక్కువ జన్మ కలిగినవారు కూడా మోక్షాన్ని కోరేవారవుతారు.
న తద్ అస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా క్వచిత్ । పౌరుషేణ ప్రయత్నేన యన్ నాప్నోతి గుణాన్వితః
ఈ భూమిపై గానీ, దేవతలలో గానీ, మంచి లక్షణాలు కలిగి పట్టుదలతో ప్రయత్నించే మనిషి సాధించలేనిది ఏదీ లేదు.
త్వమ్ అజర్యేణ ధైర్యేణ వరవైరాగ్యరంహసా । యుక్తః ప్రజ్ఞాప్రరూఢేన కిం నాప్నోషి తదీహితమ్
నీవు క్షీణించని ధైర్యం, ఉత్తమమైన వైరాగ్యం, పరిపక్వమైన జ్ఞానం కలిగి ఉంటే, నీ స్వంత ప్రయత్నంతో సాధించలేని లక్ష్యం ఏముంటుంది?
హితం మహాసత్త్వతయాత్మనస్ త్వం విధాయ బుద్ధ్యా భవ వీతశోకః । భవత్క్రమేణైవ తతో జనో ఽయమ్ ఉర్వ్యాం భవిష్యత్య్ అతివీతశోకః
నీవు గొప్ప ధైర్యంతో, మంచి బుద్ధితో నీకు మేలు చేసే పనులు చేయి. అప్పుడు నీవు దుఃఖాన్ని దాటి ఆనందంగా ఉండగలవు. నీ మార్గాన్ని అనుసరించి, ఈ భూమిపై ఉన్న ప్రజలందరూ కూడా క్రమంగా దుఃఖాన్ని పూర్తిగా దాటి సంతోషంగా మారతారు.
పాశ్చాత్యజన్మని వివేకమహామహిమ్నా యుక్తే త్వయి ప్రసృతసత్త్వగుణాభిరామే । సత్త్వస్థకర్మణి పదం నను రామ రామే మైషా కరోతు భవబన్ధవిమోహచిన్తా
రామా, భవిష్యత్తులో జన్మలో నీకు వివేకం అనే గొప్ప మహిమ కలిగి, సత్వగుణం పెరిగి, మంచి పనుల్లో నీవు ఆనందంగా ఉండే సమయంలో, నీ మనసు బంధనాలు, మాయ గురించి ఆలోచనలతో కలవరపడకూడదు.
అథ స్థితిప్రకరణాద్ అనన్తరమ్ ఇదం శృణు । ఉపశాన్తిప్రకరణం జ్ఞాతం నిర్వాణకారి యత్
ఇప్పుడు స్థితి ప్రకరణం తరువాత, ఈ మాటలు విను: ఇది ఉపశాంతి ప్రకరణం, ఇది మోక్షాన్ని కలిగించేదిగా ప్రసిద్ధి.
శరత్తారకితాకాశస్తిమితాయాం సుసంసది । కథయత్య్ ఏవమ్ ఆహ్లాది వసిష్ఠే పావనం వచః
వెన్నెల రాత్రి నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన ఆకాశంలా ప్రశాంతంగా ఉన్న సభలో, వసిష్ఠుడు ఇలా పవిత్రమైన, ఆనందాన్ని ఇచ్చే మాటలు చెప్పాడు.
శ్రవణార్థం చ మౌనస్థపార్థివే సంసదన్తరే । నివాత ఇవ నిస్స్పన్దకమలే కమలాకరే
వినిపించేందుకు మౌనంగా ఉన్న సభలోని వారు, భూమిలా స్థిరంగా, గాలిలేని వాతావరణంలో నిశ్చలంగా ఉన్న తామరపువ్వుల్లా కదలకుండా కూర్చున్నారు.
విలాసినీషు సంశాన్తమదమోహబలాసు చ । శమమ్ అన్తః ప్రయాన్తీషు చిరప్రవ్రాజితాస్వ్ ఇవ
ఆ స్త్రీలలో అహంభావం, మాయ, బలమన్నవి శాంతమైపోయి, లోపల నిశ్శబ్దత కలిగి, చాలాకాలంగా వ్రతంలో నిమగ్నమైనవారిలా కనిపించారు.
