యద్ యద్ ఆలోక్యతే కిఞ్చిద్ యత్ర యత్ర చ గమ్యతే । ఈప్సితానీప్సితాద్ అన్యన్ న తత్ర యతతే జనః
ఏదైనా చూసినా, ఎక్కడికైనా వెళ్లినా, మనిషి తనకు ఇష్టమైనదో, ఇష్టంలేనిదో తప్ప మరేదీ కోరడంలేదు.
యే కేచన సమారమ్భా యే జనస్య క్రియాక్రమాః । తే సర్వే దేహమాత్రార్థమ్ ఆత్మార్థం తు న కిఞ్చన
ప్రపంచంలో మనుషులు చేసే అన్ని పనులూ, ప్రయత్నాలూ ఈ శరీరానికే; నిజంగా ఆత్మ కోసం ఏదీ చేయరు.
పాతాలే బ్రహ్మలోకే చ స్వర్గే ఽథ వసుధాతలే । సన్తః కతిపయా ఏవ దృశ్యన్తే దృష్టదృష్టయః
పాతాళంలోనైనా, బ్రహ్మలోకంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా, భూమిమీదైనా, నిజమైన జ్ఞానం కలిగిన మహాత్ములు చాలా అరుదుగా కనిపిస్తారు.
ఇదం హేయమ్ ఉపాదేయమ్ ఇదమ్ ఇత్య్ అసదుత్థితౌ । నిశ్చయౌ గలితౌ యస్య జ్ఞస్యాసావ్ అతిదుర్లభః
ఇది వదలాలి, ఇది స్వీకరించాలి అనే నిశ్చయాలు అసత్య భావనల్లో పోయినవాడిని, అటువంటి జ్ఞానిని కనుగొనడం చాలా అరుదు.
కరోతు భువనే రాజ్యం విశత్వ్ అనలమ్ అమ్బు వా । నాత్మలాభాద్ ఋతే జన్తుర్ విశ్రాన్తిమ్ అధిగచ్ఛతి
ఈ లోకాన్ని పాలించగలిగినా, అగ్నిలోనైనా, నీటిలోనైనా ప్రవేశించినా, ఆత్మను పొందకుండా ఏ జీవికి విశ్రాంతి లభించదు.
యే మహామతయస్ సన్తి శూరాస్ స్వేన్ద్రియశత్రుషు । జన్మజ్వరవినాశాయ త ఉపాస్యా మహాధియః
తమ ఇంద్రియాలను శత్రువులుగా భావించి వాటిపై విజయం సాధించే మహామతులు, జనన బాధను పోగొట్టే గొప్ప జ్ఞానులు, అటువంటి మహానుభావులను పూజించాలి.
సర్వత్ర పఞ్చభూతాని షష్ఠం కిఞ్చిన్ న విద్యతే । పాతాలే భూతలే వ్యోమ్ని రతిమ్ ఏతి క్వ ధీరధీః
ప్రతి చోటా ఐదు భూతాలే ఉన్నాయి, ఆరవది ఏమీలేదు. పాతాళంలోనైనా, భూమిపై అయినా, ఆకాశంలో అయినా, ధీరుని మనస్సు ఎక్కడ ఆనందాన్ని పొందగలదు?
యుక్త్యా సన్తరతో జ్ఞస్య సంసారో గోష్పదాకృతిః । దూరసన్త్యక్తయుక్తేస్ తు మహామత్తార్ణవోపమః
యుక్తితో లోకాన్ని దాటి వెళ్లే జ్ఞానికి ఈ సంసారం ఆవు కాలి ముద్రంత చిన్నదిగా కనిపిస్తుంది. కానీ యుక్తిని వదిలేసినవాడికి ఇది మాయ అనే మహా సముద్రంలా అనిపిస్తుంది.
కదమ్బగోలకస్వచ్ఛం బ్రహ్మాణ్డం స్ఫారచేతసః । కిం ప్రయచ్ఛతి కిం భుఙ్క్తే ప్రాప్తే ఽస్మిన్ సకలే ఽపి సః
పెద్ద మనస్సు కలవాడికి ఈ బ్రహ్మాండం కదంబపండ్ల గుచ్చంలా నిర్మలంగా కనిపిస్తుంది. అంతా పొందినవాడు ఏమిచ్చి, ఏమి అనుభవిస్తాడు?
ఏతదర్థమ్ అబుద్ధీనాం యన్ మహాసమరక్రియాః । తన్ మన్యే రామ భిక్షార్థం ద్వన్ద్వలక్షక్షయావహమ్
రామా, జ్ఞానం లేని వాళ్లు చేసే యుద్ధాలు అన్నీ భిక్ష కోసం, ద్వంద్వ లక్షణాల నశనం కోసం జరుగుతున్నాయని నేను భావిస్తున్నాను.
