సూర్యాంశుకచదాలోలతరఙ్గోత్తుఙ్గమౌక్తికాః । వహన్త్యస్ సరితో యత్ర సన్ముక్తావలయశ్ చలాః
ఇక్కడ నదులు సూర్యకిరణాలతో అలలు లాగ ఊగుతూ పైకి ఎగసే ముత్యాలను మోస్తున్నాయి. అలాగే, నిజమైన ముత్యాల హారాలు అటూ ఇటూ కదులుతూ కనిపిస్తాయి.
ఇక్షుక్షీరాదిసలిలా మణిరత్నబిసాఙ్కురాః । ఔర్వానలామ్బుజా యత్ర వాప్యస్ సప్త మహార్ణవాః
ఇక్కడ చెరకు రసం, పాలు మొదలైన వాటితో నిండిన చెరువులు ఉన్నాయి. వాటిలో రత్నాలు, మణులు, తామర మొగ్గలు, అగ్నిజ్వాలలు, తామరలు, ఏడుగురు మహాసముద్రాలు కనిపిస్తాయి.
అధ ఉర్వ్యాం తథోర్ధ్వే ఖే పుణ్యాపుణ్యధనశ్రియః । నరామరకిరాటానాం యత్రాతిక్రయవిక్రయౌ
భూమి క్రింద, ఆకాశం పైభాగంలో పుణ్యం, పాపం, ధనం, వైభవం ఉన్నాయి. ఇక్కడ మనుషులు, దేవతలు, యక్షులు కొనుగోలు, అమ్మకాలు చేస్తుంటారు.
తస్మిన్న్ ఏవ జగత్య్ అస్మిన్ పురే సఙ్కల్పభూభుజా । క్రీడార్థమ్ ఆత్మనశ్ చిత్రా దేహావవరకాః కృతాః
ఈ జగత్తులో, ఈ నగరంలో, మన ఊహాశక్తి అధిపతి తన ఆట కోసం ఎన్నో విచిత్రమైన శరీరాలను సృష్టించాడు.
కేచిద్ గీర్వాణనామాన ఊర్ధ్వ ఏవ నియోజితాః । నరోరగాదయః కేచిద్ అధ ఏవ నివేశితాః
కొంతమంది దేవతలుగా పిలవబడుతూ పై భాగంలో ఉంచబడ్డారు; మరికొందరు, మనుషులు మరియు పాములు వంటి వారు, క్రింద భాగంలో స్థాపించబడ్డారు.
వాతయన్త్రప్రవాహేణ చలన్తో మాంసమృణ్మయాః । సితాస్థిదారవశ్ చిత్రాస్ త్వగ్లేపమసృణామలాః
గాలి శక్తితో నడిచే ఈ మాంసం, మట్టి శరీరాలు తిరుగుతుంటాయి; కొన్ని తెల్ల ఎముకలు, చెక్కతో అలంకరించబడి, చర్మంతో పూతపూయబడి, మృదువుగా లేదా మలినంగా ఉంటాయి.
కేచిచ్ చిరేణ నశ్యన్తి కేచిచ్ ఛీఘ్రవినాశినః । కచకృష్ణోలపోల్లాసరచితాచ్ఛాదనశ్రియః
కొన్ని శరీరాలు చాలా కాలానికి తర్వాత నశిస్తాయి, మరికొన్ని త్వరగా నశించిపోతాయి; వాటి పై పొరలు తెల్లగా, నల్లగా లేదా పసుపు రంగులో మెరిసిపోతూ తయారయ్యాయి.
కర్ణాక్షినాసాప్రముఖైర్ ద్వారైర్ నవభిర్ అన్వితాః । అనారతవహత్ప్రాణపవనేనోష్ణశీతలాః
ఈ దేహాలు చెవులు, కళ్ళు, ముక్కు మొదలైన తొమ్మిది ద్వారాలతో కూడి ఉంటాయి. ప్రాణవాయువు ఎప్పుడూ ప్రవహిస్తూ ఉండటం వల్ల వీటిలో వేడి, చలికూడా అనుభవించబడతాయి.
కర్ణనాసాస్యతాల్వాదివాతాయనగణాన్వితాః । భుజాద్యఙ్గప్రతోలీకాః పఞ్చేన్ద్రియకుదీపకాః
చెవులు, ముక్కు, నోరు, నాలుక వంటి గాలిద్వారాలు, చేతులు మొదలైన అవయవాలు మార్గాలుగా, ఐదు ఇంద్రియాలు దీపాలుగా ఈ దేహానికి ఏర్పాటయ్యాయి.
