అదృశ్యమ్ అపి శైలేన్ద్రసమభారభరావహమ్ । జరామరణశాఖాఢ్యం సంసారవిషదుర్ద్రుమమ్
కనిపించకపోయినా, పెద్ద కొండంత భారాన్ని మోయగలిగి, వృద్ధాప్యమూ మరణమూ అనే కొమ్మలతో అలంకరించబడి, సంసారమనే విషవృక్షంగా భయంకరంగా నిలుస్తుంది.
ఇమం సంసారమ్ అఖిలమ్ ఆశాపాశవిధాయకమ్ । దధద్ అన్తః ఫలైర్ హీనం వటధానా వటం యథా
ఈ సర్వ సృష్టి ఆశల బంధనాలతో కట్టుబడి, లోపల ఫలితమేమీ లేకుండా, వృధాగా ఉన్న వటవృక్షం గింజలా ఉంది.
చిన్తానలశిఖాదగ్ధం కోపాజగరచర్వితమ్ । కామాబ్ధికల్లోలహతం విస్మృతాత్మపితామహమ్
ఆందోళన అనే అగ్ని జ్వాలల్లో కాలిపోగా, కోపం అనే పాము చేత నమిలిపోగా, కోరికల సముద్రపు అలలతో కొట్టిపడిపోగా, తన అసలు మూలం మరచిపోతుంది.
మృగం యూథాద్ ఇవ భ్రష్టం శోకోపహతచేతనమ్ । పతఙ్గకమ్ ఇవోజ్జ్వాలే దగ్ధం విషయపావకే
తన గుంపు నుండి విడిపోయిన జింకలా, దుఃఖంతో మనస్సు ముంచుకుపోయి, మిణుగురుపురుగు బలమైన అగ్నిలో కాలిపోయినట్టుగా, విషయాల అగ్నిలో కాలిపోతుంది.
ఛిన్నమూలమ్ ఇవామ్భోజం పరమాం మ్లానిమ్ ఆగతమ్ । ఛిన్నాశమ్ ఆత్మనస్ స్థానాద్ విదేశాసఙ్గదుస్స్థితమ్
వేర్లు తెగిన తామరపువును పోలి, పూర్తిగా వాడిపోతుంది; ఆశలు తెగిపోవడం వల్ల, తన స్థానం నుండి దూరమై, పరదేశంలో ఇబ్బందులు పడుతుంది.
విషయాహిషు మధ్యస్థం మిత్రరూపేషు శత్రుషు । దశాఖదాస్వ్ అనన్తాసు లుఠితం సఙ్కటాస్వ్ అతి
ఇంద్రియ సుఖాల మధ్య, స్నేహితులా కనిపించే వారిలో, శత్రువుల మధ్య, ఎన్నో పరిస్థితుల్లో తిప్పబడుతూ, కష్టాల్లో బాగా ఇబ్బంది పడుతూ ఉన్నట్టుంది.
దుఃఖే నిపతితం ఘోరే విహగం వాగురే యథా । ఆబద్ధాస్థం జగజ్జాలే శూన్యే గన్ధర్వపత్తనే
భయంకరమైన బాధలో పడిపోయిన పక్షిలా, ప్రపంచపు జాలంలో చిక్కుకుని, గంధర్వ పట్టణం అనే శూన్యంలో బంధించబడినట్టు ఉంది.
ఉహ్యమానమ్ అనర్థాబ్ధౌ మనో విషయవిద్రుతమ్ । ఉద్ధరామరసఙ్కాశ మాతఙ్గమ్ ఇవ కర్దమాత్
ఇంద్రియాల వశమై మనస్సు దురదృష్ట సముద్రంలో మునిగిపోతుంది. రామా! అమృతబలంతో, అది మట్టిలో చిక్కుకున్న ఏనుగును లాగినట్టు, మనస్సును పైకి లాగు.
బలీవర్దవద్ ఆమగ్నం మనో మననపల్వలే । ఆలూనశీర్ణావయవం బలాద్ రామ సముద్ధర
మనస్సు ఆలోచనల బురదలో మునిగిన ఎద్దులా, అవయవాలు గాయపడి చీలిపోయినట్టు ఉంది. రామా! దాన్ని బలవంతంగా పైకి లాగు.
శుభాశుభప్రసరపరాహతాకృతౌ జ్వలజ్జరామరణవిషాదమూర్ఛితే । దయేహ న స్వమనసి యస్య జాయతే నరాకృతిస్ స జగతి రామ రాక్షసః
శుభమూ చెడు మూ కలిసిపోయి మనసు బాధపడుతున్నా, వృద్ధాప్యం, మరణం, దుఃఖం అనే అగ్ని తాకినా, ఎవరి మనసులో దయ పుట్టదో, రామా, అటువంటి మనిషి ఈ లోకంలో రాక్షసుడే.
