తతస్ తాదృగ్గుణగణం మనో భావయతి క్షణాత్ । స్వరూపం గన్ధవత్ స్థూలం యేనోదేష్యతి మేదినీ
అనంతరం, అలాంటి లక్షణాలు కలిగిన మనస్సు, క్షణంలోనే వాసనతో కూడిన స్థూల రూపాన్ని ఊహిస్తుంది. దాని ద్వారా భూమి ప్రబలంగా కనిపిస్తుంది.
అథేదం భూతతన్మాత్రవేష్టితం తనుతాం జహత్ । వపుర్ వహ్నికణాకారం స్ఫురితం వ్యోమ్ని పశ్యతి
తర్వాత, ఈ శరీరం సూక్ష్మభూతాలతో చుట్టబడి ఉండి, తన సూక్ష్మత్వాన్ని విడిచిపెట్టి, ఆకాశంలో మినుగురుపురుగు మాదిరిగా మెరిసే రూపంగా కనిపిస్తుంది.
అహఙ్కారకలాయుక్తం బుద్ధిజీవసమన్వితమ్ । తత్ పుర్యష్టకమ్ ఇత్య్ ఉక్తం భూతహృత్పద్మషట్పదః
అహంకారశక్తి, బుద్ధి, జీవాత్మతో కూడిన ఈ శరీరాన్ని 'ఎనిమిది భాగాలుగా ఉన్న సూక్ష్మశరీరం' అంటారు. ఇది భూతాల హృదయ పద్మంలో తేనెటీగలా ఉంటుంది.
తస్మింస్ తత్ తీవ్రసంవేగాద్ భావయద్ భాసురం వపుః । స్థూలతాం ఏతి పాకేన మనో భవ్యఫలం యథా
దానిలో, బలమైన సంకల్పంతో మనస్సు ప్రకాశమయమైన శరీరాన్ని కల్పిస్తుంది. అది పండిన ఫలం ఎలా దృఢమవుతుందో, అలా కాలక్రమంలో స్థూల రూపాన్ని పొందుతుంది.
మూషాస్థద్రుతహేమాభం స్ఫురితం విమలామ్బరే । సన్నివేశమ్ అథాదత్తే తత్ తేజస్ స్వం స్వభావతః
పరిశుద్ధమైన ఆకాశంలో, ముసలో నుండి పారుతున్న కరిగిన బంగారం లాగా మెరిసే ఆ తేజస్సు, తన సహజ స్వభావంతో తన రూపాన్ని స్వీకరిస్తుంది.
తస్మిన్ స్వసన్నివేశే ఽథ తేజఃపుఞ్జమయే మనః । భజతే భావనాం స్ఫారే నిశ్చితామ్ ఆతతాం స్వతః
అక్కడ, తన స్వస్థానంలో, ఆ మనస్సు ప్రకాశవంతమైన వెలుగు సముదాయంలా ఉండి, సహజంగా విస్తరించి, స్థిరమైన భావనను స్వీకరిస్తుంది.
ఊర్ధ్వం శిరఃపీఠమయీమ్ అధః పాదమయీం తథా । పార్శ్వయోర్ హస్తసంస్థానాం మధ్యే చోదరధర్మిణీం
పైన తలలా ఉండే ఆసనం, కింద కాళ్లలా ఉండే ఆధారం, రెండు వైపులా చేతుల ఏర్పాటును, మధ్యలో పొట్ట స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
ప్రకటావయవో బాలో జ్వాలాజాలామలాకృతిః । మనోరథవశోపాత్తవపుస్ తిష్ఠత్య్ అసావ్ అథ
అక్కడ స్పష్టమైన అవయవాలతో, నిర్మలమైన జ్వాలల సమూహంలా కనిపించే ఒక బాలుడు, మనస్సు సంకల్పం ప్రకారం రూపాన్ని ధరించి నిలుస్తాడు.
ఏవం స్వవాసనావేశాత్ కల్పితాఙ్గం మనో మునేః । నయత్య్ ఉపచయం దేహం స్వం స్వభావమ్ ఋతుర్ యథా
ఇలా, తన స్వంత వాసనల ప్రభావంతో, ముని మనస్సు ఊహించిన అవయవాలతో, ఋతువు తన స్వభావాన్ని ఎలా పెంచుతుందో అలా తన శరీరాన్ని అభివృద్ధి చేస్తుంది.
కాలేన స్ఫుటతామ్ ఏత్య భవత్య్ అమలవిగ్రహః । బుద్ధిసత్త్వబలోత్సాహవిజ్ఞానైశ్వర్యసంస్థితః
కాలక్రమంలో అది స్పష్టంగా వెలుగుచూపి, మలినతలేని రూపాన్ని పొందుతుంది. అది బుద్ధి, స్వచ్ఛత, బలము, ఉత్సాహం, వివేకం, ఐశ్వర్యం వంటి లక్షణాలతో నిండివుంటుంది.
