వాసనాః కల్పయన్ సో ఽపి యాత్య్ అహఙ్కారతాం పునః । అహఙ్కారో వినిర్ణీతా కాలికీ బుద్ధిర్ ఉచ్యతే
అతడు కూడా వాసనలతో కల్పించి మళ్లీ అహంకార స్థితిలోకి వెళ్తాడు. ఆ అహంకారం నిర్ణయమైనప్పుడు, కాలంతో కూడిన బుద్ధి అని అంటారు.
బుద్ధిస్ సఙ్కల్పకలితా ప్రయాతా మననాస్పదమ్ । మనో ఘనవికల్పం తు గచ్ఛతీన్ద్రియతాం శనైః
బుద్ధి సంకల్పంతో ఏర్పడింది, అది ఆలోచనలకు ఆధారంగా మారుతుంది. కానీ మనస్సు ఎన్నో కల్పనలతో ఘనంగా ఉండి, క్రమంగా ఇంద్రియాల స్వభావాన్ని సంతరించుకుంటుంది.
పాణిపాదమయం దేహమ్ ఇన్ద్రియాణి విదుర్ బుధాః । దేహో ఽసౌ జాయతే లోకే మ్రియతే ఽపి చ జీవతి
పండితులు ఈ శరీరాన్ని చేతులు, కాళ్లు, ఇంద్రియాలతో కూడినదిగా తెలుసు. ఈ శరీరం లోకంలో పుట్టి, చనిపోతుంది, అయినా జీవించడాన్ని కొనసాగిస్తుంది.
ఏవం జీవో హి సఙ్కల్పో వాసనారజ్జువేష్టితః । దుఃఖజాలపరీతాత్మా క్రమాద్ ఆయాతి చిత్తతామ్
ఇలాగే జీవుడు సంకల్పమే, వాసనల తాడుతో చుట్టబడి, బాధల వలయంతో పీడించబడి, క్రమంగా మనస్సు స్థితికి చేరుకుంటాడు.
క్రమేణ పాకవశతః ఫలమ్ ఏతి యథాన్యతామ్ । అవస్థయైవ నాకృత్యా జీవో మలవశాత్ తథా
పండు పక్వత వల్ల క్రమంగా మరో స్థితికి చేరినట్లే, జీవుడు కూడా మలంతో కలుషితమై, క్రియ వల్ల కాదు, స్థితి వల్లే మార్పును పొందుతాడు.
జీవో ఽహఙ్కారతాం ప్రాప్తస్ త్వ్ అహఙ్కారశ్ చ బుద్ధితామ్ । సఙ్కల్పజాలవలితా మనస్తాం బుద్ధిర్ ఆగతా
జీవుడు అహంకార స్థితికి చేరుతాడు, ఆ అహంకారం బుద్ధిగా మారుతుంది. ఆ బుద్ధి సంకల్పాల వలయంలో చిక్కుకుని మనస్సుగా అవుతుంది.
మనో హి సఙ్కల్పమయం సంస్థాగ్రహణతత్పరమ్ । ప్రతియోగివ్యవచ్ఛిన్నం ప్రాప్తమ్ అన్యైర్ అపీహితైః
మనస్సు సంకల్పాలనే ఆధారంగా కలిగి, రూపాలను పట్టుకోవడంలో తలమునకగా ఉంటుంది. అది వ్యతిరేకాలతో పరిమితమై, ఇతరులు మోపిన వాటి ప్రభావానికి లోనవుతుంది.
ఇచ్ఛాద్యాశ్ శక్తయో మత్తాం గావో వృషమ్ ఇవోన్మదమ్ । అనుధావన్తి దోషాయ సరితస్ సాగరం యథా
కోరికలు మొదలైన శక్తులు, ఎద్దును వెంబడించే ఆవుల్లా లేదా సముద్రాన్ని చేరే నదుల్లా, మత్తులో ఉన్న మనస్సును తప్పులకు తోడ్పడుతూ వెంబడిస్తాయి.
ఇతిశక్తిమయం చేతో ఘనాహఙ్కారతాం గతమ్ । కోశకారక్రిమికవద్ ఇచ్ఛయా యాతి బన్ధనమ్
ఇలా, శక్తులతో కూడిన ఈ మనస్సు ఘనమైన అహంకారంగా మారి, కోశకార క్రిమిలా తనే తాను తడిపేసుకున్న దారంతో తనను తాను బంధించుకుంటుంది.
స్వసఙ్కల్పానుసన్ధానాత్ పాశైర్ ఆవలయద్ వపుః । కష్టమ్ అస్మి స్వయం బద్ధమ్ ఇత్య్ ఆర్త్యా పరితప్యతే
తన ఊహలను మరిచిపోకుండా వెంటాడుతూ, ఆత్మ తన శరీరాన్ని బంధనాలతో చుట్టుకుంటుంది. అప్పుడు, "అయ్యో! నేను బంధించబడ్డాను" అని బాధతో తాపత్రయపడుతుంది.
