తృష్ణాపిశాచ్యా నిలయం జీవకేసరికన్దరమ్ । అభిమానగజాలానమ్ ఆననామ్భోజశోభితమ్
ఇది తృష్ణ అనే పిశాచికి నివాసం, జీవరూప సింహానికి గుహ, అహంకార అనే ఏనుగు కొట్టం, ముఖ పద్మంతో అలంకరించబడింది.
అవలోక్య వపుర్ బ్రహ్మా కాన్తమ్ ఆత్మీయమ్ ఉత్తమమ్ । చిన్తయామ్ ఆస భగవాంస్ త్రికాలామలదర్శనః
తనదైన ప్రకాశవంతమైన, అత్యుత్తమమైన రూపాన్ని చూసి, మూడు కాలాల్లోనూ నిర్మలమైన దృష్టి కలిగిన బ్రహ్మ దేవుడు లోతుగా ఆలోచించసాగాడు.
అస్మిన్న్ ఆకాశకుహరే తతే మదుపలాఞ్ఛితే । అదృష్టాపారపర్యన్తే ప్రథమం కిమ్ అభూద్ ఇతి
ఈ ఆకాశపు గుహలో, తేనెతో అలంకరించబడిన ఈ తీరంలో, ఎటువంటి అంచు కనిపించని అనంతమైన ఈ స్థలంలో, మొదటగా ఏమి ఉండేదో ఆయన తలంచాడు.
ఇతి చిన్తితవాన్ బ్రహ్మా సద్యోజాతో ఽమలాత్మదృక్ । అపశ్యత్ సర్గవృన్దాని సమతీతాన్య్ అనేకశః
ఇలా ఆలోచించిన బ్రహ్మ, కలుషరహితమైన ఆత్మదృష్టితో, ఎన్నో గత సృష్టులను, ఇప్పటికే గతించిన వాటిని, స్పష్టంగా చూశాడు.
అథ సస్మార సకలాన్ స సధర్మగుణక్రమాన్ । వసన్తః కుసుమానీవ వేదాన్ వాఙ్మయసంయుతాన్
తర్వాత ఆయన, వసంతంలో పువ్వులను గుర్తు చేసుకున్నట్టు, కర్తవ్యాలు, గుణాల క్రమాలతో కూడిన వేదాలను, వాటి వాక్యార్థాలతో సహా అన్నింటినీ గుర్తు చేసుకున్నాడు.
లీలయా కల్పయామ్ ఆస చిత్రాస్ సఙ్కల్పజాః ప్రజాః । నానాచారసమారమ్భా గన్ధర్వో నగరం యథా
ఆ మనిషి తేలికగా తన ఊహలతో ఎన్నో రకాల జీవులను సృష్టించాడు. వాళ్లందరికీ వేర్వేరు అలవాట్లు, పనులు ఉండేవి. ఇది గంధర్వుడు ఊహలో ఒక నగరం నిర్మించడంలా జరిగింది.
తాసాం స్వర్గాపవర్గార్థం ధర్మకామార్థసిద్ధయే । అనన్తాని విచిత్రాణి శాస్త్రాణి సమకల్పయత్
వాళ్లు స్వర్గాన్ని, మోక్షాన్ని, ధర్మాన్ని, కామాన్ని, అర్థాన్ని పొందాలని అనేక అద్భుతమైన గ్రంథాలను ఆయన రూపొందించాడు.
సృష్టిర్ ఏవమ్ ఇయం రామ సర్గే ఽస్మిన్ స్థితిమ్ ఆగతా । విరిఞ్చరూపాన్ మనసః పుష్పలక్ష్మీర్ మధోర్ ఇవ
రామా, ఈ సృష్టి ఇలాగే ఈ సృష్టి చక్రంలో స్థిరపడింది. ఇది బ్రహ్మ యొక్క మనస్సు ద్వారా, వసంతంలో పువ్వుల కాంతి ఎలా వెలుగుతుందో అలా వెలిసింది.
వివిధవిరచనైః క్రియావిలాసైః కమలజరూపధరేణ చేతసైవ । రఘుసుత పరికల్పనేన నీతా స్థితిమ్ అతులాం జగతీహ సర్గలక్ష్మీః
రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, కమలంలో జన్మించిన బ్రహ్మ రూపాన్ని తీసుకున్న ఆ మనస్సు అనేక విధాలుగా, ఆటపాటలతో ఈ లోకంలో సృష్టి మహిమను అపూర్వంగా స్థాపించింది.
ఏవంసమ్పన్నమ్ ఏవైతన్ నకిఞ్చిద్ అపి సంస్థితమ్ । శూన్యమ్ ఏవ నభోమాత్రం మనోవిలసితం పరమ్
ఇలా అన్నీ పూర్తయిన తర్వాత, ఏదీ స్థిరంగా ఉండదు; అంతటా ఖాళీ ఆకాశం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది, అది మనస్సు యొక్క పరమమైన ఆట.