స ఏష భగవాన్ బ్రహ్మా సర్వలోకాధినాయకః । ద్రవత్కనకసఙ్కాశః పరమాకాశసమ్భవః
అతడే భగవంతుడు అయిన బ్రహ్మ, అన్ని లోకాల అధిపతి. అతని రూపం కరిగిన బంగారంలా ప్రకాశిస్తుంది, పరమాకాశం నుండి ఉద్భవించినవాడు.
అథాసౌ పరమాకాశే తిష్ఠన్ పరమరూపవాన్ । కల్పయత్య్ ఆత్మనో గేహమ్ ఆత్మస్థశ్ చిత్తలీలయా
తర్వాత, పరమాకాశంలో నిలిచి, అత్యుత్తమ రూపాన్ని ధరించి, తన మనస్సు లీలతో తానే తన నివాసాన్ని సృష్టించుకుంటాడు. అతడు తనలో తానే స్థిరంగా ఉంటాడు.
కదాచిత్ కేవలం వ్యోమ పరమం పారవర్జితమ్ । అనాదిమధ్యపర్యన్తం కదాచిద్ అమలం పయః
కొన్నిసార్లు అది కేవలం పరమమైన, ఏ భేదమూ లేని ఆకాశంలా ఉంటుంది; ఇంకొన్నిసార్లు అది ఆది, మధ్య, అంతం లేని స్వచ్ఛమైన నీటిలా ఉంటుంది.
కదాచిత్ కల్పకాలాగ్నిజ్వాలాభాసురమణ్డితమ్ । కదాచిత్ కాననం కాన్తం నాభీకమలకుట్మలమ్
కొన్నిసార్లు అది యుగాంతంలో ఉప్పొంగే అగ్ని జ్వాలల తేజంతో అలంకరించబడినట్టుగా కనిపిస్తుంది; మరికొన్నిసార్లు అది అందమైన అడవిలా, లేదా నాభిలోని కమలపు మొగ్గలా కనిపిస్తుంది.
అన్యాన్య్ అన్యాన్య్ అనేకాని ప్రతిజన్మావధి ప్రభుః । కల్పయత్య్ ఆసనాన్య్ ఏష నానారూపాణి హేలయా
ఈ పరమేశ్వరుడు ప్రతి జన్మకు అనేక రకరకాల ఆకారాల్లో ఎన్నో స్థానాలను తానే తాను సులభంగా సృష్టిస్తాడు.
తత్రేదమ్ప్రథమత్వేన యదైష బ్రహ్మణః పదాత్ । అవతీర్ణస్ తదా జ్ఞానాత్ తస్యైవ సుసమస్ స్మృతః
వాటిలో, ఈయన బ్రహ్మ స్థితి నుండి మొదట దిగివచ్చినప్పుడు, తన జ్ఞానంతో తన శరీరమే బాగా నిర్మితమైనదిగా భావించబడుతుంది.
గర్భనిద్రావ్యపగమే వపుః పశ్యతి భాసురమ్ । ప్రాణాపానప్రవాహాఢ్యం ద్రవ్యైర్ ఏవ వినిర్మితమ్
గర్భ నిద్ర పోయిన తర్వాత, ప్రాణం అపాన ప్రవాహాలతో కూడిన, పదార్థాల ద్వారానే ఏర్పడిన ప్రకాశవంతమైన శరీరాన్ని చూస్తాడు.
రోమకోటిభిర్ ఆకీర్ణం ద్వాత్రింశద్దశనాన్వితమ్ । త్రిస్థూణం పఞ్చదైవత్యమ్ అధశ్చరణలాఞ్ఛితమ్
ఈ దేహం రోమాల తుదులతో నిండిపోయి, ముప్పత్తిరెండు పళ్లతో, మూడు నిలువుదండ్లపై నిలబడి, పదిహేను దేవతలతో కూడి, కాళ్ల తాడులతో కింద గుర్తించబడింది.
పఞ్చభాగం నవద్వారం త్వగ్లేపమసృణాఙ్గకమ్ । యుక్తమ్ అఙ్గులివింశత్యా నఖవింశతిలాఞ్ఛితమ్
ఇది అయిదు భాగాలుగా విడిపోయి, తొమ్మిది ద్వారాలు కలిగి, మృదువైన అవయవాలతో, లేపనాలు పూసి, ఇరవై వేళ్లు, ఇరవై నఖాల గుర్తులతో అలంకరించబడింది.
ద్విబాహుం ద్విస్తనం ద్వ్యక్షం బహ్వక్షభుజమ్ ఏవ వా । నీడం చిత్తవిహఙ్గస్య బిలం మన్మథభోగినః
ఇది రెండు చేతులు, రెండు వక్షోజాలు, రెండు కళ్ళు కలిగి, కొన్నిసార్లు అనేక భుజాలు, చేతులు ఉంటాయి. ఇది మనస్సు పక్షి నివాసమైన గూడు, కామాసక్తి పాము దాగిన గుహ.