బద్ధమ్ అస్మీతి కలయద్ విద్యాతత్త్వం జహచ్ ఛనైః । అవిద్యాం జనయత్య్ అన్తర్ జగజ్జఙ్గలరాక్షసీమ్
"నేను బంధించబడ్డాను" అని భావిస్తూ, ఆత్మ క్రమంగా నిజమైన జ్ఞానాన్ని వదిలిపెడుతుంది. అంతరంగా, ఈ లోకమనే అడవిలో సంచరించే అజ్ఞానరూప రాక్షసిని కలిగిస్తుంది.
స్వసఙ్కల్పితతన్మాత్రజాలాభ్యన్తరవర్తి చ । పరాం వివశతామ్ ఏతి శృఙ్ఖలాబద్ధసింహవత్
తానే ఊహించుకున్న సూక్ష్మ తత్త్వాల వలయంలో ఉండి, ఆత్మ పూర్తిగా లాఘవంగా, సంకెళ్లతో బంధించబడిన సింహంలా, అసహాయ స్థితిలో పడిపోతుంది.
విచిత్రకార్యకర్తృత్వమ్ ఆహరద్ వాసనావశాత్ । స్వేచ్ఛామాత్రానురచితా దశాశ్ చానుపతన్ నవాః
పూర్వ జన్మ వాసనల ప్రభావంతో, ఆత్మ అనేక రకాల పనులకు కర్తగా మారుతుంది. తన స్వేచ్ఛతో ఏర్పడిన కొత్త కొత్త స్థితులు వరుసగా కలుగుతుంటాయి.
క్వచిన్ మనః క్వచిద్ బుద్ధిః క్వచిజ్ జ్ఞానం క్వచిత్ క్రియా । క్వచిద్ ఏతద్ అహఙ్కారః క్వచిత్ పుర్యష్టకం స్మృతమ్
కొన్నిసార్లు దీనిని మనసు అంటారు, ఇంకొన్ని సందర్భాల్లో బుద్ధి అంటారు, మరికొన్ని సార్లు జ్ఞానం అంటారు, ఇంకొన్ని చోట్ల చర్య అంటారు. కొన్నిసార్లు ఇదే అహంకారం అని, మరికొన్ని చోట్ల సూక్ష్మశరీరం అని కూడా అంటారు.
క్వచిత్ ప్రకృతిర్ ఇత్య్ ఉక్తం క్వచిన్ మాయేతి కల్పితమ్ । క్వచిన్ మన ఇతి ప్రోక్తం క్వచిత్ కర్మేతి సంస్థితమ్
కొన్ని సందర్భాల్లో ఇది ప్రకృతి అని, మరికొన్ని సార్లు మాయ అని ఊహిస్తారు. ఇంకొన్ని చోట్ల మనసు అని, ఇంకొన్ని చోట్ల కర్మం అని కూడా అంటారు.
క్వచిద్ బన్ధ ఇతి ఖ్యాతం క్వచిచ్ చిత్తమ్ ఇతి స్ఫుటమ్ । ప్రోక్తం క్వచిద్ అవిద్యేతి క్వచిద్ ఇచ్ఛేతి సఙ్గతమ్
కొన్ని చోట్ల ఇది బంధనం అని, మరికొన్ని చోట్ల స్పష్టంగా చిత్తం అని అంటారు. ఇంకొన్ని సందర్భాల్లో అవిద్య అని, మరికొన్ని చోట్ల ఆశ అని కూడా అంటారు.
తద్ ఏతద్ ఆబద్ధమ్ ఇహ చిత్తం రాఘవ దుఃఖితమ్ । తృష్ణాశోకసమావిష్టం రోగాయతనమ్ ఆతురమ్
రాఘవా! ఇదే ఇక్కడ బంధించబడిన మనసు, ఇది దుఃఖంతో బాధపడుతుంది, తృష్ణతో, శోకంతో ఆక్రమించబడింది, రోగాలకు నిలయంగా ఉంది, ఎప్పుడూ బాధపడుతూనే ఉంటుంది.
జరామరణమోహార్తం భవభావనయా హతమ్ । ఈహితానీహితైర్ గ్రస్తమ్ అవిద్యారాగరఞ్జితమ్
వృద్ధాప్యమూ మరణమూ కలిగించే మాయలో మునిగిపోయి, లోకజీవితాన్ని ఊహిస్తూ బాధపడుతూ, చేసిన పనులూ చేయని పనులూ కలిపి పట్టుబడి, అజ్ఞానపు చీకటిలో మచ్చ పడిన మనిషిని చూడు.
ఇచ్ఛాసఙ్కుచితాకారం కర్మవృక్షనవాఙ్కురమ్ । సువిస్మృతోత్పత్తిపదం కల్పితానర్థకల్పనమ్
కోరికల వల్ల ఆకారం చిన్నదై, కర్మవృక్షానికి కొత్త మొగ్గలా ఉండి, తన ఆది పూర్తిగా మరిచిపోయి, ఊహించని అనర్థాలను తానే సృష్టించుకుంటూ ఉంటుంది.