మాయయా రచితాస్ తేషు సఙ్కల్పేన మహామతే । అహఙ్కారమహాయక్షాః పరమాలోకభీరవః
ఈ శరీరంలో మాయతో, సంకల్పబలంతో, ఓ జ్ఞానివా, అహంకారమనే పెద్ద రాక్షసులు సృష్టించబడ్డారు. వీరు పరమజ్యోతికి కూడా భయంకరులు.
దేహావవరకేష్వ్ అన్తర్ మహాహఙ్కారయక్షకైః । స హి సఙ్క్రీడతే ఽత్యర్థమ్ అసద్ ఏవాసదుత్థితైః
ఈ దేహపు పొరలలో, ఆ అహంకారరాక్షసులతో కలిసి, అతడు అసత్యమైన వాటితో, అసత్యం నుంచే పుట్టిన వాటితో, విపరీతంగా ఆటలాడుతుంటాడు.
యథా కుసూలే మార్జారో భస్త్రాయాం భుజగో యథా । ముక్తాఫలం యథా వేణావ్ అహఙ్కారస్ తనౌ తథా
ఎలాగైతే గోదాంలో పిల్లి, గాలి బెల్లోలో పాము, వెదురు కాండంలో ముత్యము ఉంటుందో, అలాగే ఈ శరీరంలో 'నేను' అనే భావన కూడా ఉంటుంది.
క్షణమ్ అభ్యుదయం యాతి క్షణం శామ్యతి దీపవత్ । దేహగేహేషు సఙ్కల్పస్ తరఙ్గస్ సాగరేష్వ్ ఇవ
దీపం ఒక్క క్షణం వెలిగిపోతే, ఇంకొక క్షణం మరిగిపోతుందిలా, శరీరమనే ఇంట్లో మన ఆలోచనలు సముద్రంలో అలలవలె వచ్చి పోతుంటాయి.
భవిష్యన్నవనిర్మాణమ్ అప్య్ ఆప్నోతి తదా పురమ్ । యదా సఙ్కల్పితం వస్తు పుర ఏవ ప్రపశ్యతి
ఇంకా నిర్మించని నగరం కూడా, మన ఊహలో ఉన్న వస్తువు నగరంలో ఉన్నట్టుగా కనిపించినప్పుడు, అక్కడే ప్రత్యక్షమవుతుంది.
అసఙ్కల్పనమాత్రేణ స్వేనైవాశు వినశ్యతి । శ్రేయసే పరమాయాస్య నాశస్ స్వో న తు సమ్భవః
ఊహను పూర్తిగా వదిలిపెట్టగానే అది తానే తానుగా త్వరగా అంతరించిపోతుంది; మనకు మేలు కలిగించేది దాని నాశనమే, కొనసాగించటం కాదు.
స్వయం సఙ్కల్పనామాత్రాజ్ జాయతే బాలయక్షవత్ । అనన్తాయాత్మదుఃఖాయ నానన్దాయ కదాచన
ఇది మన ఊహలోనే పుట్టుకొస్తుంది, పిల్లవాడి దయ్యంలా. మనకే అంతులేని బాధను తెచ్చిపెడుతుంది, ఎప్పుడూ ఆనందాన్ని ఇవ్వదు.
ఇదం స్ఫారం జగద్దుఃఖం ప్రతనోత్య్ ఆత్మసత్తయా । అసత్తయా నాశయతి క్షణమ్ ఆన్ధ్యం యథా తమః
ఈ విస్తారమైన లోకబాధ మన ఆత్మ సత్యంతో వెలిసింది. అది అసత్యమైతే, అంధుడికి చీకటి మాయమయ్యేలా, ఒక్క క్షణంలోనే అంతా పోతుంది.
స్వయైవ దుఃఖదాయిన్యా చేష్టయా పరిరోదితి । కాష్ఠావష్టబ్ధవృషణః కీలోత్పాటీ కపిర్ యథా
తానే తాను బాధ పెట్టుకుంటూ ఏడుస్తుంది, దిమ్మరపైన వానరానికి వృషణాలు చిక్కుకున్నట్టు, విడిపోవాలని తపిస్తుంటుంది.
సఙ్కల్పితానన్దలవస్ తిష్ఠత్య్ ఉద్ధురకన్ధరమ్ । అకస్మాత్ ఖచ్యుతమధుబిన్దుభుక్ కరభో యథా
ఊహించిన ఆనందపు చిన్ని చుక్క మాత్రమే మిగిలి, మెడ ఎత్తుకుని నిలుస్తుంది; ఆకాశం నుంచి తడిపడిన తేనె చుక్కను ఆస్వాదిస్తున్న ఏనుగులా.