న దేశకాలావ్ ఏతేన బ్రహ్మాణ్డేనావృతౌ క్వచిత్ । మనాగ్ అపి మహారూపవతాప్య్ ఆకాశరూపిణా
ఈ స్థితిలో, ఈ బ్రహ్మాండంలో ఎక్కడా స్థలం గానీ, కాలం గానీ అసలు ఉండవు; అది ఎంత గొప్పగా, ఆకాశంలా కనిపించినా, నిజంగా ఏమీలేవు.
ఏతత్ సఙ్కల్పమాత్రాత్మ స్వప్నదృష్టపురోపమమ్ । యత్రైతత్ తత్ర నిశ్శూన్యం కేవలం వ్యోమ సంస్థితమ్
ఇది కేవలం సంకల్పమే, కలలో కనిపించే ఊరిలా ఉంటుంది; అది ఎక్కడ కనిపించినా, అక్కడ శుద్ధమైన ఆకాశం తప్ప మరొకటి ఉండదు.
అభిత్తిరాగరచనమ్ అపి దృష్టమ్ అసన్మయమ్ । అకృతం కృతమ్ ఏవైతద్ వ్యోమ్ని చిత్రం విచిత్రకమ్
గోడలు కట్టడం, రంగులు వేసినట్టు కనిపించినా, అవి వాస్తవంగా లేవు; చేయనిది చేసినట్టుగా కనిపిస్తుంది, ఆకాశంలో వేసిన అద్భుతమైన చిత్రంలా.
మనసా కల్పితం సర్వం దేహాదిభువనత్రయమ్ । సంసృతౌ కారణం చైతచ్ చక్షుర్ ఆలోకనే యథా
మనస్సు ఊహించినదే ఈ శరీరం, ఈ మూడు లోకాలు అన్నీ. మనస్సు కల్పన వల్లే జనన మరణాల చక్రం జరుగుతుంది. ఇది కళ్ళు చూసే దృష్టిలా కల్పితమే.
ఆభాసమాత్రం హి జగద్ ఘటావటపటక్రమైః । ఆవర్తతే న సద్రూపాః పృథక్ కుడ్యాదయస్ స్థితాః
ఈ జగత్తు కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమే. మట్టికుండలు, గుడిసెలు, వస్త్రాలు వంటివి కనిపించినా, అవి వాస్తవంగా వేరుగా నిలబడినవే కావు; గోడలు మొదలైనవి కూడా నిజంగా స్థిరంగా లేవు.
మనసేదం శరీరం హి నివాసార్థం ప్రకల్పితమ్ । క్రిమిణా కోశకారేణ స్వాత్మకోశ ఇవ స్వయమ్
ఈ శరీరం మనస్సు నివాసం కోసం సృష్టించుకున్నదే. ఇది పురుగు తన కోసం తానే తాను కట్టుకునే గూటిలా ఉంటుంది.
న తద్ అస్తి న యన్ నామ చేతస్ సఙ్కల్పమన్థరమ్ । న కరోతి న చాప్నోతి దుర్గమ్ అప్య్ అతిదుష్కరమ్
మనస్సు ఊహించలేని వస్తువు లేదా పేరు ఏమీలేదు. మనస్సు ఎంత మందగమైనా, అది ఎంత కష్టమైనదైనా, ఎంత దూరమైనదైనా సృష్టించగలదు, పొందగలదు.
సర్వశక్తౌ పరే దేవే కా నామ నను శక్తయః । న సమ్భవన్త్య్ ఆవ్రియతే యాభిర్ అన్తర్ మనోగుహా
సర్వశక్తులు కలిగిన పరమాత్మునిలో వేరుగా శక్తులు అన్నదే లేదు. మనస్సులోని అంతర్గుహను ఆ శక్తుల వల్లే ఆవరణగా కనిపిస్తుంది.
సత్తాసత్తే పదార్థానాం సర్వేషాం సర్వదైవ హి । మహాబాహో సమ్భవతస్ సర్వశక్తౌ విభౌ సతి
ఓ మహాబాహువా, సర్వశక్తిమంతుడైన ఆ పరమాత్ముడు ఉన్నందువల్లే అన్ని వస్తువుల ఉనికీ, లేనితనానికీ కారణం.
పశ్య భావనయా ప్రాప్తం మనసా పాద్మజం వపుః । తస్మాత్ తత్కలనం రామ సర్వశక్తియుతం విదుః
మనస్సు భావన ద్వారా పద్మజుడైన శరీరాన్ని ఎలా పొందిందో చూడు రామా. అందువల్ల సర్వశక్తులు కలిగిన ఆ పరమాత్ముని సంకల్పంతోనే సృష్టి జరుగుతుందని తెలుసుకో.
