మాత్రాస్పర్శానుసారిణ్యో వివేకపదభఙ్గురాః । మోహాయైవ పరామృష్టాస్ సకలా లోకసంవిదః
ఇంద్రియస్పర్శ వల్ల కలిగే లోక అనుభవాలు అన్నీ, వివేకంతో చూస్తే స్థిరంగా ఉండవు; అవన్నీ మాయకు మాత్రమే కారణమవుతాయి.
సర్వస్యా ఏవ పర్యన్తే శుభాయా అపి సంస్థితేః । మలినం దుఃఖమ్ అస్త్య్ ఏవ జ్వాలాయా ఇవ కజ్జలమ్
ప్రతి విషయానికి చివరికి, ఎంత శుభమయమైన జీవితం అయినా, మలినత మరియు బాధ తప్పక మిగిలిపోతాయి. ఇది అగ్ని మండిన తర్వాత మిగిలే బూడిదలాంటి దానివంటి విషయం.
ఆగమాపాయతో ఽనిత్యా మనష్షష్ఠేన్ద్రియక్రియాః । లతా నాగేన్ద్రమ్ ఇవ తా ధారయన్తి న సత్పదమ్
మనస్సు మరియు ఆరు ఇంద్రియాల క్రియలు తాత్కాలికమైనవి, అవి వచ్చి పోతూ ఉంటాయి. ఒక వల్లి పెద్ద పామును మోయలేని విధంగా, ఇవి సత్యమార్గాన్ని నిలబెట్టలేవు.
పుత్రికా రక్తమాంసస్య కాన్తేయమ్ ఇతి సాదరమ్ । స్వదేహనామ్న్య్ అస్థిచయే శ్లిష్యతే సేతి కః క్రమః
రక్తం మరియు మాంసంతో కూడిన శరీరాన్ని మనం ప్రేమతో 'నా కుమార్తె' అని పిలుస్తాం. అయితే, 'నా శరీరం' అనే ఎముకల గుట్టును పట్టుకుని ఉండడంలో ఏమి తర్కం ఉంది?
సర్వం సత్యమ్ ఇదమ్ రామ స్థిరమ్ అజ్ఞస్య తుష్టయే । జ్ఞస్యాస్థిరమ్ అసత్యం చ జగద్ రామ న తుష్టయే
రామా, ఈ లోకం అన్నీ నిజమైనవిగా, స్థిరమైనవిగా అజ్ఞుల సంతృప్తికోసం మాత్రమే కనిపిస్తాయి. జ్ఞానులకు మాత్రం ఈ జగత్తు స్థిరంగా ఉండదు, అది అసత్యమే, సంతోషాన్ని ఇవ్వదు.
అభుక్తే ఽపి విషే యైషా విషమూర్ఛాం ప్రయచ్ఛతి । తాం పరిత్యజ్య భావాస్థామ్ ఆత్మైకత్వాజ్ జ్ఞతాం వ్రజ
ఈ లోకం మనం అనుభవించకపోయినా, విషం తాగినట్టు మూర్ఛను కలిగిస్తుంది. అందుకే, దానిపై ఆసక్తిని వదిలిపెట్టి, ఆత్మ ఒకటే అన్న జ్ఞానాన్ని పొందు.
అనాత్మన్య్ ఆత్మభావేన చిత్తం స్థితిమ్ ఉపాగతమ్ । యదా తదేదమ్ ఆయాతం జగజ్జాలమ్ అసన్మయమ్
మనస్సు, ఆత్మ కానిది ఆత్మ అని భావించి అందులో స్థిరపడినప్పుడు, ఈ అసత్యమైన లోకపు జాలం ఏర్పడుతుంది.
వాసనావశతో బ్రహ్మమనసా కల్పితం వపుః । తేజసాశ్రితకుడ్యేన హేమాభత్వమ్ ఇవాత్మనః
మనస్సులో ఉన్న వాసనల వల్ల బ్రహ్మ యొక్క మనస్సు శరీరాన్ని ఊహిస్తుంది. బంగారు పొర వేసిన గోడ బంగారుగా కనిపించడంలా, ఆత్మ కూడా అలా కనిపిస్తుంది.
వైరిఞ్చపదమ్ ఆసాద్య మనో బ్రహ్మన్ మహామతే । ఇదం జగత్ సుఘనతాం కథమ్ ఆనయతి క్రమాత్
ఓ మహామతి బ్రహ్మన్, సృష్టికర్త స్థితిని పొందిన తర్వాత, ఈ లోకం ఎలా క్రమంగా ఘనంగా కనిపించేటట్లు మనస్సు చేస్తుంది?
గర్భతల్పాత్ సముత్థాయ పద్మజః ప్రథమం శిశుః । బ్రహ్మేతి శబ్దమ్ అకరోద్ బ్రహ్మా తేన స ఉచ్యతే
కమలంలో పుట్టిన మొదటి శిశువు, గర్భాశయంలోంచి బయటికొచ్చి 'బ్రహ్మ' అనే శబ్దాన్ని పలికాడు. అందుకే అతన్ని బ్రహ్మ అని పిలుస్తారు.
