దేహావవరకేష్వ్ అన్తర్ మహాహఙ్కారయక్షకైః । స హి సఙ్క్రీడతే ఽత్యర్థమ్ అసద్ ఏవాసదుత్థితైః
ఈ దేహపు పొరలలో, ఆ అహంకారరాక్షసులతో కలిసి, అతడు అసత్యమైన వాటితో, అసత్యం నుంచే పుట్టిన వాటితో, విపరీతంగా ఆటలాడుతుంటాడు.
యథా కుసూలే మార్జారో భస్త్రాయాం భుజగో యథా । ముక్తాఫలం యథా వేణావ్ అహఙ్కారస్ తనౌ తథా
ఎలాగైతే గోదాంలో పిల్లి, గాలి బెల్లోలో పాము, వెదురు కాండంలో ముత్యము ఉంటుందో, అలాగే ఈ శరీరంలో 'నేను' అనే భావన కూడా ఉంటుంది.
క్షణమ్ అభ్యుదయం యాతి క్షణం శామ్యతి దీపవత్ । దేహగేహేషు సఙ్కల్పస్ తరఙ్గస్ సాగరేష్వ్ ఇవ
దీపం ఒక్క క్షణం వెలిగిపోతే, ఇంకొక క్షణం మరిగిపోతుందిలా, శరీరమనే ఇంట్లో మన ఆలోచనలు సముద్రంలో అలలవలె వచ్చి పోతుంటాయి.
భవిష్యన్నవనిర్మాణమ్ అప్య్ ఆప్నోతి తదా పురమ్ । యదా సఙ్కల్పితం వస్తు పుర ఏవ ప్రపశ్యతి
ఇంకా నిర్మించని నగరం కూడా, మన ఊహలో ఉన్న వస్తువు నగరంలో ఉన్నట్టుగా కనిపించినప్పుడు, అక్కడే ప్రత్యక్షమవుతుంది.
అసఙ్కల్పనమాత్రేణ స్వేనైవాశు వినశ్యతి । శ్రేయసే పరమాయాస్య నాశస్ స్వో న తు సమ్భవః
ఊహను పూర్తిగా వదిలిపెట్టగానే అది తానే తానుగా త్వరగా అంతరించిపోతుంది; మనకు మేలు కలిగించేది దాని నాశనమే, కొనసాగించటం కాదు.
స్వయం సఙ్కల్పనామాత్రాజ్ జాయతే బాలయక్షవత్ । అనన్తాయాత్మదుఃఖాయ నానన్దాయ కదాచన
ఇది మన ఊహలోనే పుట్టుకొస్తుంది, పిల్లవాడి దయ్యంలా. మనకే అంతులేని బాధను తెచ్చిపెడుతుంది, ఎప్పుడూ ఆనందాన్ని ఇవ్వదు.
ఇదం స్ఫారం జగద్దుఃఖం ప్రతనోత్య్ ఆత్మసత్తయా । అసత్తయా నాశయతి క్షణమ్ ఆన్ధ్యం యథా తమః
ఈ విస్తారమైన లోకబాధ మన ఆత్మ సత్యంతో వెలిసింది. అది అసత్యమైతే, అంధుడికి చీకటి మాయమయ్యేలా, ఒక్క క్షణంలోనే అంతా పోతుంది.
స్వయైవ దుఃఖదాయిన్యా చేష్టయా పరిరోదితి । కాష్ఠావష్టబ్ధవృషణః కీలోత్పాటీ కపిర్ యథా
తానే తాను బాధ పెట్టుకుంటూ ఏడుస్తుంది, దిమ్మరపైన వానరానికి వృషణాలు చిక్కుకున్నట్టు, విడిపోవాలని తపిస్తుంటుంది.
సఙ్కల్పితానన్దలవస్ తిష్ఠత్య్ ఉద్ధురకన్ధరమ్ । అకస్మాత్ ఖచ్యుతమధుబిన్దుభుక్ కరభో యథా
ఊహించిన ఆనందపు చిన్ని చుక్క మాత్రమే మిగిలి, మెడ ఎత్తుకుని నిలుస్తుంది; ఆకాశం నుంచి తడిపడిన తేనె చుక్కను ఆస్వాదిస్తున్న ఏనుగులా.
స్వయం విరతిమ్ ఆయాతి క్షణమ్ ఏతి రతిం క్షణమ్ । క్షణం వికారమ్ ఆయాతి సఙ్కల్పో ఽభవ్యబాలవత్
మనస్సు ఒక క్షణం విరక్తి వైపు తిరుగుతుంది, ఇంకొక క్షణం మమకారానికి లోనవుతుంది; మరొక క్షణం మార్పుకు గురవుతుంది — అజ్ఞానమైన చిన్నపిల్లలా ఊహలు ఎప్పటికప్పుడు వచ్చి పోతుంటాయి.