కల్పమాత్రేణ కాలేన సహసా పేలవోదరే । అస్మిన్న్ అపి చ యో నాశస్ స వీరుధి మహాశనిః
ఒకే కాలంలో, కాలం పొట్టలో ఎంత బలహీనంగా ఉన్నా, ఇక్కడ జరిగే నాశనం మొక్కకు పెద్ద మిడుత పడినట్లుగా ఉంటుంది.
ఆత్మనో ఽంశస్య సర్వాదేర్ యత్ తృణాద్ అపి నోత్తమమ్ । తస్మిఞ్ జగత్త్రయే ప్రాప్తం కిం తద్ ఆత్మవతో భవేత్
ఆత్మ యొక్క చిన్న భాగం కూడా, గడ్డి తంతు కన్నా తక్కువదిగా ఏదీ ఉండదు. ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడికి, మూడు లోకాలు అందుబాటులో ఉన్నా, ఇంకేం పొందాలి?
ఇతశ్ శైలశతైర్ వ్యాప్తస్ తథేతో జలరాశిభిః । కియాన్ అస్యా భువో దేహో యేనోదారం ప్రపూరయేత్
ఈ భూమి ఎక్కడెక్కడో కొండలతో, ఇంకెక్కడెక్కడో సముద్రాలతో నిండిపోయినా, ఈ భూమి శరీరం ఎంత పెద్దదై ఉంటే ఆ విస్తారాన్ని నింపగలదు?
న తద్ అస్తి జగత్య్ అస్మిన్ సపాతాలహరాలయే । యన్ నామాత్మవతో జ్ఞస్య కిఞ్చిత్ కార్యకరం భవేత్
ఈ లోకంలో, పాతాళాలు, పర్వతాలతో కూడిన ప్రపంచంలో, ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడికి ఉపయోగపడే ఏదీ లేదు.
ఏకతామ్ అనుయాతస్య వ్యోమవద్ వితతస్య చ । స్వస్థస్యాత్మవతో జ్ఞస్య స్థితస్యాత్మన్య్ అచేతసి
అన్నింటితో ఏకత్వాన్ని పొందినవాడు, ఆకాశంలా వ్యాపించినవాడు, తన మనస్సులో ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండేవాడు—
శరీరజాలనీహారధూసరా శూన్యకోటరా । శాన్తసఞ్చారసుభగా త్రిలోకీ విపులాటవీ
ఈ మూడు లోకాలు విశాలమైన అడవి లాంటివి, కాని శూన్యమైన గుహలాగా ఖాళీగా ఉన్నాయి. శరీరమనే మాయా పొగతో మసకబారిపోయి, ప్రశాంతంగా కదిలే అందాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.
స్ఫారబ్రహ్మామలామ్భోధిఫేనాస్ సర్వే కులాచలాః । చిదాదిత్యమహాతేజోమృగతృష్ణా జగచ్ఛ్రియః
అన్ని మహా పర్వతాలు అనంతమైన బ్రహ్మం అనే నిర్మల సముద్రంపై ఏర్పడిన నురుగు లాంటివి. ఈ జగత్తు యొక్క వైభవాలు, చైతన్య సూర్యుడి కిరణాల్లో కనపడే మాయా మృగతృష్ణలాంటివి.
ఆత్మతత్త్వమహామ్భోధివీచయస్ సర్గరాజయః । అనుత్తమపదామ్భోదవృష్టయశ్ శాస్త్రదృష్టయః
ఆత్మ తత్వమనే మహాసముద్రపు అలలు సృష్టి రాజులు. పరమ పదమనే మేఘం నుంచి వచ్చే వానలు, శాస్త్రాలలో కనిపించే దృశ్యాలుగా ఉంటాయి.
చన్ద్రార్కతపనాలోకా ఘటకాష్ఠాదిసన్నిభాః । ప్రకాశనీయాశ్ చిద్దీపత్విషో భూతగణాస్ తథా
చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని వెలుగులు గడలు, దండలు లాంటివి. చైతన్య దీపపు కాంతులు, భూతగణాలన్నీ కూడా ప్రకాశింపబడాల్సినవే.
చిరమ్ అన్తర్హితాత్మానస్ సంసారవనచారిణః । కామభోగోలపగ్రాసా మృగా నరసురాసురాః
ఎన్నో కాలంగా లోకంలో తిరుగుతూ, తమను తాము మరచిపోయిన మనుషులు, దేవతలు, రాక్షసులు — వీరంతా కోరికల ఆనందాలకు ఆహారమై, అడవి జంతువుల్లా సంచరిస్తున్నారు.
అస్థిఖణ్డార్గలా మూర్ధపిధానాస్ స్నాయుశృఙ్ఖలాః । జగద్దేహా జగజ్జీవరత్నమాంససముద్గకాః
ఈ లోకంలోని శరీరాలు ఎముకలతో తలుపులు వేసినట్టుగా, తల మూతపెట్టినట్టుగా, నరములతో బంధించబడి ఉంటాయి. జీవులలో ఉన్న విలువైన రత్నాలు మాంసపు పొరల్లో దాగి ఉంటాయి.
