యత్ తద్ అస్త్య్ అమృతం బ్రహ్మ సర్వవ్యాపి నిరామయమ్ । చిదాభాసమ్ అనన్తాఖ్యమ్ అనాది విగతభ్రమమ్
అమరమైనది, అన్నింటినీ వ్యాపించినది, వ్యాధిలేని బ్రహ్మం, చైతన్య ప్రతిబింబం, అనంతం అని పిలువబడేది, ఆదియులేని, మాయ తప్పినది — అది నిజంగా ఉంది.
చిత్స్పన్దవపుషస్ తస్య స్పన్దః కస్మాచ్చిద్ ఏవ హి । ప్రదేశాద్ ఘనతామ్ ఏతి సోమ్యాబ్ధేశ్ చలనాద్ ఇవ
ఆ చైతన్యపు కదలిక రూపమైనది, ఒక చోట నుంచే ఉద్భవిస్తుంది. అది చంద్రుని సముద్రం కదలడం వల్ల అలలు ఎగిసిపడినట్లు ఉంటుంది.
అన్తర్ అబ్ధేర్ జలం యద్వత్ స్పన్దాత్ స్తమ్భవద్ ఈహతే । సర్వశక్తి తథైకత్ర గచ్ఛతి స్పన్దశక్తితామ్
ఎలా సముద్రంలో ఉన్న నీరు అలలతో కదిలి గట్టిపడినట్టు కనిపిస్తుందో, అలాగే అన్ని శక్తులు ఒకేచోట చేరి ఆ కదలిక శక్తిగా మారిపోతాయి.
ఆత్మన్య్ ఏవాత్మనా వ్యోమ్ని యథా సరతి మారుతః । తథేహాత్మాత్మశక్త్యైవ స్వాత్మన్య్ ఏవైతి లోలతామ్
ఎలా గాలి ఆకాశంలో తన శక్తితో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుందో, అలాగే ఇక్కడ ఆత్మ కూడా తన స్వంత శక్తితో తనలోనే చురుకుగా ఉంటుంది.
స్వశిఖాస్పన్దశక్త్యైవ దీపస్ సోమ్యో యథోచ్చతామ్ । ఏతి తద్వద్ అసావ్ ఆత్మా తత్ స్వే వపుషి వల్గతి
ఎలా దీపం తన జ్వాల శక్తితో పైకి ఎగసిపోతుందో, అలాగే ఆ ఆత్మ కూడా తన స్వరూపంలో ప్రకాశిస్తుంది.
జలాన్తరే ఽమ్బుధేర్ యద్వల్ లసద్ వారి క్వచిచ్ చలమ్ । సర్వశక్తివపుష్య్ ఏవ తథా స్పన్దో విలాసవాన్
ఎలా సముద్రంలో నీరు కొన్నిసార్లు మెరిసిపోతూ, కొన్నిసార్లు కదులుతుందో, అలాగే అన్ని శక్తుల మూర్తిలో ఆ కంపనం కూడా తన ఆటలతో కనిపిస్తుంది.
యథోల్లసతి భాచక్రైర్ ద్రవత్కాఞ్చనసాగరః । తథాత్మని పరిస్పన్దైస్ స్ఫురత్య్ అచ్ఛైశ్ చిదర్ణవః
ఎలా కరిగిన బంగారు సముద్రం వెలుగుల వలయాలతో మెరుస్తుందో, అలాగే ఆత్మలోని చైతన్య సముద్రం నిర్మలమైన అలలతో ప్రకాశిస్తుంది.
లక్ష్యతే మౌక్తికస్పన్దో యథా వ్యోమ్ని దృశా దృశః । తథోదేతి లసద్రూపా స్వశక్తిర్ బ్రహ్మణశ్ చితః
ఎలా ఆకాశంలో ముత్యపు కదలికను కన్నుతో చూడగలుగుతామో, అలాగే పరబ్రహ్మ యొక్క స్వశక్తి చైతన్యంలో మెరిసే రూపంగా ఉద్భవిస్తుంది.
కిఞ్చిత్క్షుభితరూపా సా చిచ్ఛక్తిశ్ చిన్మహార్ణవే । తన్మయ్య్ ఏవ స్ఫురత్య్ అచ్ఛా తత్రైవోర్మిర్ ఇవార్ణవే
ఆ చైతన్యశక్తి కొద్దిగా కదిలినట్టుగా, ఆ మహాచైతన్య సముద్రంలో నిర్మలంగా మెరిసిపోతుంది. అదే సముద్రంలో అల ఎలా ఏర్పడుతుందో, అలా అక్కడే వెలుగుతుంది.
