ఇతి చత్వారి సమ్పీడ్య పఞ్చమం వర్ధతే యదా । తదా తజ్జతయైవేశః కురుతే జాగతీం క్రియామ్
నాలుగు మూలకాలు కలిపి, ఐదవది పెరిగినప్పుడు, ఆ శక్తితోనే ప్రభువు ఈ లోకంలో అన్ని కార్యాలు నిర్వహిస్తాడు.
కదాచిద్ అప్సు వాయౌ వా సుస్ఫారే వాపి తేజసి । స్వయం సమ్పద్యతే కశ్చిత్ పుమాన్ ప్రకృతిభావతః
కొన్నిసార్లు నీటిలోనో, గాలిలోనో, లేదా విస్తృతమైన అగ్నిలోనో, ఆ మూలకంలో నుంచే ఎవరో ఒకరు సహజంగా పుడతారు.
తస్యాథ పుంసో వదనాత్ కదాచిజ్ జాయతే పదాత్ । కదాచిద్ అంసాత్ పృష్ఠాద్ వా కదాచిల్ లోచనాత్ కరాత్
ఆ వ్యక్తి నోటిలోంచి కొన్ని సార్లు కాలు పుడుతుంది; కొన్ని సార్లు భుజం లేదా వెన్నెముక నుంచి, మరికొన్ని సార్లు కన్ను లేదా చేయి నుంచి పుడుతుంది.
కదాచిత్ పురుషస్యాస్య నాభేః పద్మః ప్రజాయతే । తస్మిన్ సఞ్చరతే బ్రహ్మా పద్మజో ఽసౌ ప్రకీర్తితః
కొన్నిసార్లు ఈ మనిషి నాభి నుండి ఒక పద్మం పుట్టుకొస్తుంది. ఆ పద్మంలో బ్రహ్మ దేవుడు సంచరిస్తాడు. అందుకే ఆయనను పద్మజుడు అంటారు.
మాయేయం స్వప్నవద్ భ్రాన్తిర్ మిథ్యారచితచక్రికా । మనోరాజ్యరుచిర్ లోలా సలిలావృత్తిసున్దరీ
ఈ మాయా భ్రమ ఒక కలలాంటిది, అబద్ధంగా ఏర్పడిన చక్రంలా ఉంటుంది. మనస్సులో రాజ్యం ఏర్పడినట్టు ఆకర్షణగా, నీటిలో అలలు ఆడినట్టు అందంగా, ఎప్పుడూ మారిపోతూ ఉంటుంది.
కిమ్ ఇవాస్యాం వద జ్ఞప్తౌ కథం సమ్భవతీహ నో । న చేద్ బాలమనోరాజ్యమ్ ఇదం పర్యనుయుజ్యతే
ఈ జ్ఞానంలో నిజంగా ఏది ఉంది? అది ఎలా ఉత్పన్నమవుతుంది? లేకపోతే, ఇది చిన్నపిల్లల కలలాంటిదే, వట్టి ఊహ మాత్రమే.
కదాచిద్ అమ్బరే శుద్ధే మనస్తత్త్వానురఞ్జనాత్ । సౌవర్ణం బ్రహ్మగర్భం చ స్వయమ్ అణ్డం ప్రవర్తతే
కొన్నిసార్లు నిర్మలమైన ఆకాశంలో మనస్సు స్వభావం వల్ల స్వయంగా బంగారు రంగులో ఉన్న బ్రహ్మ గర్భం, అంటే అండం, ఏర్పడుతుంది.
కదాచిద్ ఏష పురుషో వీర్యం సృజతి వారిణి । తస్మాత్ ప్రజాయతే పద్మం బ్రహ్మాణ్డమ్ అథ వా మహత్
కొన్నిసార్లు ఈ మనిషి తన శక్తిని నీటిలో విడుదల చేస్తాడు. ఆ నీటిలో నుండి ఒక కమలం పుట్టుకొస్తుంది. ఆ కమలం నుంచే బ్రహ్మాండం లేదా మహత్తత్త్వం ఉద్భవిస్తుంది.
తస్మాత్ ప్రజాయతే బ్రహ్మా కదాచిద్ భాస్కరో హ్య్ అసౌ । కదాచిద్ వరుణో బ్రహ్మా కదాచిద్ వాయుర్ అబ్జజః
ఆ కమలం నుండి బ్రహ్మదేవుడు పుట్టుతాడు. కొన్నిసార్లు ఆయనే సూర్యుడు అవుతాడు, మరికొన్నిసార్లు వరుణుడు బ్రహ్మగా అవతరిస్తాడు, ఇంకొన్నిసార్లు వాయుదేవుడు ఆ కమలంలోంచి జన్మిస్తాడు.
ఏవమ్ అన్తర్విహీనాసు విచిత్రాస్వ్ ఇహ సృష్టిషు । విచిత్రోత్పత్తయో రామ బ్రహ్మణో వివిధా గతాః
ఇలా, అంతర్గత ఏకత్వం లేని, ఎన్నో విధాలైన ఈ సృష్టుల్లో, ఓ రామా, బ్రహ్మదేవుని జననాలు ఎన్నో రూపాల్లో జరిగినవి.
