పునః కార్యక్రియాపక్షైస్ సంసారారమ్భనామకమ్ । కిఞ్చిత్ పటపటం కృత్వా యాతి కాలకపిఞ్జలః
మళ్ళీ, కర్మఫలాల రెక్కలతో, సంసారం మొదలయ్యే పక్షిగా, కాలమనే పిట్ట కొంతసేపు రెక్కలు ఊపి, అక్కడినుంచి వెళ్లిపోతుంది.
పునర్ ఇన్ద్రాలికే యాతే రాజ్యమ్ ఆస్వాద్య కేసరమ్ । ఆయాత్య్ అపరదేవేన్ద్రషట్పదస్ స్వర్గపఙ్కజమ్
మళ్ళీ, ఇంద్రుడివంటి తేనెటీగ రాజ్యసుఖాన్ని ఆస్వాదించి అక్కడినుంచి వెళ్లిన తర్వాత, ఇంకొక దేవేంద్రుడు ఆ స్వర్గపద్మాన్ని చేరుకుంటాడు.
పునః కాలం కృతాపూతం కలుషీకురుతే కలిః । సచక్రిణమ్ ఇవామ్భోధిం ప్రవృద్ధో ఽవకరానిలః
మళ్ళీ, కాలం శుద్ధమైనప్పటికీ, కలియుగం వచ్చి దాన్ని మళ్లీ మలినం చేస్తుంది; అది సముద్రం ఎంత స్వచ్ఛంగా ఉన్నా, పెరిగిన గాలి మట్టిని కలిపినట్టే.
పునః కాలకులాలేన కృతభూతశరావకమ్ । చక్రమ్ ఆవర్తతే వేగాద్ అజస్రం కాలనామకమ్
మళ్ళీ కాలమనే మట్టి చక్రం తిప్పే కుండకారుడు, జీవుల రూపంలో పాత్రను తయారు చేస్తాడు. ఆ కాలచక్రం ఎప్పుడూ ఆగకుండా, వేగంగా తిరుగుతూనే ఉంటుంది.
పునర్ నీరసతామ్ ఏతి జగద్ ధ్వస్తశుభస్థితి । అభ్యాశీభూతకల్పాన్తం సంశుష్కమ్ ఇవ కాననమ్
మళ్ళీ ఈ లోకం అసలు సారం కోల్పోయి, మంచితనమంతా నశించి, యుగాంతం దగ్గరపడినప్పుడు, ఎండిపోయిన అడవి లాగ మారిపోతుంది.
పునర్ అర్కగణాంశ్వగ్నిదగ్ధానన్తకలేవరమ్ । సర్వభూతాస్థిసమ్పూర్ణం జగద్ ఏతి శ్మశానతామ్
మళ్ళీ సూర్యులు, అగ్నులు అన్నీ కాలాంతంలో శరీరాలను కాల్చేసినప్పుడు, అన్ని జీవుల ఎముకలతో నిండిపోయిన ఈ లోకం, శ్మశానంలా మారిపోతుంది.
పునః కులాచలాకారపుష్కరావర్తవర్షణైః । నృత్యద్భస్మబృహత్ఫేనాం యాత్య్ ఏకార్ణవతాం జగత్
మళ్ళీ పర్వతాల్లాంటి కమలాల గుండ్రంగాల నుంచి వచ్చే ప్రవాహాలతో, బూడిద పెద్ద పెద్ద నురుగుల్లా నాట్యం చేస్తూ, ఈ లోకం మొత్తం ఒకే సముద్రంలా మారిపోతుంది.
పునస్ సంశాన్తవాయ్వమ్బు రిక్తం సకలవస్తుభిః । తదపూర్వమ్ ఇవాకాశం జగద్ ఆయాతి శూన్యతామ్
మళ్లీ గాలులు, నీళ్లు పూర్తిగా శాంతించిపోయినప్పుడు, అన్ని వస్తువులూ ఖాళీ అయినప్పుడు, ఈ లోకమంతా ఖాళీ అయిపోతుంది. అప్పుడు ఆకాశమే ఎప్పుడూ లేనట్టు, అంతా శూన్యంగా మారిపోతుంది.
పునః కతిపయా భుక్త్వా సమాస్ సమరసాశయః । జీవితం జీర్ణయా తన్వా బ్రహ్మాధ్యాత్మని లీయతే
కొన్ని క్షణాలు సుఖంగా గడిపిన తర్వాత, మనసు సమతలో ఉండగా, జీవితం పాత శరీరం లా మెల్లగా క్షీణించి, పరమాత్మలో లీనమైపోతుంది.