ఆత్మనో ఽవ్యతిరిక్తైవ వ్యతిరిక్తేవ తిష్ఠతి । ఆలోకశ్రీర్ ఇవాలోకకోటరే ఘనతాం గతా
ఆత్మకి వేరుగా లేనట్టే, అయినా వేరుగా ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది. అది వెలుగులోని తేజస్సు లోతుల్లో దట్టంగా ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
క్షణం స్ఫురన్తీ సా దేవీ సర్వశక్తితయా తయా । చినోతి స్వాం స్వయం శక్తిం కలేన్దోశ్ శీతతామ్ ఇవ
ఒక క్షణం ఆ దేవత అన్ని శక్తులుగా మెరిసి, తన శక్తిని తానే కూడగట్టుకుంటుంది. ఇది చంద్రుడు తన చల్లదనాన్ని కూడగట్టుకున్నట్టు.
ఉదితైషా ప్రకాశాఖ్యా చిచ్ఛక్తిః పరమాత్మనః । దేశకాలక్రియాశక్తీర్ వయస్యాస్ సమ్ప్రకర్షతి
ఈ ప్రకాశం అనే చైతన్యశక్తి పరమాత్మ నుండి ఉద్భవించి, దేశం, కాలం, క్రియ అనే తన సహచర శక్తులను కూడగడుతుంది.
అవిదిత్వా స్వభావం స్వం వ్యాప్యానన్తపదం స్థితా । రూపం పరిమితేవాసౌ భావయత్య్ అవిభావితా
తన స్వభావాన్ని తెలియకపోయినా, అనంతమైన స్థలాన్ని వ్యాపించి ఉండి, తన నిజమైన రూపాన్ని గుర్తించకుండా పరిమితమైనదిగా ఊహించుకుంటుంది.
యదైవ భావితం రూపం తయా పరమకాన్తయా । తదైవైనామ్ అనుగతా నామసఙ్ఖ్యాదికా దృశః
ఆ పరమ ప్రియమైనది ఏదైనా రూపాన్ని ఊహించిన వెంటనే, వెంటనేనే పేరు, సంఖ్యా మొదలైన భావనలు కూడా ఆమెను అనుసరిస్తాయి.
చిద్ అథైతదవస్థైవ వ్యతిరిక్తా స్థితాత్మనః । అనన్తా తద్గతైవాశు లహరీవ మహార్ణవాత్
ఈ స్థితిలో చైతన్యం శరీరధారికి వేరుగా నిలుస్తుంది; అయినా అది అనంతమైనదిగా ఉండి, మహాసముద్రంలో నుండి అలలా త్వరగా అందులోకి ప్రవేశిస్తుంది.
యథా కటకకేయూరైర్ భేదో హేమ్నో విలక్షణః । తథాత్మనశ్ చితా రూపం భావయన్త్యా స్వమ్ ఆంశికమ్
బంగారం నుంచి తయారయ్యే కంకణాలు, వడగళ్ళు వేరు కాదు కదా, అలాగే చైతన్యం ఊహించే రూపం కూడా ఆత్మలో ఒక భాగమే.
యథా దీపేన దీపానాం జాతానామ్ ఆత్మనా తథా । దేశకాలకలామాత్రభేదస్ స్వో భావితశ్ చితా
ఒక దీపం తన వెలుతురుతో మరొక దీపాన్ని వెలిగించడంలా, చైతన్యం ఊహించే రూపం కూడా స్థలం, కాలం, పరిమాణంలో తేడాల వల్లే వేరుగా కనిపిస్తుంది.
దేశకాలపరిస్పన్దశక్తిసన్దీపితాథ చిత్ । సఙ్కల్పమ్ అనుధావన్తీ ప్రయాతి కలనాపదమ్
తరువాత, స్థలం, కాలం మార్పుల ప్రభావంతో చైతన్యం ఆలోచనను అనుసరిస్తూ లెక్కింపు స్థితిలోకి చేరుతుంది.
వికల్పకల్పితాకారం దేశకాలక్రియాస్పదమ్ । చితో రూపం మహాబాహో క్షేత్రజ్ఞ ఇతి కథ్యతే
ఓ మహాబాహూ, ఊహతో ఏర్పడిన రూపం, స్థలం, కాలం, క్రియలలో ఉన్న చైతన్యాన్ని 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని అంటారు.
క్షేత్రం శరీరమ్ ఇత్య్ ఆహుస్ తద్ అసౌ వేత్త్య్ అఖణ్డితమ్ । సబాహ్యాభ్యన్తరం తేన క్షేత్రజ్ఞ ఇతి కథ్యతే
క్షేత్రం అంటే శరీరం అని వారు చెబుతారు. ఆ శరీరాన్ని లోపల, బయట విడదీయకుండా తెలిసినవాడే 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని అంటారు.