వనబాలమృగీముగ్ధాః పరసఞ్చారితాస్ స్థితౌ । బాలబుద్ధివినోదాయ యోషితశ్ చర్మపుత్రికాః
అడవిలోని చిన్న జంతువుల్లా, ఇతరుల చేతిలో నడిపించబడుతూ, స్త్రీలు చర్మపు బొమ్మల్లా ఉండి, చిన్న పిల్లల మనస్సుకు వినోదంగా ఉంటారు.
ఏవంవిధోదారమనా మనాగ్ అపి మహామతిః । న జ్ఞశ్ చలతి భోగౌఘైర్ ముఖవాతైర్ ఇవాచలః
ఇంత విస్తృతమైన, ఉదారమైన మనస్సు ఉన్నవాడు, ఎంతటి ఆనందాల ప్రవాహం వచ్చినా, కొంచెం కూడా కదలడు; నోటిలోంచి వచ్చే గాలికి పర్వతం కదలని విధంగా.
తస్మిన్ కిల పదే రామ జ్ఞస్ తిష్ఠతి మహోన్నతౌ । యస్మాచ్ చన్ద్రార్కదేశో ఽపి నః పాతాలమ్ ఇవ స్థితః
ఓ రామా, ఆ మహోన్నతమైన స్థితిలో జ్ఞాని నిలకడగా ఉంటాడు. అతనికి చంద్రుడు, సూర్యుడు ఉన్న లోకాలు కూడా మనకు పాతాళం లాగానే తక్కువగా కనిపిస్తాయి.
ఇమాంల్ లోకాన్ అనాలోకాఞ్ జాతాలోకాస్ సువేదినః । సరీసృపాన్ వయమ్ ఇవ పశ్యన్త్య్ ఊఢాన్ భవార్ణవే
ఈ లోకాలను, కనిపించని లోకాలను బాగా తెలిసినవారు, భవసాగరంలో తేలుతూ ఉన్న జీవులను మనం పాములు, పురుగులు చూసినట్టు చూస్తారు.
న కేచన జగద్భావాస్ తత్త్వజ్ఞం రఞ్జయన్త్య్ అమీ । నాగరం నాగరీకాన్తం కుగ్రామలటభా ఇవ
ఈ జగత్తులోని ఏ స్థితీ కూడా తత్వజ్ఞుడికి ఆనందాన్ని ఇవ్వదు. అది నగరవాసికి లేదా అతని ప్రియమైనవారికి చెడు గ్రామంలోని మలినత లాగా అసహ్యంగా ఉంటుంది.
న కేచన జగద్భావాస్ తత్త్వజ్ఞం రఞ్జయన్త్య్ అమీ । అప్య్ అభ్యాశగతాస్ స్ఫారహృదయం ఖమ్ ఇవామ్బుదాః
ఈ జగత్తులోని ఏ స్థితీ కూడా తత్వజ్ఞుడిని ఆకట్టుకోదు. అవి దగ్గరలో ఉన్నా కూడా, మేఘాలు ఆకాశాన్ని కదిలించలేకపోయినట్టు అతని హృదయాన్ని తాకలేవు.
న కేచన జగద్భావాస్ తత్త్వజ్ఞం రఞ్జయన్త్య్ అమీ । మర్కట్య ఇవ నృత్యన్త్యో గౌరీలాస్యార్థినం హరమ్
ఈ లోకంలోని ఏ వస్తువులు లేదా సంఘటనలు కూడా సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవారికి ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. అది గౌరీ నాట్యం కోరుకునే శివుడికి కోతుల ఆడపిల్లల నాట్యం ఇష్టపడనట్టే.
న కేచన జగద్భావాస్ తత్త్వజ్ఞం రఞ్జయన్త్య్ అమీ । ప్రాక్తనప్రతిబిమ్బశ్రీ రత్నం కుమ్భగతం యథా
ఈ లోకంలోని ఏ వస్తువులు కూడా సత్యాన్ని గ్రహించినవారికి ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. అది అసలు రత్నాన్ని చూసినవారికి మడకలో కనిపించే ప్రతిబింబ రత్నం ఆకర్షణ కలిగించనట్టే.
చక్రార్పితోపమమ్ అసన్మయమ్ అమ్బుభఙ్గత్వఙ్గత్తరఙ్గకృతబిమ్బమ్ ఇవావలోక్య । లోకం తదీహితసుఖేషు రతిం న యాతి తజ్జ్ఞః కుశేవలలవేష్వ్ ఇవ రాజహంసః
ఈ లోకాన్ని నీటిమీద అలికడుపు ఏర్పడిన ప్రతిబింబంలా అసత్యమైనదిగా చూసినవాడు, లోకసుఖాలలో ఆనందాన్ని పొందడు. అది రాజహంసకు పుల్లెలో ఆనందం లేని విధంగా ఉంటుంది.