కరామ్భోరుహహంసేషు లీనేషు శ్రవణాద్ ఇవ । మూకఘుర్ఘురఘణ్టేషు చామరేషు లిపావ్ ఇవ
వారి చేతులు తామరపువ్వుల్లా నిశ్చలంగా ఉండి, వినిపించడంలో లీనమైనట్టు కనిపించాయి; చామరాలు మూగబోయిన గంటల్లా కదలకుండా, మౌనంలో లీనమైనట్టు కనిపించాయి.
నాసాగ్రపరివిశ్రాన్తతర్జన్యఙ్గులికోటిషు । విచారయత్సు విజ్ఞానకలాం తజ్జ్ఞేషు రాజసు
ముక్కు అంచున విశ్రాంతిగా ఉంచిన చూపుళ్ళ త్రోవలు, ఆ రాజులు లోపలి జ్ఞానాన్ని ఆలోచిస్తూ నిశ్చలంగా నిలిచిపోయాయి.
రామే వికాసమ్ ఆయాతే ప్రభాత ఇవ పఙ్కజే । పరిత్యక్తతమఃపీఠే సూర్యోదయ ఇవామ్బరే
రాముడు ఉదయపు తామరపువ్వు ఎలా వికసిస్తుందో అలా వికసించాడు. చీకటి తొలగిపోయిన ఆకాశంలో సూర్యోదయం జరిగినట్టు ఆయన లోనూ వెలుగు పరచింది.
ఆకర్ణయతి వాసిష్ఠీర్ గిరో దశరథే రసాత్ । కలాపినీవ జీమూతనిర్హ్రాదమ్ ఉరువర్షణమ్
దశరథుని కుమారుడు వశిష్ఠుని మాటలను మేఘాలు గర్జించి వర్షం కురిపించబోతున్నప్పుడు నెమలి ఆ ధ్వనిని ఆసక్తిగా వింటున్నట్టు శ్రద్ధగా వినిపించాడు.
ఆహృత్య సర్వభోగేభ్యో మనో మర్కటచఞ్చలమ్ । శ్రవణం ప్రతి యత్నేన భరతే మన్త్రిణి స్థితే
భరతుడు తన మనసు అన్ని ఆనందాలనుండి కోనుగొని, కోతి లా చంచలంగా ఉన్నదాన్ని వెనక్కి తీసుకుని, మంత్రులు సమక్షంలో శ్రద్ధగా వినడంలో యత్నించాడు.
వసిష్ఠోక్త్యా పరిజ్ఞాతే స్వాత్మనీన్దుకలామలే । లక్ష్మణే విలసల్లక్ష్యే శిక్షాబలవిలక్షణే
వశిష్ఠుని బోధతో తనలో స్వరూపం చంద్రకళలా నిర్మలంగా తెలిసిన లక్ష్మణుడు, బోధకు అందని వివేక స్వరూపంగా ప్రకాశించాడు.
శత్రుఘ్నే శత్రుదలనే చేతసా పూర్ణతాం గతే । అలమ్ ఆనన్దమ్ ఆయాతే రాకాచన్ద్రోపమే స్థితే
శత్రుఘ్నుడు, శత్రువులను సంహరించేవాడు, మనస్సు సంపూర్ణంగా పరిపూర్ణతను పొందినవాడు, ఆ ఆనందంతో నిండిపోయి, పూర్ణిమ రాత్రిలో పరిపూర్ణంగా మెరిసే చంద్రునిలా అక్కడ నిలిచివున్నాడు.
సుమన్త్రే మిత్రతాం యాతే మనసీన్ద్వంశుశీతలే । వికాసిహృదయే జాతే తత్కాల ఇవ పఙ్కజే
సుమిత్ర కుమారుడు, మనస్సు చంద్రకిరణాల్లా చల్లగా మారి, హృదయం వికసించి, ఆ క్షణంలో తామరపువ్వు ఎలా వికసిస్తుందో అలా అక్కడ నిలిచివున్నాడు.