వాసనాః కల్పయన్ సో ఽపి యాత్య్ అహఙ్కారతాం పునః । అహఙ్కారో వినిర్ణీతా కాలికీ బుద్ధిర్ ఉచ్యతే
అతడు కూడా వాసనలతో కల్పించి మళ్లీ అహంకార స్థితిలోకి వెళ్తాడు. ఆ అహంకారం నిర్ణయమైనప్పుడు, కాలంతో కూడిన బుద్ధి అని అంటారు.
బుద్ధిస్ సఙ్కల్పకలితా ప్రయాతా మననాస్పదమ్ । మనో ఘనవికల్పం తు గచ్ఛతీన్ద్రియతాం శనైః
బుద్ధి సంకల్పంతో ఏర్పడింది, అది ఆలోచనలకు ఆధారంగా మారుతుంది. కానీ మనస్సు ఎన్నో కల్పనలతో ఘనంగా ఉండి, క్రమంగా ఇంద్రియాల స్వభావాన్ని సంతరించుకుంటుంది.
పాణిపాదమయం దేహమ్ ఇన్ద్రియాణి విదుర్ బుధాః । దేహో ఽసౌ జాయతే లోకే మ్రియతే ఽపి చ జీవతి
పండితులు ఈ శరీరాన్ని చేతులు, కాళ్లు, ఇంద్రియాలతో కూడినదిగా తెలుసు. ఈ శరీరం లోకంలో పుట్టి, చనిపోతుంది, అయినా జీవించడాన్ని కొనసాగిస్తుంది.
ఏవం జీవో హి సఙ్కల్పో వాసనారజ్జువేష్టితః । దుఃఖజాలపరీతాత్మా క్రమాద్ ఆయాతి చిత్తతామ్
ఇలాగే జీవుడు సంకల్పమే, వాసనల తాడుతో చుట్టబడి, బాధల వలయంతో పీడించబడి, క్రమంగా మనస్సు స్థితికి చేరుకుంటాడు.
క్రమేణ పాకవశతః ఫలమ్ ఏతి యథాన్యతామ్ । అవస్థయైవ నాకృత్యా జీవో మలవశాత్ తథా
పండు పక్వత వల్ల క్రమంగా మరో స్థితికి చేరినట్లే, జీవుడు కూడా మలంతో కలుషితమై, క్రియ వల్ల కాదు, స్థితి వల్లే మార్పును పొందుతాడు.
జీవో ఽహఙ్కారతాం ప్రాప్తస్ త్వ్ అహఙ్కారశ్ చ బుద్ధితామ్ । సఙ్కల్పజాలవలితా మనస్తాం బుద్ధిర్ ఆగతా
జీవుడు అహంకార స్థితికి చేరుతాడు, ఆ అహంకారం బుద్ధిగా మారుతుంది. ఆ బుద్ధి సంకల్పాల వలయంలో చిక్కుకుని మనస్సుగా అవుతుంది.
మనో హి సఙ్కల్పమయం సంస్థాగ్రహణతత్పరమ్ । ప్రతియోగివ్యవచ్ఛిన్నం ప్రాప్తమ్ అన్యైర్ అపీహితైః
మనస్సు సంకల్పాలనే ఆధారంగా కలిగి, రూపాలను పట్టుకోవడంలో తలమునకగా ఉంటుంది. అది వ్యతిరేకాలతో పరిమితమై, ఇతరులు మోపిన వాటి ప్రభావానికి లోనవుతుంది.
ఇచ్ఛాద్యాశ్ శక్తయో మత్తాం గావో వృషమ్ ఇవోన్మదమ్ । అనుధావన్తి దోషాయ సరితస్ సాగరం యథా
కోరికలు మొదలైన శక్తులు, ఎద్దును వెంబడించే ఆవుల్లా లేదా సముద్రాన్ని చేరే నదుల్లా, మత్తులో ఉన్న మనస్సును తప్పులకు తోడ్పడుతూ వెంబడిస్తాయి.
ఇతిశక్తిమయం చేతో ఘనాహఙ్కారతాం గతమ్ । కోశకారక్రిమికవద్ ఇచ్ఛయా యాతి బన్ధనమ్
ఇలా, శక్తులతో కూడిన ఈ మనస్సు ఘనమైన అహంకారంగా మారి, కోశకార క్రిమిలా తనే తాను తడిపేసుకున్న దారంతో తనను తాను బంధించుకుంటుంది.
స్వసఙ్కల్పానుసన్ధానాత్ పాశైర్ ఆవలయద్ వపుః । కష్టమ్ అస్మి స్వయం బద్ధమ్ ఇత్య్ ఆర్త్యా పరితప్యతే
తన ఊహలను మరిచిపోకుండా వెంటాడుతూ, ఆత్మ తన శరీరాన్ని బంధనాలతో చుట్టుకుంటుంది. అప్పుడు, "అయ్యో! నేను బంధించబడ్డాను" అని బాధతో తాపత్రయపడుతుంది.