స్వసఙ్కల్పైః కృతాస్ సర్గే దేవాసురనరాచరాః । స్వసఙ్కల్పోపశమనే శామ్యన్త్య్ అస్నేహదీపవత్
సృష్టి ప్రారంభంలో దేవతలు, అసురులు, మనుషులు, జంతువులు తమ తమ సంకల్పాల వల్లే ఏర్పడతారు. ఆ సంకల్పాలు శాంతించగానే, నూనె లేని దీపాలు ఆరిపోవడంలా, వారు కూడా లయమవుతారు.
ఆకాశసదృశం సర్వం కల్పనామాత్రజృమ్భితమ్ । జగత్ పశ్య మహాబుద్ధే సుదీర్ఘం స్వప్నమ్ ఉత్థితమ్
ఓ మహాబుద్ధి, ఈ జగత్తు ఆకాశంలా ఉంది. ఇది మన ఊహల వల్లే విస్తరించింది. దీన్ని ఒక పొడవైన కలగా చూడాలి.
న జాయతే న మ్రియతే ఇహ కశ్చిత్ కదాచన । పారమార్థ్యేన సుమతే మిథ్యా సర్వం ప్రవర్తతే
ఇక్కడ ఎవరూ నిజంగా పుట్టరు, చనిపోరు. ఓ జ్ఞానివా, వాస్తవంగా చూస్తే, అన్ని క్రియలు మాయ మాత్రమే.
న వృద్ధిమ్ ఏతి నో నాశం యత్ర కిఞ్చిత్ కదాచన । రేఖాతరువనే తత్ర కస్య నామ చ ఖణ్డనా
ఏదీ పెరగని, ఏదీ నశించని చోట, గాల్లో గీసిన గీతల అడవిలా, అక్కడ ఏమి నాశనం అవుతుంది?
భ్రమభూతం స్వకాయం త్వమ్ అపశ్యన్ నిపుణం దృశా । రాఘవాఘహతస్వాన్తః కిమ్ అజ్ఞ ఇవ భాషసే
నీ శరీరం మాయ వల్ల ఏర్పడిందని నీవు స్పష్టంగా చూడలేవు. రాఘవా, బాధతో నిండిన హృదయంతో, నీవు ఎందుకు అజ్ఞాని లాగా మాట్లాడుతున్నావు?
మృగతృష్ణా యథా తాపాన్ మనసో ఽతిశయాత్ తథా । అసన్త ఏవ దృశ్యన్తే సర్వే బ్రహ్మాదయో ఽప్య్ అమీ
ఎండలో మృగతృష్ణ ఎలా కనబడుతుందో, అలాగే మనస్సు బలంతో బ్రహ్మ మొదలైన అన్ని జీవులు నిజంగా లేనప్పటికీ కనిపిస్తున్నాయి.
ద్విచన్ద్రవిభ్రమప్రఖ్యా మనోరథవద్ ఉత్థితాః । మిథ్యాజ్ఞానమయాస్ సర్వే జగత్య్ ఆకారరాశయః
ప్రపంచంలోని అన్ని రూపాలు రెండు చంద్రులు కనిపించడం లాంటి మాయ, లేదా కలలో ఊహించుకున్నట్టే, అవన్నీ అసత్యమైన అజ్ఞానం వల్లే ఏర్పడినవి.
యథా నౌయాయినో మిథ్యా స్థాణుస్పన్దమతిస్ తథా । అసత్యైవోత్థితా నిత్యమ్ ఆకారాణాం పరమ్పరా
నౌకలో ప్రయాణించే వారు నిశ్చలమైన చెట్లు కదులుతున్నట్టు అనిపించుకోవడం లాగానే, ఈ రూపాల పరంపర ఎప్పుడూ అసత్యంగానే ఉద్భవిస్తుంది.
ఇన్ద్రజాలమ్ ఇదం విద్ధి మాయారచితపఞ్జరమ్ । మనోమనననిర్మాణం న సన్ నాసద్ ఇవ స్థితమ్
ఇది మాయాజాలం అని తెలుసుకో. ఇది మాయతో కట్టిన పంజరం, మనస్సు ఊహతో తయారైనది. ఇది నిజంగా ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు.
బ్రహ్మైవేదం జగత్ సర్వమ్ అన్యతాయాస్ త్వ్ అతః కుతః । ప్రసఙ్గః కీదృశః కో ఽసౌ క్వ చాసౌ పరితిష్ఠతి
ఈ లోకమంతా పరబ్రహ్మమే. వేరొకటి అనే భావనకు అవకాశం ఎక్కడుంది? సంబంధం అనేది ఎలా ఉంటుంది? అది ఎవరు? అది ఎక్కడ ఉంది?