కపోలతలసంలీనపాణిః పద్మాసనస్థితః । చిన్తాపరవశస్ తూష్ణీమ్ అవ్యాపారో బభూవ సః
కపోలంపై చేయి ఉంచుకుని, పద్మాసనంలో కూర్చుని, ఆలోచనల్లో మునిగిపోయి, రాముడు మౌనంగా, ఏ పనీ చేయకుండా ఉండిపోయాడు.
కృశాఙ్గశ్ చిన్తయా యుక్తః ఖేదీ పరమదుర్మనాః । నోవాచ కస్యచిత్ కిఞ్చిల్ లిపికర్మార్పితోపమః
శరీరం క్షీణించి, మనసు ఆలోచనల్లో మునిగిపోయి, బాగా అలసిపోయి, లోలోపల బాధతో రాముడు ఎవరికీ ఏ మాటా చెప్పకుండా, చిత్రంలో వ్రాయబడిన రూపంలా నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోయాడు.
ఖేదాత్ పరిజనేనాసౌ ప్రార్థ్యమానః పునః పునః । చకారాహ్నికమ్ ఆచారం పరిమ్లానముఖామ్బుజః
ఆయన సేవకులు ఎంతో ఆందోళనతో మళ్లీ మళ్లీ అభ్యర్థించినా, రాముడు తన ముఖం ముదురిపోయిన కమలంలా వదిలిపోతూ, రోజూ చేయాల్సిన పనులు కష్టంగా చేసేవాడు.
ఏవం మునివిశిష్టం తం రామం గుణగణాకరమ్ । ఆలోక్య భ్రాతరావ్ అస్య తామ్ ఏవాయయతుర్ దశామ్
అలా మునులకంటే విశిష్టుడైన, అన్ని గుణాలనూ కలిగి ఉన్న రాముని ఆ స్థితిలో చూసి, అతని ఇద్దరు అన్నదమ్ములు కూడా అదే పరిస్థితిలోకి వచ్చారు.
తథా తేషు తనూజేషు ఖేదవత్సు కృశేషు చ । సపత్నీకో మహీపాలశ్ చిన్తావివశతాం యయౌ
ఇలా తన కుమారులు బాధతో, క్షీణించి పోతూ ఉండగా, రాజు కూడా తన భార్యలతో కలిసి ఆందోళనలో చిక్కుకున్నాడు.
కా తే పుత్ర ఘనా చిన్తేత్య్ ఏవం రామం పునః పునః । అపృచ్ఛత్ స్నిగ్ధయా వాచా న చాకథయద్ అస్య సః
రాజు మృదువుగా, "ఏమిటి బిడ్డా, నిన్ను ఇంతగా బాధిస్తున్నది?" అని మళ్లీ మళ్లీ అడిగినా, రాముడు మాత్రం తన మనసులోని బాధను చెప్పలేదు.
న కిఞ్చిత్ తాత మే దుఃఖమ్ ఇత్య్ ఉక్త్వా పితుర్ అఙ్కగః । రామో రాజీవపత్రాక్షస్ తూష్ణీమ్ ఏవ స్మ తిష్ఠతి
తండ్రి, నాకు ఏమాత్రం బాధ లేదు అని చెప్పి, కమలదళాల వంటి కన్నులు కలిగిన రాముడు తన తండ్రి ఒడిలో నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నాడు.
తతో దశరథో రాజా రామః కిం ఖేదవాన్ ఇతి । అపృచ్ఛత్ సర్వకార్యజ్ఞం వసిష్ఠం వదతాం వరమ్
ఆ తరువాత దశరథుడు, రాముడు ఎందుకు మనసులో బాధతో ఉన్నాడో తెలుసుకోవాలని, అన్ని విధులలో నిపుణుడైన, మాటలలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠునిని అడిగాడు.
అస్త్య్ అత్ర కారణం శ్రీమన్ మా రాజన్ దుఃఖమ్ అస్తు తే । ఇత్య్ ఉక్తశ్ చిన్తయా యుక్తో వసిష్ఠమునినా నృపః
ఓ మహారాజా, దీనికి ఒక కారణం ఉంది, మీరు మనసులో బాధపడవద్దు అని వశిష్ఠ మహర్షి చెప్పాడు. ఆ మాటలు విని రాజు లోతుగా ఆలోచించాడు.
కోపం విషాదకలనాం వితతం చ హర్షం నాల్పేన కారణవశేన వహన్తి సన్తః । సర్గేణ సంహతిజవేన వినా జగత్యాం భూతాని భూప న మహాన్తి వికారయన్తి
ఓ రాజా, మేధావులు చిన్నచిన్న కారణాలకే కోపం, విచారం లేదా అధిక ఆనందాన్ని చూపరు. ఈ లోకంలో సృష్టి శక్తి లేదా పరిస్థుతుల ప్రభావం లేకుండా ప్రాణులు పెద్ద మార్పులకు లోనవు.