ఏనం సకలభావేభ్యః కృత్వా నిర్మలమ్ ఆదరాత్ । మతిమన్తః పదం యాతా యథా పుత్ర తథా కురు
ఈ మనస్సును అన్ని విషయాల నుండి శుద్ధంగా, నిర్మలంగా చేసుకొని, జాగ్రత్తగా చూసుకున్న జ్ఞానులు పరమ స్థితిని పొందారు. నా కుమారా, నువ్వూ అలాగే చేయు.
త్రయస్ త్వ్ అస్యా మతేర్ దేహా ఉత్తమాధమమధ్యమాః । తమస్సత్త్వరజస్సఞ్జ్ఞాః కారణం జగతస్ స్థితేః
ఈ మనస్సుకు మూడు రూపాలు ఉన్నాయి — ఉత్తమం, మధ్యమం, అధమం. ఇవి తిమిరం, శుద్ధి, క్రియ అనే పేర్లతో ఉన్నాయి. ఇవే జగత్తు నిలబడటానికి కారణం.
తమోరూపో హి సఙ్కల్పో నిత్యం ప్రాకృతచేష్టయా । పరాం కృపణతామ్ ఏత్య ప్రయాతి క్రిమికీటతామ్
తిమిర స్వభావం కలిగిన ఊహలు ఎప్పుడూ సహజంగా ప్రవర్తిస్తాయి. అవి తీవ్ర దుఃఖానికి లోనై, క్రిమికీటకాల స్థితికి దిగజారిపోతాయి.
సత్త్వరూపో హి సఙ్కల్పో ధర్మజ్ఞానపరాయణః । అదూరకేవలీభావస్ సామ్రాజ్యమ్ అధితిష్ఠతి
శుద్ధత స్వభావమున్న కల్పన ధర్మజ్ఞానానికి పరమమైనది. అది విముక్తికి దగ్గరగా చేరి, రాజ్యాధికారం పొందుతుంది.
రజోరూపో హి సఙ్కల్పో లోకసంవ్యవహారవాన్ । పరితిష్ఠతి సంసారే పుత్రదారానురఞ్జితః
క్రియాశీల స్వభావమున్న కల్పన లోకవ్యవహారాలలో నిమగ్నమై, సంతానం, భార్యపై మమకారంతో జనన మరణ చక్రంలోనే మిగిలిపోతుంది.
త్రివిధం తు పరిత్యజ్య రూపమ్ ఏతన్ మహామతే । సఙ్కల్పః పరమ్ ఆయాతి పదమ్ ఆత్మపరిక్షయే
ఓ మహామతి! ఈ మూడు స్వరూపాలను వదిలిపెట్టి, ఆత్మను పరిశీలించినప్పుడు కల్పన పరమ స్థితిని పొందుతుంది.
సర్వా దృష్టీః పరిత్యజ్య నియమ్య మనసా మనః । సబాహ్యాభ్యన్తరార్థస్య సఙ్కల్పస్య క్షయం కురు
అన్ని దృష్టులను వదిలి, మనసును మనసుతో నియంత్రించి, బాహ్య అంతర్గత విషయాలపై కల్పనను పూర్తిగా నశింపజేయి.
యది వర్షసహస్రాన్తం తపశ్ చరసి దారుణమ్ । యది వా లీలయాత్మానం శిలయా చూర్ణయస్య్ అలమ్
నీవు వేలు సంవత్సరాలు ఎంతటి కఠిన తపస్సు చేసినా, లేదా ఆటగా నీ శరీరాన్ని రాళ్లతో పొడి చేసినా కూడా,
యద్య్ అమ్బుధిం ప్రవిశసి వడవాగ్నిమ్ అథాపి వా । యది వా పతసి శ్వభ్రే ఖడ్గధారాజలే ఽథ వా
నీవు సముద్రంలోకి దిగినా, అగ్నిలోకి వెళ్లినా, లోతైన గుహలో పడిపోయినా, లేదా కత్తుల మీద పడినా కూడా,
హరో యద్య్ ఉపదేష్టా తే హరిః కమలజో ఽపి వా । అత్యన్తకరుణాక్రాన్తో లోకనాథో ఽథ వాక్పతిః
నీకు ఉపదేశం చేసే వారు శివుడు అయినా, విష్ణువు అయినా, బ్రహ్మ అయినా, లోకనాథుడు అయినా, వాక్పతి అయినా, ఎంతటి దయతో ఉన్నా కూడా,
పాతాలస్థస్య భూస్థస్య స్వర్గస్థస్యాపి తత్ తవ । నాన్యః కశ్చిద్ ఉపాయో ఽస్తి సఙ్కల్పోపశమాద్ ఋతే
నీవు పాతాళంలో ఉన్నా, భూమిపై ఉన్నా, స్వర్గంలో ఉన్నా, కల్పనను ఆపడం తప్ప నీకు ఇంకో మార్గం లేదు.