ఏవం జీవాశ్ చితో భావాద్ భవభావనయా హతాః । బ్రహ్మణో ఽకలితాకారాల్ లక్షశో ఽపి చ కోటిశః
ఇలా, మనసులో పుట్టే లోకాసక్తి వల్ల జీవులు నాశనం అయి, బ్రహ్మ యొక్క నిజమైన స్వరూపాన్ని గ్రహించకుండా, లక్షలాది, కోట్లాది మంది లెక్కలేనంతగా ఉన్నారు.
సఙ్ఖ్యాతీతాః పురా జాతా జాయన్తే ఽద్యాపి చాభితః । ఉత్పతిష్యన్తి చైవాన్యే కణౌఘా ఇవ నిర్ఝరాత్
అలాంటి వారు గతంలో లెక్కకు మించినంతగా పుట్టారు, ఇప్పుడూ చుట్టూ పుట్టుతున్నారు, ఇంకా మరికొందరు, జలపాతంలో నుంచి ధారలుగా వస్తున్న రేణువుల్లా, భవిష్యత్తులో పుడతారు.
స్వవాసనావశావేశాద్ ఆశావివశతాం గతాః । దశాస్వ్ అతివిచిత్రాసు స్వయం నిగడితాశయాః
తమ స్వభావపు బలానికి లోనై, ఆశలకు బానిసలై, ఎన్నో విధాలైన పరిస్థితుల్లో, తామే తమ సంకల్పాలకు బంధించబడి ఉంటారు.
అనారతం ప్రతిదిశం ప్రతిదేశం జలే స్థలే । జాయన్తే చ మ్రియన్తే చ బుద్బుదా ఇవ వారిణి
ప్రతి దిక్కులో, ప్రతి ప్రాంతంలో, నీటిలోనూ భూమిపై కూడా, జీవులు నిరంతరం పుట్టి మరణిస్తుంటాయి. ఇవి నీటిలో బుడబుడలు పుట్టి పోయినట్లే.
కేచిత్ ప్రథమజన్మానః కేచిజ్ జన్మవశాతిగాః । కేచిచ్ చాసఙ్ఖ్యజన్మానః కేచిజ్ జన్మశతాన్తరాః
కొంతమంది మొదటి సారి పుట్టినవారు, మరికొందరు జనన బంధనాన్ని దాటి పోయారు, ఇంకొందరికి లెక్కలేనన్ని జన్మలు ఉన్నాయి, మరికొందరు వందల జన్మల దూరంలో ఉన్నారు.
భవిష్యజ్జాతయః కేచిత్ కేచిద్ భూతమహాభవాః । వర్తమానభవాః కేచిత్ కేచిచ్ చాభవతాం గతాః
కొంతమంది ఇంకా పుట్టబోయేవారు, మరికొందరు గతంలో గొప్ప జీవులు, ఇంకొందరు ప్రస్తుతం ఉన్నారు, మరికొందరు ఇప్పటికే లేరని చెప్పాలి.
కేచిత్ కల్పసహస్రాణి జాయమానాః పునః పునః । ఏకామ్ ఏవాశ్రితా యోనిం కేచిద్ యోన్యన్తరం శ్రితాః
కొంతమంది వేల కల్పాల పాటు పునఃపునః పుడుతూ ఒకే గర్భాన్ని ఆశ్రయిస్తారు, మరికొందరు వేర్వేరు గర్భాల్లో జన్మిస్తారు.
కేచిన్ మహాదుఃఖహతాః కేచిద్ అల్పవయస్స్థితాః । కేచిద్ అత్యన్తమ్ ఉదితాః కేచిద్ అర్కా ఇవోదితాః
కొంతమందికి తీవ్రమైన బాధలు కలుగుతాయి, మరికొందరు చిన్న వయసులోనే ఉంటారు, ఇంకొందరు ఎంతో ఎత్తుకు ఎదుగుతారు, మరికొందరు సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తారు.
కేచిత్ కిన్నరగన్ధర్వవిద్యాధరమహోరగాః । కేచిద్ అర్కేన్ద్రవరుణత్ర్యక్షాధోఽక్షజపద్మజాః
కొంతమంది కిన్నరులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు లేదా మహా పాములు, మరికొందరు సూర్యుడు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు, త్రినేత్రుడు, పాతాళపతి లేదా బ్రహ్మ నుండి పుట్టినవారు.
కేచిత్ కుమ్భాణ్డవేతాలయక్షరక్షఃపిశాచకాః । కేచిద్ బ్రాహ్మణభూపాలవైశ్యశూద్రగణాస్ స్మృతాః
కొంతమంది కుంభాండులు, భూతాలు, యక్షులు, రాక్షసులు లేదా పిశాచులు, మరికొందరు బ్రాహ్మణులు, రాజులు, వ్యాపారులు లేదా శూద్రులు అని పిలవబడతారు.