ఇత్య్ ఉక్తే మునినాథేన సన్దేహవతి పార్థివే । ఖేదవత్య్ ఆస్థితే మౌనం కఞ్చిత్ కాలం ప్రతీక్షిణి
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తర్వాత, రాజు సందేహంతో, మనసులో బాధతో, కొంతసేపు మౌనంగా ఉండి ఎదురుచూశాడు.
పరిఖిన్నాసు సర్వాసు రాజ్ఞీషు నృపసద్మసు । స్థితాసు సావధానాసు రామచేష్టాసు సర్వతః
అప్పటికి రాజభవనంలోని అన్ని రాణులు కలవరంతో ఉండగా, అందరూ రాముని ప్రవర్తనను జాగ్రత్తగా గమనించసాగారు.
ఏతస్మిన్న్ ఏవ కాలే తు విశ్వామిత్ర ఇతి శ్రుతః । మహర్షిర్ ఆగమద్ ద్రష్టుం తమ్ అయోధ్యాం నరాధిపమ్
అయితే, అదే సమయంలో, విశ్వామిత్రుడు అని పేరుగాంచిన మహర్షి, అయోధ్యా రాజును చూడటానికి అక్కడికి వచ్చాడు.
తస్య యజ్ఞో ఽథ రక్షోభిస్ తదా విలులుపే కిల । మాయావీర్యబలోన్మత్తైర్ ధర్మకామస్య ధీమతః
ఆ సమయంలో, ధర్మాన్ని కోరే, జ్ఞానవంతుడైన ఆ మహర్షి యజ్ఞాన్ని, మాయా, బలంతో మత్తులో ఉన్న రాక్షసులు భంగపరిచారు.
రక్షార్థం తస్య యజ్ఞస్య ద్రష్టుమ్ ఐచ్ఛత్ స పార్థివమ్ । న హి శక్తో హ్య్ అవిఘ్నేన తమ్ ఆప్తుం స మునిః క్రతుమ్
ఆ యజ్ఞాన్ని రక్షించడానికి, ఆ ఋషి రాజును చూడాలని ఆశించాడు. ఎందుకంటే, ఆ యజ్ఞాన్ని ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా పూర్తిచేయడం అతనికి సాధ్యపడలేదు.
తతస్ తేషాం వినాశార్థమ్ ఉద్యతస్ తపసాం నిధిః । విశ్వామిత్రో మహాతేజా అయోధ్యామ్ అభ్యయాత్ పురీమ్
ఆ తపస్సుతో నిండిన మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు, ఆ మునుల నాశనం కోసం ఉద్దేశ్యంతో, అయోధ్య నగరానికి వచ్చాడు.
స రాజ్ఞో దర్శనాకాఙ్క్షీ ద్వారాధ్యక్షాన్ ఉవాచ హ । శీఘ్రమ్ ఆఖ్యాత మాం ప్రాప్తం కౌశికం గాధినస్ సుతమ్
రాజును కలవాలని కోరుకున్న ఆయన, ద్వారపాలకులను ఇలా అడిగాడు: 'నేను గాధి కుమారుడైన కౌశికుడు వచ్చానని వెంటనే రాజుకు తెలియజేయండి.'
తస్య తద్ వచనం శ్రుత్వా ద్వాస్స్థా రాజగృహం యయుః । సమ్భ్రాన్తమనసస్ సర్వే తేన వాక్యేన చోదితాః
ఆయన మాటలు విని, ఆ ద్వారపాలకులు అందరూ ఆ ఆజ్ఞతో మనసు కలవరపడి, రాజభవనానికి వెళ్లారు.
తే గత్వా రాజభవనం విశ్వామిత్రమ్ ఋషిం తతః । ప్రాప్తమ్ ఆవేదయామ్ ఆసుః ప్రతీహారపతిం తదా
వారు రాజభవనానికి వెళ్లి, అప్పుడు మహర్షి విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడని ప్రధాన ద్వారపాలకునికి తెలియజేశారు.
అథాస్థానగతం భూపం రాజమణ్డలమాలితమ్ । సముపేత్య త్వరాయుక్తో యాష్టీకో ఽసౌ వ్యజిజ్ఞపత్
ఆ తరువాత, సభలో రాజమండలంతో కూడి కూర్చున్న రాజును ఆ ద్వారపాలకుడు త్వరగా చేరి సమాచారం ఇచ్చాడు.