పునర్ అన్యేన కాలేన తథైవ జగతాం గణమ్ । మనస్ తనోతి వై శూన్యే గన్ధర్వో నగరం యథా
తర్వాత మరికొంత కాలం గడిచిన తర్వాత, మనస్సు మళ్లీ ఖాళీ స్థలంలో ఈ లోకాలన్నింటినీ సృష్టిస్తుంది. అది ఆకాశంలో గంధర్వుడు ఊహలో నగరం నిర్మించడంలా ఉంటుంది.
పునస్ సర్గసమారమ్భః పునః ప్రలయసమ్భవః । సర్వం పునర్ ఇదం రామ చక్రవత్ పరివర్తతే
మళ్లీ సృష్టి ప్రారంభమవుతుంది, మళ్లీ లయ సంభవిస్తుంది. రామా! ఈ సమస్తం చక్రంలా తిరుగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ జరుగుతూనే ఉంటుంది.
కిమ్ ఏతస్మిన్ మహామాయాడమ్బరే దీర్ఘశమ్బరే । రామ సత్యమ్ అసత్యం వా నిర్ణీయ యద్ ఇహోచ్యతే
ఓ రామా, ఈ గొప్ప మాయాజాలంలో, దీర్ఘంగా సాగుతున్న ఈ ప్రదర్శనలో, నిజంగా ఏది నిజమో, ఏది అబద్ధమో, బాగా పరిశీలించిన తర్వాత చెప్పగలమా?
దాశూరాఖ్యాయికేవేయం రామ సంసారచక్రికా । కల్పనారచితాకారా వస్తుశూన్యా తు వస్తుతః
ఓ రామా, ఈ Samsāra చక్రం ఒక పనివాడి కథలా ఉంది; దీని రూపాలు మన ఊహతోనే ఏర్పడినవి, నిజంగా చూస్తే ఇందులో అసలు ఎలాంటి వాస్తవం లేదు.
అవిరలమ్ ఇదమ్ ఆతతం వికల్పైర్ అసదుదితాకృతిభిర్ ద్విచన్ద్రకల్పైః । విరచితమ్ అసతా తు యన్ న సత్ తజ్ జగద్ ఇహ తేన విమూఢతా కిముత్థా
ఇది అంతా ఆగకుండా వ్యాపించి, ఊహలతో, అబద్ధంగా ఏర్పడిన రూపాలతో, రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా కల్పించబడింది. అబద్ధంతో ఏర్పడినది నిజమైనది కాదు కదా, మరి ఈ లోకంలో ఏం మోసం ఉండాలి?
క్రియావిశేషబహులా భోగైశ్వర్యహతాశయాః । నావేక్షన్తే యదా సత్యం న పశ్యన్తి శఠాస్ తదా
వివిధ పనుల్లో మునిగిపోయి, అనుభవాలు, అధికార ఆశలతో మనసు ముసురిపోతే, వారు సత్యాన్ని గమనించరు; అప్పుడు మాయగాళ్లు దాన్ని చూడలేరు.
యే తు పారం గతా బుద్ధేర్ ఇన్ద్రియైర్ న వశీకృతాః । త ఏతాం జాగతీం మాయాం పశ్యన్తి కరబిల్వవత్
అయితే, బుద్ధిని దాటి, ఇంద్రియాలకు లోబడని వారు ఈ లోకమాయను చేతిలో ఉన్న పండును చూసినట్టు స్పష్టంగా చూస్తారు.
నను తాం జాగతీం మాయాం జీవో దృష్ట్వా విచారవాన్ । అహఙ్కారమయీం ఆస్థాం త్యజత్య్ అహిర్ ఇవ త్వచమ్
వాస్తవంగా, వివేకం కలిగిన జీవుడు ఈ లోకమాయను గ్రహించినప్పుడు, పాము తన చర్మాన్ని వదిలిపెట్టినట్టు, అహంకారాన్ని విడిచిపెడతాడు.
అసక్తతాం తతో ఽభ్యేత్య పునర్ నామ న జాయతే । క్షేత్రే ఽపి సుచిరం తిష్ఠద్ బీజం దగ్ధమ్ ఇవాగ్నినా
అలా అసక్తి సాధించినవాడు మళ్లీ జన్మించడు; శరీరంలో ఎంతకాలం ఉన్నా, అగ్నిలో కాలిన విత్తనంలా, మళ్లీ మొలకెత్తడు.
ఆధివ్యాధిపరీతాయ ప్రాతర్ వాద్య వినాశినే । ప్రయతన్తే శరీరాయ హితమ్ అజ్ఞాస్ తు నాత్మనే
రోగాలతో బాధపడుతూ, నశించబోయే ఈ శరీరానికి మేలు కోసం మూర్ఖులు ప్రయత్నిస్తారు, కానీ ఆత్మకు మాత్రం శ్రద్ధ చూపరు.