కేచిచ్ ఛ్వపచచణ్డాలకిరాతఖశపుక్కసాః । కేచిత్ తృణౌషధీపత్త్రఫలమూలపదం గతాః
కొంతమంది శ్వపచులు, చండాలులు, కిరాతులు, ఖశులు లేదా పుక్కసులు, మరికొందరు గడ్డి, ఔషధి, ఆకులు, పండ్లు లేదా మూలాల స్థితిని పొందారు.
కేచిద్ వనలతాగుల్మతృణోపలదశోషితాః । కేచిత్ కదమ్బజమ్బీరసాలతాలతమాలకాః
కొంతమంది అడవి లతలు, పొదలు, గడ్డి, మంచుతో ఎండిపోయారు; మరికొందరు కదంబ, జామ, సాల, తాళ, తమాల చెట్లుగా ఉన్నారు.
కేచిద్ విభవసమ్భారమత్తసామన్తభూమిపాః । కేచిచ్ చీరామ్బరచ్ఛన్నా మునిమౌనమ్ ఉపాశ్రితాః
కొంతమంది ధన సంపదతో మత్తులో ఉన్న రాజులు; మరికొందరు చెక్కబట్టలు ధరించి, మౌనంగా ఉండే మునుల ఆశ్రయాన్ని పొందారు.
కేచిద్ భుజగగోనాసక్రిమికీటపిపీలకాః । కేచిన్ మృగేన్ద్రమహిషమృగర్క్షచమరైణకాః
కొంతమంది పాములు, ఆవులు, ఏనుగులు, పురుగులు, క్రిములు, చీమలు; మరికొందరు సింహాలు, ఎద్దులు, జింకలు, ఎలుగుబంట్లు, యాకులు, రీచులు అయ్యారు.
కేచిత్ సారసచక్రాహ్వబలాకాబకకోకిలాః । కేచిత్ కమలకల్హారకుముదోత్పలతాం గతాః
కొంతమంది సారసాలు, చక్రవాక పక్షులు, బకాలు, కాకులు, కోయిలలు; మరికొందరు కమలాలు, కలువలు, కుముదాలు, నీలోత్పలాలు అయ్యారు.
కేచిత్ కరభమాతఙ్గపతఙ్గవృషగర్దభాః । కేచిద్ ద్విరేఫమషకపుత్తికాదంశవంశజాః
కొంతమంది ఒంటెలు, ఏనుగులు, పటంగులు, ఎద్దులు, గాడిదలు అవుతారు. మరికొందరు తేనెటీగలు, దోమలు, ఈగలు, చిన్న పురుగులు, కాటేసే పురుగుల వంశంలో పుట్టినవారు.
కేచిద్ ఆపద్బలాక్రాన్తాః కేచిత్ సమ్పదమ్ ఆగతాః । కేచిత్ స్థితాస్ స్వర్గపురే కేచిన్ నరకమ్ ఆస్థితాః
కొంతమందిని అపాయాలు కబళించాయి, మరికొందరికి ఐశ్వర్యం లభించింది. కొంతమంది స్వర్గంలో నివసిస్తున్నారు, ఇంకొందరు నరకంలో స్థిరపడ్డారు.
ఋక్షచక్రగతాః కేచిద్ వృక్షరన్ధ్రగతాః పరే । వాతరూపే స్థితాః కేచిత్ కేచిద్ వ్యోమపదే స్థితాః
కొంతమంది నక్షత్రమండలంలో ఉన్నారు, మరికొందరు చెట్ల రంధ్రాల్లో నివసిస్తున్నారు. ఇంకొందరు గాలిరూపంలో ఉన్నారు, మరికొందరు ఆకాశంలో స్థిరంగా ఉన్నారు.
సూర్యాంశుషు స్థితాః కేచిత్ కేచిద్ ఇన్ద్వంశుషు స్థితాః । కేచిత్ తృణలతాగుల్మరసస్వాదుష్వ్ అవస్థితాః
కొంతమంది సూర్యకిరణాల్లో స్థితి చెందారు, మరికొందరు చంద్రకిరణాల్లో ఉన్నారు. ఇంకొందరు గడ్డి, లతలు, పొదల రసంలో తీపిగా నివసిస్తున్నారు.
జీవన్ముక్తా భ్రమన్తీహ కేచిత్ కల్యాణభాజనమ్ । చిరముక్తాస్ స్థితాః కేచిన్ నూనం పరిణతాః పరే
కొంతమంది జీవన్ముక్తులు ఈ లోకంలో సంచరిస్తూ, శుభఫలితాల పాత్రలు అవుతారు. మరికొందరు చాలా కాలంగా ముక్తులై, పరమ పదంలో పరిపక్వతతో స్థిరంగా ఉంటారు.