దేవ ద్వారి మహాతేజా బాలభాస్కరభాస్వరః । జ్వాలారుణజటాజూటః పుమాఞ్ శ్రీమాన్ అవస్థితః
ప్రభూ, ద్వారంలో ఒక మహాతేజోవంతుడు, పసిప్రభ సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, అగ్నివర్ణపు జటామండలంతో, మహిమాన్వితుడై నిలబడి ఉన్నాడు.
సచామరపతాకాఢ్యం సాశ్వేభపురుషాయుధమ్ । కృతవాంస్ తం ప్రదేశం యస్ తేజోభిః కీర్ణకాఞ్చనమ్
ఆయన అక్కడను చామరాలు, జెండాలు, కుదిరిన గుర్రాలు, ఏనుగులు, మనుషులు, ఆయుధాలతో అలంకరించి, తన తేజంతో ఆ ప్రదేశాన్ని బంగారంలా మెరిపించాడు.
వక్త్య్ అస్మాన్ ఆశు యాష్టీకా నివేదయత రాజని । విశ్వామిత్రో మునిః ప్రాప్త ఇత్య్ అనుద్ధతయా గిరా
మీరు వెంటనే వెళ్లి వినయంగా రాజుగారికి 'విశ్వామిత్రుడు మహర్షి వచ్చారు' అని తెలియజేయండి.
ఇతి యాష్టీకవచనమ్ ఆకర్ణ్య నృపసత్తమః । స సమన్త్రీ ససామన్తః ప్రోత్తస్థే హేమవిష్టరాత్
ఆ యాష్టీకుడు చెప్పిన మాటలు విని, మహారాజు తన మంత్రులతో, సామంతులతో కలిసి బంగారు ఆసనంమీద నుంచి లేచి నిలబడ్డాడు.
పదాతిర్ ఏవ మహతాం రాజ్ఞాం వృన్దేన పాలితః । వసిష్ఠవామదేవాభ్యాం సహ సామన్తసంస్తుతః
అతడు వసిష్ఠుడు, వామదేవుడు తోడుగా, అనేక రాజుల బృందం మధ్యలో, సామంతులందరి ప్రశంసలతో కాలినడకన ముందుకు వెళ్లాడు.
జగామ తత్ర యత్రాసౌ విశ్వామిత్రో మహామునిః । దదర్శ మునిశార్దూలం ద్వారభూమావ్ అధిష్ఠితమ్
అతడు విశ్వామిత్రుడు అనే మహర్షి ఉన్న చోటికి వెళ్లి, మునులలో సింహుడైన ఆయనను ద్వారంలో నిలబడి ఉన్నట్లు చూశాడు.
కేనాపి కారణేనోర్వీతలమ్ అర్కమ్ ఇవాగతమ్ । బ్రాహ్మేణ తేజసాక్రాన్తం క్షాత్రేణ చ మహౌజసా
ఏదో ఒక కారణంతో, బ్రాహ్మణుడి తేజస్సు మరియు క్షత్రియుని మహా శక్తితో నిండినవాడిగా, ఆ వ్యక్తి భూమిపైకి సూర్యుడు వచ్చినట్టు వచ్చాడు.
జరాజరఢయా నిత్యం తపఃప్రసరరూక్షయా । జటావల్ల్యా వృతస్కన్ధం ససన్ధ్యాభ్రమ్ ఇవాచలమ్
తపస్సు వల్ల ఎప్పుడూ పొడిబారిన, వృద్ధాప్యంతో మరింత గడ్డిగా మారిన జటలు అతని భుజాలను చుట్టుకున్నాయి. అవి సంధ్యాకాల మేఘాలు పర్వతాన్ని ఆవరించినట్టు కనిపించేవి.
ఉపశాన్తం చ కాన్తం చ దీప్తమ్ అప్రతిఘం తథా । నిభృతం చోర్జితాకారం దధానం భాస్వరం వపుః
అతడు ప్రశాంతంగా, అందంగా, ప్రకాశవంతంగా, ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా, నిశ్శబ్దంగా, గంభీరంగా, వెలుగు వెదజల్లే శరీరంతో కనిపించాడు.
పేశలేనాతిభీమేన ప్రసన్నేనాకులేన చ । గమ్భీరేణాతిపూర్ణేన తేజసా రఞ్జితప్రజమ్
అతని రూపం మృదువుగా, భయానకంగా, ప్రశాంతంగా, ఉత్సాహంగా ఉండి, లోతైన, అపూర్వమైన తేజస్సుతో ప్రజల మనసులను ఆకర్షించింది.