దృష్ట్వాత్మానమ్ అసత్ త్యక్త్వా సత్యామ్ ఆసాద్య సంవిదమ్ । కాలేన పదమ్ ఆగత్య జాయన్తే నేహ తే పునః
తమను తాము తెలుసుకొని, అసత్యాన్ని వదిలి, నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందినవారు, కాలక్రమంలో పరమపదాన్ని చేరి, ఇక ఇక్కడ పునర్జన్మ పొందరు.
భుక్త్వా జన్మసహస్రాణి జ్ఞానేన తపసాథ వా । పరమేష్ఠిపదం ప్రాప్య కేచిద్ యాన్తి పరం పదమ్
వెయ్యి జన్మలు అనుభవించిన తర్వాత, జ్ఞానం లేదా తపస్సు ద్వారా కొందరు పరమేశ్వరుని స్థితిని పొందుతూ, పరమ పదాన్ని చేరుకుంటారు.
కేచిచ్ ఛక్రత్వమ్ అప్య్ ఉచ్చైః ప్రాప్య తుచ్ఛతయా ధియః । పునస్ తిర్యక్త్వమ్ ఆయాన్తి తిర్యక్త్వాన్ నరతామ్ అపి
కొంతమంది, ఇంద్రుని ఉన్నత స్థానాన్ని పొందినా, అది తక్కువగా అనిపించి, మళ్లీ జంతు జన్మలోకి వెళ్ళి, అక్కడి నుండి మానవ జన్మను కూడా పొందుతారు.
కేచిన్ మహాధియస్ సన్త ఉత్పద్య బ్రహ్మణః పదాత్ । తదైవ జన్మనైకేన తత్రైవ ప్రవిశన్త్య్ అలమ్
కొంతమంది గొప్ప బుద్ధి కలవారు, బ్రహ్మ స్థితిలో పుట్టి, ఆ ఒక్క జన్మలోనే అక్కడే పూర్తిగా లీనమవుతారు.
బ్రహ్మాణ్డేష్వ్ ఇతరేష్వ్ అన్యే తేనైతే జీవరాశయః । ప్రయాన్తి పద్మోద్భవతామ్ అన్యే చ హరతామ్ అపి
ఇంకొంతమంది ఇతర బ్రహ్మాండాల్లో, పద్మంలో పుట్టినవారిగా లేదా హరిదేవుని స్థితిని పొందినవారిగా మారుతారు. ఇలా ఈ జీవులు తగిన విధంగా ప్రయాణిస్తారు.
అన్యే ప్రయాన్తి తిర్యక్త్వమ్ అన్యే చ సురతామ్ అపి । అన్యే ఽపి నాగతాం రామ యథైవేహ తథైవ హి
కొంతమంది జంతువుల స్థితికి వెళ్ళిపోతారు, మరికొందరు దేవతల స్థితిని పొందుతారు. ఇంకొందరు ఏ స్థితికీ చేరుకోరు, రామా. ఇక్కడ ఎలా ఉందో, అటు లోకంలో కూడా అలాగే ఉంటుంది.
యథేదం హి జగత్ స్ఫారం తథాన్యాని జగన్తి హి । విద్యన్తే సమతీతాని భవిష్యన్తి చ భూరిశః
ఈ జగత్తు ఎంత విస్తృతంగా ఉందో, అలాగే మరెన్నో జగత్తులు కూడా ఉన్నాయి. కొన్ని ఇప్పటికే పోయాయి, ఇంకా ఎన్నో జగత్తులు భవిష్యత్తులో ఏర్పడతాయి.
అన్యేనాన్యేన చిత్రేణ క్రమేణాన్యేన హేతునా । విచిత్రాస్ సృష్టయస్ తేషామ్ ఆపతన్తి పతన్తి చ
వివిధ కారణాలతో, వేర్వేరు విధాలుగా, వారికి అనేక రకాల అద్భుతమైన సృష్టులు కలుగుతుంటాయి, మళ్ళీ అంతే విధంగా లయమవుతుంటాయి కూడా.
కాశ్చిద్ గన్ధర్వతాం యాన్తి కాశ్చిద్ గచ్ఛన్తి యక్షతామ్ । కాశ్చిత్ ప్రయాన్తి సురతాం కాశ్చిద్ ఆయాన్తి దైత్యతామ్
కొంతమంది గంధర్వుల స్థితిని పొందుతారు, మరికొందరు యక్షులుగా మారుతారు, ఇంకొందరు దేవకన్యల స్థితికి చేరుతారు, మరికొందరు దైత్యుల స్థితిలోకి వెళ్ళిపోతారు.
యేనైవ వ్యవహారేణ బ్రహ్మాణ్డే ఽస్మిఞ్ జనాస్ స్థితాః । తేనైవాన్యేషు తిష్ఠన్తి సన్నివేశావిలక్షణాః
ఈ బ్రహ్మాండంలో మనుషులు ఎలాంటి జీవన విధానంతో ఉన్నారో, అదే విధంగా ఇతర లోకాలలో కూడా ఉంటారు. కేవలం అక్కడి ఏర్పాట్లు కొంత భిన్నంగా ఉంటాయి.