తృష్ణాపిశాచ్యా నిలయం జీవకేసరికన్దరమ్ । అభిమానగజాలానమ్ ఆననామ్భోజశోభితమ్
ఇది తృష్ణ అనే పిశాచికి నివాసం, జీవరూప సింహానికి గుహ, అహంకార అనే ఏనుగు కొట్టం, ముఖ పద్మంతో అలంకరించబడింది.
అవలోక్య వపుర్ బ్రహ్మా కాన్తమ్ ఆత్మీయమ్ ఉత్తమమ్ । చిన్తయామ్ ఆస భగవాంస్ త్రికాలామలదర్శనః
తనదైన ప్రకాశవంతమైన, అత్యుత్తమమైన రూపాన్ని చూసి, మూడు కాలాల్లోనూ నిర్మలమైన దృష్టి కలిగిన బ్రహ్మ దేవుడు లోతుగా ఆలోచించసాగాడు.
అస్మిన్న్ ఆకాశకుహరే తతే మదుపలాఞ్ఛితే । అదృష్టాపారపర్యన్తే ప్రథమం కిమ్ అభూద్ ఇతి
ఈ ఆకాశపు గుహలో, తేనెతో అలంకరించబడిన ఈ తీరంలో, ఎటువంటి అంచు కనిపించని అనంతమైన ఈ స్థలంలో, మొదటగా ఏమి ఉండేదో ఆయన తలంచాడు.
ఇతి చిన్తితవాన్ బ్రహ్మా సద్యోజాతో ఽమలాత్మదృక్ । అపశ్యత్ సర్గవృన్దాని సమతీతాన్య్ అనేకశః
ఇలా ఆలోచించిన బ్రహ్మ, కలుషరహితమైన ఆత్మదృష్టితో, ఎన్నో గత సృష్టులను, ఇప్పటికే గతించిన వాటిని, స్పష్టంగా చూశాడు.
అథ సస్మార సకలాన్ స సధర్మగుణక్రమాన్ । వసన్తః కుసుమానీవ వేదాన్ వాఙ్మయసంయుతాన్
తర్వాత ఆయన, వసంతంలో పువ్వులను గుర్తు చేసుకున్నట్టు, కర్తవ్యాలు, గుణాల క్రమాలతో కూడిన వేదాలను, వాటి వాక్యార్థాలతో సహా అన్నింటినీ గుర్తు చేసుకున్నాడు.
లీలయా కల్పయామ్ ఆస చిత్రాస్ సఙ్కల్పజాః ప్రజాః । నానాచారసమారమ్భా గన్ధర్వో నగరం యథా
ఆ మనిషి తేలికగా తన ఊహలతో ఎన్నో రకాల జీవులను సృష్టించాడు. వాళ్లందరికీ వేర్వేరు అలవాట్లు, పనులు ఉండేవి. ఇది గంధర్వుడు ఊహలో ఒక నగరం నిర్మించడంలా జరిగింది.
తాసాం స్వర్గాపవర్గార్థం ధర్మకామార్థసిద్ధయే । అనన్తాని విచిత్రాణి శాస్త్రాణి సమకల్పయత్
వాళ్లు స్వర్గాన్ని, మోక్షాన్ని, ధర్మాన్ని, కామాన్ని, అర్థాన్ని పొందాలని అనేక అద్భుతమైన గ్రంథాలను ఆయన రూపొందించాడు.
సృష్టిర్ ఏవమ్ ఇయం రామ సర్గే ఽస్మిన్ స్థితిమ్ ఆగతా । విరిఞ్చరూపాన్ మనసః పుష్పలక్ష్మీర్ మధోర్ ఇవ
రామా, ఈ సృష్టి ఇలాగే ఈ సృష్టి చక్రంలో స్థిరపడింది. ఇది బ్రహ్మ యొక్క మనస్సు ద్వారా, వసంతంలో పువ్వుల కాంతి ఎలా వెలుగుతుందో అలా వెలిసింది.
వివిధవిరచనైః క్రియావిలాసైః కమలజరూపధరేణ చేతసైవ । రఘుసుత పరికల్పనేన నీతా స్థితిమ్ అతులాం జగతీహ సర్గలక్ష్మీః
రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, కమలంలో జన్మించిన బ్రహ్మ రూపాన్ని తీసుకున్న ఆ మనస్సు అనేక విధాలుగా, ఆటపాటలతో ఈ లోకంలో సృష్టి మహిమను అపూర్వంగా స్థాపించింది.
ఏవంసమ్పన్నమ్ ఏవైతన్ నకిఞ్చిద్ అపి సంస్థితమ్ । శూన్యమ్ ఏవ నభోమాత్రం మనోవిలసితం పరమ్
ఇలా అన్నీ పూర్తయిన తర్వాత, ఏదీ స్థిరంగా ఉండదు; అంతటా ఖాళీ ఆకాశం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది, అది మనస్సు యొక్క పరమమైన ఆట.