నిదర్శనార్థం సృష్టేస్ తు మయైకస్య ప్రజాపతేః । భవతే కథితోత్పత్తిర్ అస్యేవాన్యస్య వానఘ
సృష్టి ఎలా జరుగుతుందో అర్థం చేసుకోవడానికి, నేను ఒక్క ప్రజాపతికి జననాన్ని వివరించాను. ఇతరుల జననాలు కూడా ఇలానే జరుగుతాయని, ఓ పాపరహితుడా, తెలుసుకో.
మనోవిజృమ్భణమ్ అయం సంసార ఇతి సన్మతే । సమ్బోధనాయ భవతస్ సృష్టిక్రమ ఉదాహృతః
మనస్సు విస్తరించడమే ఈ లోకజీవితం అని జ్ఞానులు అంటారు. మిమ్మల్ని జాగృతం చేయడానికి సృష్టి విధానాన్ని వివరించాను.
తాస్ సాత్త్వికీప్రభృతయో జాతయస్ త్వ్ ఇత్థమ్ ఆగతాః । ఇతి తే కథనాయైష సృష్టిక్రమ ఉదాహృతః
అలా సాత్వికAdi జన్మలు ఇలా వచ్చాయి. నీకు అర్థమయ్యేలా ఈ సృష్టి విధానాన్ని వివరించాను.
పునస్ సృష్టిః పునర్ నాశః పునర్ దుఃఖం పునస్ సుఖమ్ । పునర్ అజ్ఞాః పునస్ తజ్జ్ఞా బన్ధమోక్షదృశౌ పునః
మళ్ళీ సృష్టి, మళ్ళీ లయ, మళ్ళీ దుఃఖం, మళ్ళీ సుఖం, మళ్ళీ అజ్ఞానం, మళ్ళీ ఆ జ్ఞానం, మళ్ళీ బంధం, మళ్ళీ విముక్తి — ఇవన్నీ తిరిగి తిరిగి జరుగుతూనే ఉంటాయి.
పునః పునస్ సృష్టికరాః పీతస్నేహదశాభృతః । దీపా ఇవ కృతాలోకాః ప్రశామ్యన్త్య్ ఉద్భవన్తి చ
మళ్ళీ మళ్ళీ సృష్టికర్తలు, ప్రేమలో లీనమైన స్థితిలో, దీపాలు వెలిగినట్టు వెలుగునిచ్చి, ఆవిరైపోయి మళ్ళీ పుట్టుకొస్తారు.
దేహోత్పత్తౌ వినాశే చ దీపానాం బ్రహ్మణామ్ అపి । కాలేనాధికతాం త్యక్త్వా నాశే భేదో న కశ్చన
శరీరాలు, దీపాలు, దేవతలు పుట్టి పోయే సమయంలో, కాలం తన అధికారం వదిలేసినపుడు, వాటి నాశనంలో ఎలాంటి తేడా ఉండదు.
పునః కృతం పునస్ త్రేతా పునశ్ చ ద్వాపరః కలిః । పునర్ ఆవర్తతే సర్వం చక్రావర్తేహయా జగత్
మళ్లీ కృతయుగం, మళ్లీ త్రేతాయుగం, మళ్లీ ద్వాపరయుగం, మళ్లీ కలియుగం — ఈ లోకం చక్రంలా తిరుగుతూ అన్నీ మళ్లీ మళ్లీ వస్తూనే ఉంటాయి.
పునర్ మన్వన్తరారమ్భాః పునః కల్పపరమ్పరాః । పునః పునః కార్యదశాః ప్రాతః ప్రాతర్ అహర్ యథా
మళ్లీ మను అంతరాలు మొదలవుతాయి, మళ్లీ కల్ప పరంపరలు వస్తాయి, మళ్లీ మళ్లీ కార్య స్థితులు మారుతూ ఉంటాయి — ఎలా అంటే ప్రతి ఉదయం మళ్లీ మళ్లీ వచ్చేదిలా, ప్రతి రోజు లాగానే.
లోకాలోకకలాకాలకలనాకలితాన్తరమ్ । పునః పునర్ ఇదం సర్వం న కిఞ్చన పునః పునః
లోకాలు, లోకములు కానివి, కాలం, కాలం కానిదీ, కొలవబడిన మధ్యాలు, కొలవబడని మధ్యాలు — ఇవన్నీ మళ్లీ మళ్లీ జరుగుతూనే ఉంటాయి, అయినా మళ్లీ మళ్లీ ఇవన్నీ శూన్యమే.
అనాహతే ప్రతప్తే ఽయఃపిణ్డే ఽనలకణా ఇవ । ఇమే భావాస్ స్థితా నిత్యం చిదాకాశే స్వభావతః
అనాహతమైన, వేడెక్కిన ముద్దలో, ఇనుప ముక్కలో అగ్ని రేణువుల్లా, ఈ భావాలు చైతన్య ఆకాశంలో సహజంగా ఎప్పుడూ ఉంటాయి.