కోశకారవద్ ఆబద్ధం కోశకారపదం గతమ్ । తన్మాత్రవృన్దావయవమ్ అనన్తనరకాతపమ్
రేయందెయ్యి తన గూడు కట్టుకున్నట్టు, తానే తన బంధనాన్ని కట్టుకుని, సూక్ష్మభూతాల సమూహంగా ఏర్పడి, అనేక నరకాల వేడిమిలో కాలిపోతూ ఉంటుంది.
అదృశ్యమ్ అపి శైలేన్ద్రసమభారభరావహమ్ । జరామరణశాఖాఢ్యం సంసారవిషదుర్ద్రుమమ్
కనిపించకపోయినా, పెద్ద కొండంత భారాన్ని మోయగలిగి, వృద్ధాప్యమూ మరణమూ అనే కొమ్మలతో అలంకరించబడి, సంసారమనే విషవృక్షంగా భయంకరంగా నిలుస్తుంది.
ఇమం సంసారమ్ అఖిలమ్ ఆశాపాశవిధాయకమ్ । దధద్ అన్తః ఫలైర్ హీనం వటధానా వటం యథా
ఈ సర్వ సృష్టి ఆశల బంధనాలతో కట్టుబడి, లోపల ఫలితమేమీ లేకుండా, వృధాగా ఉన్న వటవృక్షం గింజలా ఉంది.
చిన్తానలశిఖాదగ్ధం కోపాజగరచర్వితమ్ । కామాబ్ధికల్లోలహతం విస్మృతాత్మపితామహమ్
ఆందోళన అనే అగ్ని జ్వాలల్లో కాలిపోగా, కోపం అనే పాము చేత నమిలిపోగా, కోరికల సముద్రపు అలలతో కొట్టిపడిపోగా, తన అసలు మూలం మరచిపోతుంది.
మృగం యూథాద్ ఇవ భ్రష్టం శోకోపహతచేతనమ్ । పతఙ్గకమ్ ఇవోజ్జ్వాలే దగ్ధం విషయపావకే
తన గుంపు నుండి విడిపోయిన జింకలా, దుఃఖంతో మనస్సు ముంచుకుపోయి, మిణుగురుపురుగు బలమైన అగ్నిలో కాలిపోయినట్టుగా, విషయాల అగ్నిలో కాలిపోతుంది.
ఛిన్నమూలమ్ ఇవామ్భోజం పరమాం మ్లానిమ్ ఆగతమ్ । ఛిన్నాశమ్ ఆత్మనస్ స్థానాద్ విదేశాసఙ్గదుస్స్థితమ్
వేర్లు తెగిన తామరపువును పోలి, పూర్తిగా వాడిపోతుంది; ఆశలు తెగిపోవడం వల్ల, తన స్థానం నుండి దూరమై, పరదేశంలో ఇబ్బందులు పడుతుంది.
విషయాహిషు మధ్యస్థం మిత్రరూపేషు శత్రుషు । దశాఖదాస్వ్ అనన్తాసు లుఠితం సఙ్కటాస్వ్ అతి
ఇంద్రియ సుఖాల మధ్య, స్నేహితులా కనిపించే వారిలో, శత్రువుల మధ్య, ఎన్నో పరిస్థితుల్లో తిప్పబడుతూ, కష్టాల్లో బాగా ఇబ్బంది పడుతూ ఉన్నట్టుంది.
దుఃఖే నిపతితం ఘోరే విహగం వాగురే యథా । ఆబద్ధాస్థం జగజ్జాలే శూన్యే గన్ధర్వపత్తనే
భయంకరమైన బాధలో పడిపోయిన పక్షిలా, ప్రపంచపు జాలంలో చిక్కుకుని, గంధర్వ పట్టణం అనే శూన్యంలో బంధించబడినట్టు ఉంది.
ఉహ్యమానమ్ అనర్థాబ్ధౌ మనో విషయవిద్రుతమ్ । ఉద్ధరామరసఙ్కాశ మాతఙ్గమ్ ఇవ కర్దమాత్
ఇంద్రియాల వశమై మనస్సు దురదృష్ట సముద్రంలో మునిగిపోతుంది. రామా! అమృతబలంతో, అది మట్టిలో చిక్కుకున్న ఏనుగును లాగినట్టు, మనస్సును పైకి లాగు.
బలీవర్దవద్ ఆమగ్నం మనో మననపల్వలే । ఆలూనశీర్ణావయవం బలాద్ రామ సముద్ధర
మనస్సు ఆలోచనల బురదలో మునిగిన ఎద్దులా, అవయవాలు గాయపడి చీలిపోయినట్టు ఉంది. రామా! దాన్ని బలవంతంగా పైకి లాగు.
శుభాశుభప్రసరపరాహతాకృతౌ జ్వలజ్జరామరణవిషాదమూర్ఛితే । దయేహ న స్వమనసి యస్య జాయతే నరాకృతిస్ స జగతి రామ రాక్షసః
శుభమూ చెడు మూ కలిసిపోయి మనసు బాధపడుతున్నా, వృద్ధాప్యం, మరణం, దుఃఖం అనే అగ్ని తాకినా, ఎవరి మనసులో దయ పుట్టదో, రామా, అటువంటి మనిషి ఈ లోకంలో రాక్షసుడే.