స్వయం విరతిమ్ ఆయాతి క్షణమ్ ఏతి రతిం క్షణమ్ । క్షణం వికారమ్ ఆయాతి సఙ్కల్పో ఽభవ్యబాలవత్
మనస్సు ఒక క్షణం విరక్తి వైపు తిరుగుతుంది, ఇంకొక క్షణం మమకారానికి లోనవుతుంది; మరొక క్షణం మార్పుకు గురవుతుంది — అజ్ఞానమైన చిన్నపిల్లలా ఊహలు ఎప్పటికప్పుడు వచ్చి పోతుంటాయి.
ఏనం సకలభావేభ్యః కృత్వా నిర్మలమ్ ఆదరాత్ । మతిమన్తః పదం యాతా యథా పుత్ర తథా కురు
ఈ మనస్సును అన్ని విషయాల నుండి శుద్ధంగా, నిర్మలంగా చేసుకొని, జాగ్రత్తగా చూసుకున్న జ్ఞానులు పరమ స్థితిని పొందారు. నా కుమారా, నువ్వూ అలాగే చేయు.
త్రయస్ త్వ్ అస్యా మతేర్ దేహా ఉత్తమాధమమధ్యమాః । తమస్సత్త్వరజస్సఞ్జ్ఞాః కారణం జగతస్ స్థితేః
ఈ మనస్సుకు మూడు రూపాలు ఉన్నాయి — ఉత్తమం, మధ్యమం, అధమం. ఇవి తిమిరం, శుద్ధి, క్రియ అనే పేర్లతో ఉన్నాయి. ఇవే జగత్తు నిలబడటానికి కారణం.
తమోరూపో హి సఙ్కల్పో నిత్యం ప్రాకృతచేష్టయా । పరాం కృపణతామ్ ఏత్య ప్రయాతి క్రిమికీటతామ్
తిమిర స్వభావం కలిగిన ఊహలు ఎప్పుడూ సహజంగా ప్రవర్తిస్తాయి. అవి తీవ్ర దుఃఖానికి లోనై, క్రిమికీటకాల స్థితికి దిగజారిపోతాయి.
సత్త్వరూపో హి సఙ్కల్పో ధర్మజ్ఞానపరాయణః । అదూరకేవలీభావస్ సామ్రాజ్యమ్ అధితిష్ఠతి
శుద్ధత స్వభావమున్న కల్పన ధర్మజ్ఞానానికి పరమమైనది. అది విముక్తికి దగ్గరగా చేరి, రాజ్యాధికారం పొందుతుంది.
రజోరూపో హి సఙ్కల్పో లోకసంవ్యవహారవాన్ । పరితిష్ఠతి సంసారే పుత్రదారానురఞ్జితః
క్రియాశీల స్వభావమున్న కల్పన లోకవ్యవహారాలలో నిమగ్నమై, సంతానం, భార్యపై మమకారంతో జనన మరణ చక్రంలోనే మిగిలిపోతుంది.
త్రివిధం తు పరిత్యజ్య రూపమ్ ఏతన్ మహామతే । సఙ్కల్పః పరమ్ ఆయాతి పదమ్ ఆత్మపరిక్షయే
ఓ మహామతి! ఈ మూడు స్వరూపాలను వదిలిపెట్టి, ఆత్మను పరిశీలించినప్పుడు కల్పన పరమ స్థితిని పొందుతుంది.
సర్వా దృష్టీః పరిత్యజ్య నియమ్య మనసా మనః । సబాహ్యాభ్యన్తరార్థస్య సఙ్కల్పస్య క్షయం కురు
అన్ని దృష్టులను వదిలి, మనసును మనసుతో నియంత్రించి, బాహ్య అంతర్గత విషయాలపై కల్పనను పూర్తిగా నశింపజేయి.
యది వర్షసహస్రాన్తం తపశ్ చరసి దారుణమ్ । యది వా లీలయాత్మానం శిలయా చూర్ణయస్య్ అలమ్
నీవు వేలు సంవత్సరాలు ఎంతటి కఠిన తపస్సు చేసినా, లేదా ఆటగా నీ శరీరాన్ని రాళ్లతో పొడి చేసినా కూడా,
యద్య్ అమ్బుధిం ప్రవిశసి వడవాగ్నిమ్ అథాపి వా । యది వా పతసి శ్వభ్రే ఖడ్గధారాజలే ఽథ వా
నీవు సముద్రంలోకి దిగినా, అగ్నిలోకి వెళ్లినా, లోతైన గుహలో పడిపోయినా, లేదా కత్తుల మీద పడినా కూడా,
హరో యద్య్ ఉపదేష్టా తే హరిః కమలజో ఽపి వా । అత్యన్తకరుణాక్రాన్తో లోకనాథో ఽథ వాక్పతిః
నీకు ఉపదేశం చేసే వారు శివుడు అయినా, విష్ణువు అయినా, బ్రహ్మ అయినా, లోకనాథుడు అయినా, వాక్పతి అయినా, ఎంతటి దయతో ఉన్నా కూడా,