తత్రస్థేషు తథాన్యేషు తదా మునిషు రాజసు । ఆధౌతచిత్తరత్నేషు ప్రోచ్ఛ్వసత్స్వ్ ఇవ చేతసా
అక్కడ ఉన్న మునులు, రాజులు, వారి మనస్సులు నిర్మలమైన రత్నాల్లా శుభ్రమై, హృదయాలు ఊపిరి పీల్చుకున్నట్టు సాంత్వనతో నిలిచివున్నారు.
ఉదభూత్ పూరయన్న్ ఆశాః కల్పాభ్రరవమాంసలః । అథ మధ్యాహ్నశఙ్ఖానామ్ అబ్ధిఘోషసమస్ స్వనః
ఆ సమయంలో, అన్ని దిశలను నింపుతూ, ప్రళయ మేఘాల గర్జనలా, మధ్యాహ్న సమయంలో శంఖాల మోగింపు లా, సముద్రపు ఘోషకు సమానమైన గొప్ప శబ్దం ఉద్భవించింది.
మహతా తేన శబ్దేన తిరోధానం మునేర్ గిరః । యయుర్ జలదనాదేన కోకిలధ్వనయో యథా
ఆ గొప్ప శబ్దంతో మునివర్యుని మాటలు పూర్తిగా వినిపించకుండా పోయాయి. మేఘగర్జన మధ్య కోయిలల స్వరాలు ఎలా మాయమవుతాయో, అలాగే అయింది.
మునిర్ అన్తరయాం చక్రే స్వాం వాచమ్ అథ సంసది । జితసారో గుణః కేన మహతా సముదీర్యతే
అప్పుడు ఆ ముని సభలో తన మాటను ఆపేశాడు. ఎందుకంటే, గొప్ప శబ్దంలో అసలు భావం కనబడకపోతే, ఎవరు లోతైన విషయాన్ని చెప్పగలరు?
ముహూర్తమాత్రమ్ అథ తం శ్రుత్వా మధ్యాహ్ననిస్స్వనమ్ । ఘనే కోలాహలే శాన్తే రామం మునిర్ ఉవాచ హ
అలా కొంతసేపు మధ్యాహ్నం కలిగిన ఆ గోలని వినిపించిన తరువాత, ఆ కలహం తగ్గినపుడు మునివర్యుడు రాముని సంబోధించాడు.
రామాద్యతనమ్ ఏతావద్ ఆహ్నికం కథితం మయా । ప్రాతర్ అన్యత్ ప్రవక్ష్యామి వక్తవ్యమ్ అరిమర్దన
రామా, ఈ రోజు జరిగిన సంగతులన్నీ నేను చెప్పాను. శత్రువులను సంహరించే వాడా, మిగిలిన విషయాలు రేపు ఉదయం చెబుతాను.
ఇదం నియతితః ప్రాప్తం కర్తవ్యం యద్ ద్విజన్మనామ్ । మధ్యాహ్నసవనం తన్ నః కార్యమ్ ఆర్యావసీదతి
ఇప్పుడు మధ్యాహ్న సమయం వచ్చింది. ఇది ద్విజులకు చేయాల్సిన విధిగా నిర్ణయించబడింది. మనం ఈ మధ్యాహ్న సంధ్యావందనం చేయాలి, ఎందుకంటే మన పెద్దలు ఎదురుచూస్తున్నారు.
త్వమ్ అప్య్ ఉత్తిష్ఠ సుభగ సమస్తాం సవనక్రియామ్ । ఆచరాచారచతుర స్నానదానార్చనాదికామ్
నీవు కూడా లేచి, స్నానం, దానం, పూజ వంటి అన్ని కర్మలను చక్కగా, సంపూర్ణంగా నిర్వహించు, సుభగుడా.
ఇత్య్ ఉక్త్వా మునిర్ ఉత్తస్థౌ సమం దశరథేన సః । సంసదస్ సేన్దుర్ ఆదిత్య ఉదయాద్రితటాద్ ఇవ
ఇలా చెప్పి ఆ ముని దశరథుడితో కలిసి లేచాడు. ఆ సభ కూడా తూర్పు పర్వతం వెనుకనుండి చంద్రుడు, సూర్యుడు ఉదయించినట్లు లేచింది.