సఙ్కల్పజాలరూపస్య మనసః కల్పితాకృతేః । అకరోత్ తస్య సఙ్కల్పలక్ష్మీః పదమ్ అథాన్తరే
మనస్సు ఊహలతో నిండిన మాయాజాలంలా ఉండగా, ఆ ఊహలకు వాసస్థలంగా మరొక లోకాన్ని అతడు సృష్టించాడు.
తతస్ సఙ్కల్పయామ్ ఆస పూర్వం తేజో మహాప్రభమ్ । లసదగ్నిలతాచక్రవక్రీకృతదిగన్తరమ్
ఆ తరువాత అతడు ముందు గొప్ప కాంతితో మెరిసే ఒక వెలుగును ఊహించాడు. అది అగ్నివలయంలా దిశలన్నీ బంగారు రంగులోకి మార్చింది.
ఋక్షప్రతిమనిష్ఠ్యూతకర్కశాగ్నికణోత్కరమ్ । ముఞ్జపిఞ్జరపర్యన్తహేమకాననితామ్బరమ్
ఆకాశంలో నక్షత్రాల్లా అగ్నికణాలు మెరిసాయి. ఆ ఆకాశపు అంచులు పసుపు గడ్డి రంగులో ఉండి, బంగారు అడవులతో అలంకరించబడ్డాయి.
జ్వాలాహేమలతాజాలజటాలనిజమణ్డలమ్ । కచత్ప్రసరదుద్దామకరకుణ్డలమణ్డితమ్
ఆ అగ్ని సమూహం బంగారు జ్వాలలతో కూడి, అల్లుకున్న మాలలాగా మెరిసిపోతూ, దాని చుట్టూ విరివిగా ప్రకాశించే బంగారు కుండలాలతో అలంకరించబడింది.
తచ్ఛరీరి మనస్ తస్మింస్ తతస్ తేజసి భాస్వరే । ఆత్మాకారసమాకారం భాస్కరం సమకల్పయత్
ఆ ప్రకాశవంతమైన వెలుగులో, మనస్సు ఆ రూపాన్ని స్వీకరించి, తన స్వరూపంలోనే సూర్యుడిని ఊహించుకుంది.
స తతస్ తేజసస్ తస్మాద్ అభ్యుదేతి దివాకరః । జ్వాలామణ్డలమధ్యస్థో జ్వలత్కనకకుణ్డలః
ఆ తేజస్సు నుండి సూర్యుడు ఉద్భవించి, జ్వాలల మధ్యలో నిలిచి, మెరిసే బంగారు కుండలాలు ధరించి ప్రకాశిస్తున్నాడు.
జ్వాలాజటాభారధరో వాన్తవిస్ఫారపావకః । జ్వాలావిలాసావయవః పూరితాకాశమణ్డలః
అతడు జ్వాలల జటలను మోసుకుంటూ, ఊపిరి తీసుకుంటే అగ్ని విస్తరిస్తూ, అతని అవయవాలు జ్వాలలతో ఆడుకుంటూ, ఆకాశమంతా నింపుతున్నాడు.
అథ బ్రహ్మా మహాబుద్ధిర్ అన్యాంస్ తాంస్ తేజసః కణాన్ । అకస్మాత్ ప్రతిభాతేన విమానత్వేన చారుణా
అప్పుడు మహా బుద్ధిశాలి బ్రహ్మ, ఒక్కసారిగా తన లోపలి ప్రకాశంతో, ఆ ఇతర కాంతి కణాలను అందంగా మెరిసే విమానాలుగా మార్చాడు.
క్షణాత్ సఙ్కల్పయామ్ ఆస దదర్శ చ తథైవ తాన్ । సఙ్కల్పాన్ అన్తరం జాతాన్ విద్వాఞ్ శబ్దగణాన్ ఇవ
ఒక క్షణంలోనే ఆయన వాటిని ఊహించి, తన మనస్సులో ఎలాగో అలా ప్రత్యక్షంగా చూశాడు. పండితుడు శబ్దాల సమూహాలను గ్రహించినట్లు, ఈ ఊహలు ఎలా కలిగాయో అర్థం చేసుకున్నాడు.
స్థితిర్ ఏషా మహాబాహో ప్రతిసర్గం స్వయమ్భువః । ప్రత్యహం చ ప్రతిజగత్ సఙ్కల్పితసురాసురా
ఓ మహాబాహో, స్వయంభువు ప్రతిసారి సృష్టిని ఇలానే కొనసాగిస్తాడు. ప్రతి రోజూ, ప్రతి లోకంలో దేవతలు, దానవులు అన్నీ ఆయన సంకల్పంతోనే ఉత్పత్తి అవుతాయి.