స్వస్వభావవశావేశాద్ అన్యోఽన్యపరిఘట్టనైః । సృష్టయః పరివర్తన్తే తరఙ్గిణ్యా ఇవోర్మయః
ప్రతి ఒక్కరి స్వభావ ప్రభావంతో, పరస్పర సంబంధాల వల్ల సృష్టులు నదిలో అలలు తిరుగుతున్నట్టు మారుతూ ఉంటాయి.
ఆవిర్భావతిరోభావైర్ ఉన్మజ్జననిమజ్జనైః । సృష్టయః పరివర్తన్తే తరఙ్గిణ్యా ఇవోర్మయః
ప్రకటన, అంతర్ధానం, పైకి రావడం, మునిగిపోవడం వంటివాటితో సృష్టులు నదిలో అలలు తిరుగుతున్నట్టు మారుతూ ఉంటాయి.
నిర్యాన్త్య్ అవిరతం తస్మాత్ పరస్మాజ్ జీవరాశయః । అనిర్దేశ్యాత్ స్వసంవేద్యాత్ తత్రైవాశు స్ఫురన్తి చ
వర్ణించలేని, తనకు తానే తెలిసిన ఆ మూలం నుండి జీవరాశులు ఎడతెగకుండా బయలుదేరి, అక్కడే వెంటనే ప్రకాశిస్తుంటాయి.
దీపాద్ ఇవాలోకదృశస్ సూర్యాద్ ఇవ మరీచయః । కణాస్ తప్తాయస ఇవ స్ఫులిఙ్గా ఇవ పావకాత్
ఎలాగైతే దీపం వెలిగినప్పుడు దాని వెలుగు కనబడుతుంది, సూర్యుని నుండి కిరణాలు వెలువడతాయి, వేడైన ఇనుపపు ముక్క నుండి చిన్ని రేణువులు వస్తాయి, అగ్నిలో నుంచి మంటలు ఎగసిపడతాయి —
కాలాద్ ఇవర్తవశ్ చిత్రా ఆమోదాః కుసుమాద్ ఇవ । శీకరా ఇవ పాతామ్బుపూరాద్ అబ్ధేర్ ఇవోర్మయః
అలాగే కాలం మారితే ఋతువులు వస్తాయి, పువ్వు నుంచి సువాసన వస్తుంది, జలపాతం నుంచి నీటి చినుకులు పడతాయి, సముద్రం నుంచి అలలు లేవుతాయి —
ఉత్పత్యోత్పత్య కాలేన త్యక్త్వా దేహపరమ్పరాః । స్వక ఏవ పదే యాన్తి విలయం జీవరాశయః
అలాగే, జీవులు పునఃపునః కాలక్రమంలో తమ శరీరాలను వదిలేసి, చివరికి తమ సహజ స్థితికి చేరి లయమవుతారు.
అవిరలమ్ ఇయమ్ ఆతతా స్థితోచ్చైర్ భవతి వినశ్యతి వర్ధతే ముధైవ । త్రిభువనరచనావిమోహమాయా పరమపదే లహరీవ వారిరాశౌ
ఈ సృష్టి ఎటువంటి అంతరాయం లేకుండా విస్తరించి, ఎప్పుడూ నిలిచి, కొన్నిసార్లు నశించి, మరికొన్నిసార్లు పెరుగుతూ, అంతా వ్యర్థంగా జరుగుతుంది. సముద్రంలో అలలా, ఈ మూడు లోకాల నిర్మాణంలో మాయా మోహంగా, పరమపదంలో కలిసిపోతుంది.
క్రమేణానేన యేనాప్తా జీవేన స్థితిర్ ఆత్మనః । స కథం భగవన్ దేహం సమాదత్తే ఽస్థిపఞ్జరమ్
ఈ విధానంతో జీవుడు తన ఆత్మలో స్థిరత పొందినప్పుడు, భగవంతుడా, ఆ జీవుడు ఎట్లా ఈ ఎముకల పంజరమైన శరీరాన్ని స్వీకరిస్తాడో చెప్పండి.
పూర్వమ్ ఏవ మయా ప్రోక్తం రామ కిం నావబుధ్యసే । పూర్వాపరవిచారార్హా శేముషీ క్వ గతా తవ
ఇది నేను ముందే చెప్పాను రామా, నీవు గ్రహించలేవా? గతాన్ని, భవిష్యత్తును విచారించగల నీ వివేకం ఎక్కడ పోయింది?
