ఆశామఞ్జరితాకృతిం వివలితం దుఃఖాహిభిర్ దారుణైర్ భోగైః పల్లవితం జరాకుసుమితం తృష్ణాలతాభాసురమ్ । సంసారం విషవృక్షమ్ ఆత్మనిగడం ఛిత్త్వా వివేకాసినా ముక్తస్ త్వం విహరేహ వారణపతిస్ స్తమ్భాద్ ఇవోన్మోచితః
ఆశల ముంజరులతో అలంకరించబడిన, బాధ అనే పాములతో కదిలించబడిన, అనుభవాల పల్లవాలతో విరిసిన, వృద్ధాప్యపు పువ్వులతో పుష్పించిన, తృష్ణ అనే లతతో మెరుస్తున్న సంసార రూప విషవృక్షాన్ని, ఆత్మ అనే సంకెళ్లను వివేకం అనే ఖడ్గంతో తెంచి, నువ్వు విముక్తుడవై, స్థంభానికి బంధించబడిన ఏనుగు విడిపోతున్నట్టు, స్వేచ్ఛగా సంచరించగలవు.
ఉత్పత్తిః కథమ్ ఏతేషాం జీవానాం బ్రహ్మణః పదాత్ । కియతీ కీదృశీ వేతి విస్తరేణ వద ప్రభో
ప్రభూ, ఈ జీవులు బ్రహ్మ స్థితి నుండి ఎలా పుట్టుకొస్తాయో, వాటి పరిమాణం, స్వరూపం ఏమిటో, దయచేసి నాకు పూర్తిగా వివరించండి.
ఉత్పద్యన్తే యథా చిత్రా బ్రహ్మణో భూతజాతయః । యథా నాశం ప్రయాన్త్య్ ఏతా యథా ముక్తా భవన్తి చ
బ్రహ్మ నుండి ఎన్నో రకాల జీవులు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, అవి ఎలా నశించిపోతాయో, ఎలా ముక్తిని పొందుతాయో చెప్పండి.
యథా చ పరివర్ధన్తే తిష్ఠన్త్య్ అన్తర్హితా యథా । తత్ క్రమేణ మహాబాహో శృణు వక్ష్యామి తే ఽనఘ
ఈ జీవులు ఎలా పెరుగుతాయో, ఎలా ఉండిపోతాయో, ఎలా కనబడకుండా పోతాయో, మహాబాహూ, నేను ఒక్కొక్కటిగా వివరంగా చెబుతాను, విను.
బ్రాహ్మీ చిచ్ఛక్తిర్ అమలా కలయన్తీ యదృచ్ఛయా । సర్వశక్తిస్ స్వయం చేత్యం భవత్య్ ఆకలనాత్మకమ్
నిర్మలమైన బ్రాహ్మీ చైతన్యశక్తి తన ఇష్టానుసారం సృష్టిని కల్పిస్తుంది. అది అన్ని శక్తులకు మూలం, తానే తెలిసేలా ఉండి సృష్టి స్వరూపంగా మారుతుంది.
కలనా ఘనతామ్ ఏత్య యత్ కిఞ్చిద్ అపి సా స్వయమ్ । సఙ్కల్పయతి పశ్చాత్ తత్ తత్తామ్ ఏతి మనఃపదమ్
మన ఊహ బలంగా మారినప్పుడు, అది ఏది ఊహించినా, ఆ తర్వాత మనస్సులో అది నిజంగా ఉన్నదిలా అనిపిస్తుంది.
మనస్ సఙ్కల్పమాత్రేణ గన్ధర్వపురవత్ క్షణాత్ । తనోతీదమ్ అసద్ దృశ్యం బ్రాహ్మీం దృష్టిమ్ ఇవ త్యజత్
మనస్సు కేవలం సంకల్పంతో, గంధర్వ నగరం లాగా, క్షణంలోనే ఈ అప్రకృతమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది; ఆ సమయంలో పరమ దృష్టిని వదిలేస్తుంది.
చిత్స్వరూపం పరికచచ్ ఛూన్యమ్ ఏవావతిష్ఠతే । యత్ తద్ దృశ్యం స్థితం తస్మాద్ దృశ్యమ్ ఆకాశమ్ ఏవ నః
చైతన్య స్వరూపం మాత్రమే ఖాళీగా మిగిలిపోతుంది; మనకు కనిపిస్తున్నది అంతా ఆకాశంలా శూన్యమే.
కృత్వా పద్మజసఙ్కల్పం రూపం పశ్యతి పాద్మజమ్ । తతో జగత్ కల్పయతి స్వప్రజాపతిపూర్వకమ్
పద్మజుడిని మనసులో ఊహించుకుంటే, పద్మజుడి రూపమే కనిపిస్తుంది; ఆ తర్వాత తన సృష్టికర్తతో మొదలుపెట్టి, ప్రపంచాన్ని ఊహించుకుంటాడు.