త్వమ్ అప్య్ అజ్ఞవద్ అజ్ఞస్య శరీరస్య సమీహితమ్ । మా సమ్పాదయ దుఃఖాయ భవాత్మైకపరాయణః
నీవు కూడా అజ్ఞానుల్లా శరీరానికి సంబంధించిన కోరికల కోసం శ్రమించవద్దు. అవి బాధను మాత్రమే ఇస్తాయి. నీవు నీ ఆత్మను మాత్రమే ధ్యానంగా భావించు.
దాశూరాఖ్యాయికేవేయం నామ సంసారచక్రికా । కల్పనారచితాకారా వస్తుశూన్యేతి కిం ప్రభో
ఈ Samsāra చక్రం దాశూర అనే కథలాంటిది — మన ఊహతో సృష్టించబడింది, అసలు వాస్తవం లేదు. ప్రభూ, ఇంకేమి చెప్పాలి?
జగన్మాయాస్వరూపస్య వర్ణనావ్యపదేశతః । దాశూరాఖ్యాయికాం రామ వర్ణ్యమానాం మయా శృణు
రామా, ఈ లోక మాయ యొక్క స్వరూపాన్ని వివరించేందుకు నేను చెప్పబోయే దాశూర కథను ఇప్పుడు విను.
అస్త్య్ అస్మిన్ వసుధాపీఠే విచిత్రకుసుమద్రుమః । మగధా నామ విఖ్యాతశ్ శ్రీమాఞ్ జనపదో మహాన్
ఈ భూమిపై మగధ అనే ప్రసిద్ధమైన గొప్ప దేశం ఉంది. అక్కడ విచిత్రమైన పూలు, చెట్లు అలంకరించాయి.
కదమ్బవనవిస్తారీ తాలావలితజఙ్గలః । విచిత్రవిహగవ్యూహస్ సర్వాశ్చర్యమనోహరః
అక్కడ కదంబ వనాలు విస్తరించి, మధ్య మధ్యలో తాళపండ్ల అడవులు కలిగి, విచిత్రమైన పక్షుల గుంపులతో అలంకరించబడి, చూసేవారికి ఆశ్చర్యకరంగా, హృదయాన్ని ఆకట్టుకునేలా ఉంది.
సస్యసఙ్కటసీమాన్తః పురోపవనమణ్డితః । కమలోత్పలకల్హారపూర్ణసర్వసరిత్తటః
ఆ ప్రాంతం పంట పొలలతో చుట్టూ నిండిపోయి, పట్టణ ఉద్యానవనాలతో అలంకరించబడి, ప్రతి నదీ తీరమంతా కమలాలు, నీలోత్పలాలు, కల్హార పువ్వులతో కళకళలాడుతూ ఉంది.
ఉద్యానదోలావిలసల్లలనాగేయఘుఙ్ఘుమీ । నిశోపభుక్తకుసుమనీరన్ధ్రవిశిఖావనిః
ఉద్యానాల్లో ఊయలలపై ఆడుతున్న యువతుల గజ్జెల మోగింపుతో, రాత్రి పువ్వుల పరిమళం చంద్రకాంతిలో విరివిగా వ్యాపించి, ఆ ప్రదేశం సుగంధమయం గా మారింది.
తత్రైకస్మిన్ గిరితటే కర్ణికారసమాకులే । కదలీషణ్డనీరన్ధ్రే నీపగుల్మవిరాజితే
అక్కడ ఒక కొండ కింద, కర్ణికార వృక్షాలు గాఢంగా పెరిగిన చోట, అరటి చెట్ల గుళికల నీడలో, నీపా పొదలతో ప్రకాశవంతంగా ఉంది.
కూజచ్చకోరచమరే ధ్వనన్నిర్ఝరవారిణి । ఫుల్లచూతలతాజాలే ప్రగీతకలకోకిలే
అక్కడ చిలుకలు పొదల్లో మధురంగా కూస్తూ, జలపాతాల నీరు ఘనంగా మోగుతూ, మామిడి వేలు పుష్పాలతో అలంకరించబడి, కోయిలలు మధురమైన పాటలు పాడుతున్నాయి.
పులిన్దలీలాలులితే తాలావృతనభస్తలే । ఉత్ఫుల్లపద్మినీశారే జీవజీవకజీవితే
అక్కడ అడవి మహిళలు ఆడుకుంటూ, ఆకాశం తాళపత్రాలతో కప్పబడి, సరస్సులు పుష్పించిన కమలాలతో నిండిపోయి, ఎన్నో జీవులతో ఉల్లాసంగా ఉన్నాయి.
పుష్పౌఘస్ఫూర్జదనిలే కేసరారుణధూలిని । కారణ్డవకృతారావే సరత్సరససారసే
అక్కడ పుష్పరాశుల నుంచి పుట్టిన పరిమళ గాలులు కేశరపు ధూళితో మెరుస్తూ, సరస్సులపై నీటిపక్షుల అరుపులు ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉన్నాయి.