యద్ ఇదం హి శరీరాది జగత్ స్థావరజఙ్గమమ్ । ఆభాసమాత్రమ్ ఏవైతద్ అసత్ స్వప్న ఇవోత్థితమ్
ఈ శరీరం, అలాగే స్థిరమైనవి, చలించేవి అన్నీ కలిసిన ఈ లోకం కూడా కేవలం ఒక మాయ మాత్రమే; ఇవన్నీ నిజమైనవి కావు, కలలో కనిపించినదానివంటి అబద్ధం.
దీర్ఘస్వప్నో హ్య్ అయం రామ మిథ్యైవానఘ దృశ్యతే । ద్విచన్ద్రవిభ్రమాకారో భ్రమార్తభ్రాన్తశైలవత్
ఈ జీవితం రామా, ఒక పొడవైన కల మాత్రమే, నిష్కళంకుడా, ఇది అబద్ధంగా కనిపిస్తుంది. ఒకరికి రెండు చంద్రులు కనిపించినట్టు, మాయలో పడినవాడికి కొండలు వక్రంగా కనిపించినట్టు ఇది కూడా ఒక భ్రమ.
ప్రశాన్తాజ్ఞాననిద్రస్ సన్ నూనం గలితభావనః । ప్రబుద్ధచేతాస్ సంసారస్వప్నం పశ్యన్ న పశ్యతి
అజ్ఞాన నిద్ర పూర్తిగా శాంతమై, అన్ని భావనలు పోయినప్పుడు, ఎవరి మనస్సు మేల్కొని ఉంటుందో వారు ఈ సంసారాన్ని కలలాగే చూస్తారు, కానీ నిజంగా అది ఉండదని తెలుసుకుంటారు.
స్వభావకల్పితో రామ జీవానాం సర్వదైవ హి । ఆమోక్షపదసమ్ప్రాప్తి సంసారో ఽస్త్య్ ఆత్మనో ఽన్తరే
ఓ రామా, ప్రతి జీవిలో తన స్వభావం వల్లే సంసారం ఎప్పుడూ ఉంటుంది; మోక్ష స్థితిని పొందే వరకు అది అంతరంగా ఉంటూనే ఉంటుంది.
స్వభావకల్పితో నిత్యం సర్వస్యాస్త్య్ ఆత్మనో ఽన్తరే । జీవస్య తరలః కాయ ఆవర్తః పయసో యథా
ప్రతి ఒక్కరిలోను తన స్వభావం వల్ల ఏర్పడినది ఎప్పుడూ అంతరంగా ఉంటుంది; జీవుని దేహం నీటిలోని చక్రంలా తక్కువసేపే నిలుస్తుంది.
బీజే యథాఙ్కురస్ స్ఫారః పల్లవశ్ చాఙ్కురే యథా । పల్లవే చ యథా పుష్పం పుష్పకోశే ఫలం యథా
ఎలా విత్తనంలో నుండి మొలక పుట్టునో, మొలకలో నుండి ఆకురా వస్తుందో, ఆకు నుండి పువ్వు, పువ్వు ముడిలో నుండి ఫలం పుట్టునో అలానే...
యతశ్ చ కల్పనారూపో దేహో ఽస్తి మనసో ఽన్తరే । బహీరూపతయా రామ తతో ఽస్త్య్ ఏవేహ స స్ఫుటః
రామా, మనస్సులో ఊహతో ఏర్పడిన ఈ శరీరం ఉన్నందున, అది బయట కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
య ఏవ ప్రతిభాసో ఽస్య మనసః కిల జాయతే । స ఏవాశు భవత్య్ ఏతన్ మృత్పిణ్డో ఘటకో యథా
మనస్సులో ఏ రూపం కలుగుతుందో, అదే త్వరగా బయట కూడా వస్తుంది. మట్టి ముద్ద గడగా మారినట్లే.
ప్రతిభాసత ఏవేదం మనస్సఙ్కల్పమాత్రకమ్ । జగద్ రాఘవ నో సత్యం మృగతృష్ణాజలం యథా
రాఘవా, ఈ లోకం అంతా మనస్సు ఊహల ప్రతిబింబమే; ఇది నిజమైనది కాదు, మృగతృష్ణలో నీరు కనిపించినట్లే.
ప్రతిభాసేన చైతేన దేహో ఽయం దృశ్యతే పురః । భీతిభ్రాన్తేన బాలేన వేతాలో ఽగ్రగతో యథా
ఈ ఊహ కారణంగా మనకు శరీరం ముందే కనిపిస్తుంది. భయంతో ఉన్న పిల్లవాడు తన ముందు పిశాచాన్ని చూసినట్టు.
ఆదిసర్గే పురా కాయప్రతిభాసో ఽస్య చేతసః । యస్ స ఏవ విభుర్ బ్రహ్మా పద్మకోశగృహే స్థితః
ఆదికాలంలో, మొదటగా ఆయన మనసులో శరీర రూపం కనిపించింది. అదే అనంతమైన బ్రహ్మ, పద్మపు గర్భంలో నివసిస్తున్నాడు.