అనాదావ్ అవికారే చ సుఖే పరమపావనే । సఙ్కల్పోపశమే యత్నం పౌరుషేణ పరం కురు
ఆది లేని, మార్పు రాని, అత్యంత పవిత్రమైన ఆనందంలో, ఊహలు నిలిపివేయడానికి నీ స్వంత శక్తితో పరమమైన ప్రయత్నం చేయు.
సఙ్కల్పతన్తావ్ అఖిలా భావాః ప్రోతాః కిలానఘ । భిన్నే తన్తౌ న జానే తే క్వ యాన్తి విశరారవః
ఓ పాపరహితుడా, ఈ లోకంలోని అన్నీ విషయాలు ఊహ అనే దారంలోనే గుచ్చబడ్డాయి. ఆ దారం తెగిపోతే, ఆ అనేక అలలు ఎక్కడికి పోతాయో నాకు తెలియదు.
అసత్ సత్ సదసత్ సర్వం సఙ్కల్పాద్ ఏవ నాన్యతః । సఙ్కల్పాత్ సద్ అసచ్ చైవమ్ ఇహ సత్యం కిమ్ ఉచ్యతామ్
అసత్యం, సత్యం, రెండూ కలిసినదీ అన్నీ ఊహ నుంచే పుట్టాయి, వేరే దేనివల్ల కాదు. సత్యమూ, అసత్యమూ ఊహ నుంచే వస్తే, ఇక్కడ నిజంగా ఉన్నదేంటని చెప్పగలం?
సఙ్కల్ప్యతే యథా యద్ యత్ తత్ తథా భవతి క్షణాత్ । మా కిఞ్చిద్ అపి తత్త్వజ్ఞ సఙ్కల్పయ కదాచన
ఏది ఎలా ఊహించబడితే, అది అలానే వెంటనే అవుతుంది. అందుకే, సత్యాన్ని తెలిసినవాడా, ఎప్పుడూ ఏదీ ఊహించకు.
నిస్సఙ్కల్పో యథాప్రాప్తవ్యవహారపరో భవ । చిద్ అచేత్యోన్ముఖత్వం హి యాతి సఙ్కల్పసఙ్క్షయే
మనసులో ఊహలు లేకుండా, ఎదురయ్యే పరిస్థితులకు తగినట్లు ప్రవర్తించు. ఎందుకంటే, ఊహలు పోయినప్పుడు, మనసు వస్తువులకన్నా మించి, తన సహజ స్వరూపాన్ని చేరుకుంటుంది.
ఉత్థాయాసత్యరూపేణ యేనాసత్యమయాత్మకమ్ । తతం జగద్దుఃఖమ్ ఇదం వ్యర్థం సదృశమ్ ఆత్మనః
అసత్య స్వరూపంలో ఉద్భవించి, అసత్యమే స్వభావంగా ఉన్నది ఈ లోకంగా వ్యాపించి ఉంది. ఇది బాధతో కూడినది, వ్యర్థమైనది, మనకు సమానమైనదే.
తేన దుఃఖాయ మహతే కిం శ్రితేన కిలానఘ । యద్ అదుఃఖాయ తత్ ప్రాజ్ఞాస్ సంశ్రయన్తీహ నేతరత్
అపరాధములేని వాడా, ఎక్కువ బాధను కలిగించేదాన్ని ఎవరు ఆశ్రయిస్తారు? ఇక్కడ జ్ఞానులు బాధరహితమైనదానినే ఆశ్రయిస్తారు, దానికి విరుద్ధమైనదాన్ని కాదు.
అధిగతపరమార్థతామ్ ఉపేత్య ప్రసభమ్ అపాస్య వికల్పజాలమ్ ఉచ్చైః । అధిగమయ పదం తద్ అద్వితీయం వితతసుఖాయ సుషుప్తచిత్తవృత్తిః
పరమార్థాన్ని తెలుసుకొని, ఊహల వలయాన్ని బలవంతంగా విడిచిపెట్టి, నిద్రలో మనసు ఎలా నిశ్చలంగా ఉంటుందో అలా, అంతటా వ్యాపించిన ఆనందాన్ని కలిగించే అద్వితీయ స్థితిని తెలుసుకో.
కీదృశస్ తాత సఙ్కల్పః కథమ్ ఉత్పద్యతే ప్రభో । కథం వా వృద్ధిమ్ ఆయాతి కథం చైవ వినశ్యతి
తండ్రి, ఈ సంకల్పం ఎలా ఉంటుంది? అది ఎలా పుట్టుకొస్తుంది? అది ఎలా పెరుగుతుంది, చివరికి ఎలా నశిస్తుంది?