కదాచిద్ అనభివ్యక్తం కదాచిద్ వ్యక్తిమ్ ఆగతమ్ । ఇదమ్ అస్తి పరే తత్త్వే సర్వం వృక్ష ఇవార్తవమ్
కొన్నిసార్లు అవి ప్రकटంగా, కొన్నిసార్లు అప్రమేయంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ పరమసత్యంలో, ఋతువులో వృక్షం ఉండినట్టు, నిత్యం ఉన్నాయి.
చిత్స్పన్ద ఏవ సర్వాత్మా సర్వదైవేదృశాకృతిః । యద్ అస్మాజ్ జాయతే సర్గో ద్వీన్దుత్వమ్ ఇవ లోచనాత్
చైతన్యపు స్పందనమే అన్నిటికీ మూలం, ఎప్పుడూ ఇదే స్వరూపంగా ఉంటుంది. దానివల్ల సృష్టి ఉద్భవిస్తుంది, కంటిలో ద్వంద్వం పుట్టినట్టు.
చితస్ సర్వాస్ సమాయాన్తి సన్తతాస్ సృష్టిదృష్టయః । తత్స్థా ఏవాప్య్ అతత్స్థాభాశ్ చన్ద్రాద్ ఇవ మరీచయః
సృష్టి గురించి కలిగే అన్ని నిరంతర దృశ్యాలు చైతన్యంలో కలిసిపోతాయి. అవి దానిలోనే ఉన్నా, లేకపోయినా, అవి చంద్రుని నుండి వచ్చే కిరణాల్లా కనిపిస్తాయి.
న కదాచన సంసారః కిలాయం నామ సర్వదా । సర్వశక్తావ్ అసంసారశక్తితా విద్యతే యతః
ఈ సంసారం అని పిలవబడే విషయం ఎప్పుడూ నిజంగా ఉండదు. ఎందుకంటే, అన్ని శక్తులు కలిగిన పరమార్థంలో సంసారం లేని శక్తి కూడా ఉంది.
న చైవేదం కదాచిత్ తు సాధో జగద్ అనీదృశమ్ । సర్వశక్తౌ హి సంసారశక్తితా విద్యతే యతః
ఓ మేలైనవాడా, ఈ జగత్తు ఎప్పుడూ ఇలాంటి స్వభావం లేకుండా ఉండదు. ఎందుకంటే, అన్ని శక్తులు కలిగిన పరమార్థంలో సంసారం కలిగించే శక్తి కూడా ఉంది.
మహాకల్పావధిం కాలమ్ అసంసారితయేద్ధయా । న భవిష్యతి సంసార ఇదానీమ్ ఇతి యుజ్యతే
ఒకవేళ మహాకల్పం వరకు కాలాన్ని సంసారం లేనిదిగా భావిస్తే, ఇప్పుడీ సంసారం లేదు అని చెప్పడం సమంజసం.
జ్ఞదృష్ట్యా సర్వమ్ ఏవేదం బ్రహ్మైవేతి మహామతే । నాస్తి సంసార ఇత్య్ ఏతద్ ఉపపద్యత ఏవ నః
జ్ఞానదృష్టితో చూస్తే, ఈ సమస్తం బ్రహ్మమే అని తెలుసుకోవచ్చు. అందువల్ల, సంసారం లేదు అని మనకు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
అజ్ఞదృష్ట్యా త్వ్ అవిచ్ఛిన్నసంసారిత్వాద్ అనారతమ్ । నిత్యా సంసారమాయేయమ్ ఇత్య్ అస్యైవోపపద్యతే
అజ్ఞాన దృష్టితో చూస్తే, ఆగకుండా తిరుగుతున్న సంసారం ఎప్పుడూ ఉంటూనే ఉంటుంది. ఈ సంసార మాయ శాశ్వతమని చెప్పడంలో సందేహం లేదు.
పునః పునశ్ చ భావిత్వాన్ న కదాచిద్ అనీదృశమ్ । జగద్ ఇత్య్ ఏతద్ అప్య్ ఉక్తం న మృషా రఘునన్దన
ఈ లోకం మళ్లీ మళ్లీ మనసులో ఉంచబడుతూ ఉండటం వల్ల, ఎప్పుడూ ఇలాంటి స్వభావంతోనే ఉంటుంది. కాబట్టి రఘునందన, లోకం గురించి చెప్పినది అబద్ధం కాదు.
అనారతం పతద్భూతా దిశో దృష్ట్వా వినశ్వరీః । వినాశీదం జగత్ సర్వమ్ ఇతి కిం నోపపద్యతే
ఎప్పుడూ పడిపోతూ నశించిపోతున్న దిశలను చూస్తే, ఈ లోకం మొత్తం నశించిపోతుందని చెప్పడంలో ఏమాత్రం సందేహం లేదు.