కాలం కాలవిభక్తీశ్ చ నక్షత్రాణి గ్రహాంస్ తథా । సరితస్ సాగరాన్ ద్వీపాన్ దిశశ్ శైలాంస్ తథావనిమ్
ఆయన కాలాన్ని, కాల విభాగాలను, నక్షత్రాలను, గ్రహాలను, నదులను, సముద్రాలను, ద్వీపాలను, దిశలను, పర్వతాలను, భూమిని కూడా తన ఊహతో సృష్టించాడు.
దేవాన్ దైత్యాన్ నరాన్ నాగాన్ గన్ధర్వాన్ యక్షరాక్షసాన్ । అకల్పయద్ అయం బ్రహ్మా తరఙ్గాన్ ఇవ సాగరః
ఈ బ్రహ్మ దేవతలు, దానవులు, మనుషులు, పాములు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులను సముద్రం తరంగాలను సృష్టించినట్లు ఊహించాడు.
తేషాం దేశాన్ గిరీంశ్ చైవ విమానాన్య్ ఉత్తమాని చ । కర్మాణి ప్రవిభక్తాని పద్మజస్ సమకల్పయత్
వాళ్లకు తగిన ప్రాంతాలు, పర్వతాలు, అద్భుతమైన విమానాలు, వివిధ రకాల పనులను కూడా పద్మజుడు ఏర్పరిచాడు.
తే ఽపి సఙ్కల్పసమ్ప్రాప్తసిద్ధయస్ సర్వశక్తయః । యథాసఙ్కల్పితం వస్తు క్షణాద్ దదృశుర్ అగ్రతః
వారు కూడా సంకల్పశక్తితో అన్ని శక్తులను పొందారు. వారు ఏది ఊహించారో అది వెంటనే వారి ముందే కనిపించింది.
సఙ్కల్పయన్త్య్ అథాన్యాంస్ తే నానాభూతగణాన్ బహూన్ । తే ఽప్య్ అన్యాంస్ తత్ర తే ఽప్య్ అన్యాంస్ తే ఽప్య్ అన్యాన్ వివిధాన్ అపి
ఆ తరువాత వారు మరెన్నో జీవజాతులను ఊహించారు. ఆ జీవులు మళ్ళీ మరికొన్ని, అవి ఇంకొన్ని, ఇలా అనేక రకాల జీవులను ఊహించుకుంటూ పోయారు.
సంస్మృత్య వేదాంస్ తదను యజ్ఞక్రమగుణాన్వితాన్ । జగద్గృహవధూం బ్రహ్మా మర్యాదాం సమకల్పయత్
వేదాలను, యజ్ఞక్రమంలో ఉన్న విశేషాలను గుర్తు చేసుకుని, బ్రహ్మ ఈ జగత్తును ఒక ఇంటి యజమానురాలికి విధించినట్టు నియమాలు పెట్టాడు.
బ్రాహ్మం రూపమ్ ఉపాదాయ మనో మాయి మహద్వపుః । తనోతీత్థమ్ ఇమాం సృష్టిం భూతసన్తతిసఙ్కులామ్
దైవ స్వరూపాన్ని, మనస్సు కల్పించిన విస్తారమైన శరీరాన్ని ధరించి, బ్రహ్మ ఈ సృష్టిని అనేక జీవులతో నింపుతూ ప్రాప్తి చేశాడు.
సముద్రాచలవృక్షాఢ్యాం కృతలోకాన్తరక్రమామ్ । మేరుభూపీఠదిక్కుఞ్జజటాలోదరమణ్డలామ్
సముద్రాలు, పర్వతాలు, చెట్లు అలంకరించిన లోకాలను, లోకాల మధ్య విస్తరించిన ప్రాంతాలను, మెరు పర్వత శిఖరాలు, భూమి, దిక్కులు, అడవులు, గడ్డకట్టిన ప్రాంతాలతో కూడిన ప్రాంతాలను బ్రహ్మ సృష్టించాడు.
సుఖదుఃఖజరాజన్మమరణవ్యాధివేధితామ్ । రాగద్వేషభయావిద్ధాం గుణత్రయమయాత్మికామ్
ఈ సృష్టి సుఖం, దుఃఖం, వృద్ధాప్యం, జననం, మరణం, వ్యాధి వంటి వాటి చేత బాధపడుతుంది; రాగం, ద్వేషం, భయం వల్ల తాకబడుతుంది; మూడు గుణాల స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
మనోభిస్ తైర్ విరిఞ్చోత్థైర్ యద్ యథా కల్పితం పురా । తత్ తథైవాఖిలం దృష్టం దృశ్యతే ఽద్యాపి మాయయా
బ్రహ్మ నుండి పుట్టిన ఆ మనస్సులు గతంలో ఏది ఎలా ఊహించాయో, అదే విధంగా అంతా కనిపించింది. ఇంకా ఇప్పటికీ అది మాయ వల్ల మనకు కనిపిస్తూనే ఉంది.