చతుర్దశవిధానన్తభూతజాతసఘుఙ్ఘుమమ్ । జ్ఞప్తిర్ ఏవమ్ ఇయం రామ చిత్తాన్ నిర్మితిమ్ ఆగతా
ఓ రామా, నాలుగు పదులుగా విభజించబడిన అనంతమైన ప్రాణుల గుంపుల గుంగురుమాటలతో కూడిన ఈ జ్ఞానం, మనస్సు సృష్టిగా ఉద్భవించింది.
చిత్తమాత్రమయీ శూన్యా వ్యోమమాత్రశరీరికా । సఙ్కల్పమాత్రనగరీ భ్రాన్తిమాత్రాత్మికాసతీ
ఇది పూర్తిగా మనస్సుతోనే ఏర్పడింది, ఖాళీగా ఉంది, ఆకాశమే దాని శరీరం; ఊహతోనే నిర్మితమైన నగరం, మాయ మాత్రమే దాని స్వరూపం.
ఇహ కాశ్చిన్ మహామోహా భూతానాం జాతయస్ స్థితాః । కాశ్చిద్ అభ్యుదితజ్ఞానాః కాశ్చిన్ మధ్యే స్ఖలన్తి హి
ఇక్కడ ప్రాణులలో కొన్ని వంశాలు గొప్ప మోహంలో మునిగిపోయి ఉంటాయి, కొన్ని జ్ఞానాన్ని పొందాయి, మరికొన్ని మధ్యలో తడబడుతూ ఉంటాయి.
భువి సమ్బుధ్యమానానాం యాన్తీనామ్ ఉపదేశ్యతామ్ । సర్వాసాం భూతజాతీనాం యా ఏతా నరజాతయః
ఈ భూమిపై ఉన్న అన్ని ప్రాణుల వర్గాలలో, మేల్కొంటున్న మానవ వంశాలే బోధనకు అర్హులు.
బహ్వాధయో దుఃఖమయ్యస్ తా హి ద్వేషభయాతురాః । తాసాం మధ్యాత్ ప్రవక్ష్యామి తావద్ రాజససాత్త్వికీమ్
బహుళమైన బాధలు ఉన్నాయి, అవన్నీ ద్వేషం, భయం వలన బాధపడుతున్నాయి. వాటిలో రాజస, సాత్త్విక స్వభావం కలిగిన బాధను నేను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను.
యత్ తద్ అస్త్య్ అమృతం బ్రహ్మ సర్వవ్యాపి నిరామయమ్ । చిదాభాసమ్ అనన్తాఖ్యమ్ అనాది విగతభ్రమమ్
అమరమైన, అన్ని చోట్ల వ్యాపించిన, రోగములేని, చైతన్యంగా కనిపించే, అనంతం అనే పేరుగల, ఆదిలేని, మాయ లేని బ్రహ్మం ఉంది.
నిస్స్పన్దవపుషస్ తస్య స్పన్దసత్తైకదేశతః । ఘనతామ్ ఏతి సోమ్యే ఽబ్ధౌ చలత్వాచ్ చక్రతామ్ ఇవ
ఆ నిశ్చల స్వరూపమైన బ్రహ్మంలో, కదలిక వల్ల ఒక భాగం ఘనతను పొందుతుంది, ఓ మృదువైనవాడా, సముద్రంలో అలజడి వల్ల చక్రం ఏర్పడినట్లు.
అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య ఏకదేశః క ఉచ్యతే । కథం వికారితా వా స్యాత్ కథం చావయవిక్రమః
అనంతమైన ఆత్మ తత్వానికి భాగం ఉందని ఎవరు చెప్పగలరు? దానిలో మార్పు ఎలా కలుగుతుంది? లేదా భాగాల క్రమం ఎలా ఏర్పడుతుంది?
తేన జాతం తతో జాతమ్ ఇతీయం రచనా గిరామ్ । శాస్త్రసంవ్యవహారార్థం న రామ పరమార్థతః
రామా, "ఇది దానివల్ల పుట్టింది, అది దీనివల్ల పుట్టింది" అని చెప్పడమంతా కేవలం సంభాషణ కోసం, లేదా శాస్త్ర పరంగా మాత్రమే. నిజంగా చూస్తే, ఈ మాటలకు అంతర్భాగమైన అర్థం లేదు.
వికారితావయవితాదిఙ్మత్తాదేశితాదయః । క్రమా న సమ్భవన్తీశే దృశ్యమానోదయా అపి
మార్పు, కలయిక, క్రమం వంటి భావనలు కనిపించినా, పరమాత్మలో ఇవి నిజంగా ఉండవు.
తం వినా కల్పనైవాన్యా నాస్తి నాపి భవిష్యతి । కుతస్త్యౌ క్రమశబ్దార్థావ్ ఉక్తయో వ్యవహారజాః
ఆ పరమాత్మను తప్ప మరేదీ నిజంగా లేదు, ఉండదు కూడా. కాబట్టి 'క్రమం' వంటి మాటలకు అర్థం కేవలం సాధారణ వ్యవహారానికి మాత్రమే.
యేహా యా కల్పనా యో ఽర్థో యశ్ శబ్దో యో ఽఙ్గినాం గణః । తజ్జత్వాత్ తన్మయత్వాచ్ చ తత్ తత్ తన్మయమ్ ఇష్యతే
ఇక్కడ ఏ ఊహ, ఏ వస్తువు, ఏ పదం, లేదా ఏ లక్షణాల సమూహం కనిపించినా, అవన్నీ ఆ పరమాత్మ నుండే పుట్టి, దానితోనే నిండిపోయి ఉంటాయి. అందుకే అవన్నీ అదే అని భావించాలి.
తజ్జస్ స ఏవ భవతి వహ్నేర్ వహ్నిర్ ఇవోత్థితః । జన్యో ఽయం జనకశ్ చాయమ్ ఇత్య్ ఉక్తౌ భేదకల్పనా
అది నుండే పుట్టినది కూడా అదేలా ఉంటుంది, అగ్నిలోంచి అగ్ని ఎలా వస్తుందో అలాగే. 'ఇది పుట్టింది, ఇది పుట్టించింది' అనే భావాలు మన ఊహలో మాత్రమే ఉంటాయి.
అయమ్ అస్మాత్ సముత్పన్న ఇతీయం యా జగత్స్థితిః । ఆధిక్యం తత్ క్రియాశక్తౌ జన్యం జనకమ్ ఏవ తత్
‘ఇది దానిలోంచి పుట్టింది’ అనే భావన, ఈ జగత్తు కొనసాగడమే, కార్యశక్తి ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు కనిపిస్తుంది. నిజానికి, పుట్టినదీ, పుట్టించిందీ ఒక్కటే.
ఇదమ్ అన్యద్ ఇదం చాన్యద్ ఇతి శబ్దార్థవిభ్రమః । ఉక్తావ్ ఏవ న దేవో ఽస్తి ప్రమితే భిన్నతా యతః
‘ఇది వేరది, అది వేరది’ అనే మాటలు, అర్థాలు కలగలిపినప్పుడు మాత్రమే ఉంటాయి. వాస్తవంగా, పరమాత్మలో ఎలాంటి భేదం ఉండదు.
తజ్జయైవ మనశ్శక్త్యా స్వతస్ సఞ్జ్ఞా ప్రవర్తతే । దృఢభావనయా తస్యా ఇష్టో ఽర్థః ప్రతిపద్యతే
ఆ మనస్సు శక్తివల్లే వ్యక్తిత్వ భావన కలుగుతుంది. దానిపై గట్టి నమ్మకం ఉంటే, కోరుకున్నది సిద్ధించుతుంది.
అగ్నేశ్ శిఖాయా ఏకస్యా ద్వితీయా జనికేతి యా । ఉక్తివైచిత్ర్యమ్ ఏవైతన్ నోక్త్యర్థే ఽత్రాస్తి సత్యతా
ఒక అగ్ని జ్వాలకి ఇంకొకటి మూలమని చెప్పడం, మాటల్లోని ప్రత్యేకత మాత్రమే. ఇలాంటి మాటల్లో నిజంగా అర్థం లేదు.
న జన్యజనకాద్యాస్ తాస్ సమ్భవన్త్య్ ఉక్తయః పరే । ఏకమ్ ఏవ త్వ్ అనన్తం యత్ కిం కథం తజ్ జనిష్యతే
పరమాత్మునికి 'పుట్టింది', 'పుట్టించింది' అనే మాటలు వర్తించవు. ఎందుకంటే ఒకటే, అనంతమైనది అయిన దానికి ఎలా, ఎప్పుడు జననం జరుగుతుంది?
ఉక్తేర్ ఏష స్వభావో యద్ ఉక్తైవోక్తిర్ అనన్తరమ్ । ప్రతియోగివ్యవచ్ఛేదసఙ్ఖ్యాద్యర్థేన యుజ్యతే
మాటల స్వభావం ఇలానే ఉంటుంది. చెప్పినది కేవలం మాటే. అది సంఖ్య, వ్యత్యాసం లాంటి విషయాలకు మాత్రమే సరిపోతుంది.
ఊర్మిజాలమ్ ఇవామ్భోధౌ పరే యః పరిదృశ్యతే । శబ్దార్థకలనాకారస్ తద్ బ్రహ్మైవ విదుర్ బుధాః
సముద్రంలో అలలు కనిపించడంలా, పరమాత్మునిలో మాటలు, అర్థాల రూపంలో కనిపించేది కూడా అదే బ్రహ్మమని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
బ్రహ్మ చిద్ బ్రహ్మ చ మనో బ్రహ్మ జ్ఞానమ్ అవస్తు చ । బ్రహ్మార్థో బ్రహ్మ శబ్దశ్ చ బ్రహ్మ దిగ్ బ్రహ్మ ధాతవః
బ్రహ్మం అనగా చైతన్యం, అదే మనస్సు, అదే జ్ఞానం, అదే శూన్యం. బ్రహ్మమే వస్తువు, బ్రహ్మమే పదం, బ్రహ్మమే దిక్కు, బ్రహ్మమే అన్ని మూలకాలు.