పరాం దృష్టిం ప్రయాతస్య భోగేచ్ఛా నాభిజాయతే । సర్వం బ్రహ్మేతి సిద్ధాన్తకాలే రామస్య యుజ్యతే
పరమమైన దృష్టిని పొందినవాడికి అనుభవాల పట్ల ఆశ కలగదు. చివరికి, రాముడికి 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే' అని భావించడం తగినదే.
ఆదౌ శమదమప్రాయైర్ గుణైశ్ శిష్యం విశోధయేత్ । పశ్చాత్ సర్వమ్ ఇదం బ్రహ్మ శుద్ధస్ త్వమ్ ఇతి బోధయేత్
మొదట శాంతి, దమనము వంటి లక్షణాలతో శిష్యుని శుద్ధి చేయాలి. తరువాత, 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే, నీవు కూడా నిర్మలుడివే' అని బోధించాలి.
అజ్ఞస్యార్ధప్రబుద్ధస్య సర్వం బ్రహ్మేతి యో వదేత్ । మహానరకజాలేషు స తేన వినియోజితః
అజ్ఞానంతో, అర్ధమాత్రంగా మేలుకున్నవాడు 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే' అని చెబితే, అతడు మహా నరకాల వలలో పడిపోతాడు.
ప్రబుద్ధబుద్ధేః ప్రక్షీణభోగేచ్ఛస్య నిరాశిషః । నాస్త్య్ అవిద్యామలమ్ ఇతి యుక్తం వక్తుం మహాత్మనః
యావరకు బుద్ధి పూర్తిగా మేల్కొని, అనుభవాల పట్ల ఆశలు పూర్తిగా తగ్గిపోయి, ఏదైనా ఆశ లేకుండా ఉంటాడో, అలాంటి మహాత్ముడికి 'అజ్ఞానమనే మలము లేదు' అని చెప్పడం తగినదే.
ఇతి సఞ్చిన్త్య భగవాన్ అజ్ఞానతిమిరాపహః । సమువాచ మునిశ్రేష్ఠో వసిష్ఠో భూమిభాస్కరః
ఇలా ఆలోచించిన తరువాత, అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించేవాడు, భూమికి వెలుగు ఇచ్చే మహర్షి వశిష్ఠుడు, మునులలో శ్రేష్ఠుడు మాట్లాడాడు.
కలఙ్కకలనా బ్రహ్మణ్య్ అస్తి నాస్తీతి రాఘవ । సిద్ధాన్తకాలే వక్తవ్యం స్వయం జ్ఞాస్యసి వానఘ
రాఘవా, బ్రహ్మంలో మలముందా లేదా అన్న సందేహం, చివరికి నిర్ణయం తీసుకునే సమయానికి మాత్రమే మాట్లాడాలి; నీవు స్వయంగా తెలుసుకుంటావు, పాపరహితుడా.
స్మయవిస్మయసమ్మోహహర్షామర్షవికారితామ్ । సమతాచలితస్ తజ్జ్ఞో న కదాచన గచ్ఛతి
ఈ జ్ఞానం ఉన్నవాడు, నవ్వు, ఆశ్చర్యం, మాయ, ఆనందం, కోపం వంటి భావాలు వచ్చినా, ఎప్పుడూ సమత్వాన్ని విడిచిపెట్టడు.
సతి దీప ఇవాలోకస్ సత్య్ అర్క ఇవ వాసరః । సతి పుష్ప ఇవామోదస్ స్వతస్ సమ్పద్యతే జగత్
దీపం ఉన్నప్పుడు వెలుగు ప్రకాశిస్తుంది; సూర్యుడు ఉన్నప్పుడు పగలు కనిపిస్తుంది; పుష్పం ఉన్నప్పుడు పరిమళం వస్తుంది. అలాగే, ఈ లోకం కూడా సహజంగా ఉద్భవిస్తుంది.
ఆభాసమాత్రమ్ ఏవేదం పరిదృశ్యత ఏవ వా । స్పన్దస్ సమీరణస్యేవ న సన్ నాసద్ ఇవ స్థితమ్
ఇది కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమే, లేదా కనబడుతున్నట్టు అనిపించవచ్చు. గాలిలో కదలిక ఎలా ఉంటుందో, ఇది ఉండదీ కాదు, ఉండనిదీ కాదు — మధ్యలో ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
నశ్యతీహ హి తద్ వస్తు నాత్మభూతం యద్ ఆత్మనః । కథం నశ్యతి తద్ వస్తు స్వాత్మభూతం యద్ ఆత్మనః
ఇక్కడ ఆ వస్తువు మన ఆత్మ స్వభావానికి చెందనిది అయితే అది నశిస్తుంది. కానీ మన ఆత్మ స్వభావమైనది ఎలా నశించగలదు?
ఆశామఞ్జరితాకృతిం వివలితం దుఃఖాహిభిర్ దారుణైర్ భోగైః పల్లవితం జరాకుసుమితం తృష్ణాలతాభాసురమ్ । సంసారం విషవృక్షమ్ ఆత్మనిగడం ఛిత్త్వా వివేకాసినా ముక్తస్ త్వం విహరేహ వారణపతిస్ స్తమ్భాద్ ఇవోన్మోచితః
ఉత్పత్తిః కథమ్ ఏతేషాం జీవానాం బ్రహ్మణః పదాత్ । కియతీ కీదృశీ వేతి విస్తరేణ వద ప్రభో
ప్రభూ, ఈ జీవులు బ్రహ్మ స్థితి నుండి ఎలా పుట్టుకొస్తాయో, వాటి పరిమాణం, స్వరూపం ఏమిటో, దయచేసి నాకు పూర్తిగా వివరించండి.
ఉత్పద్యన్తే యథా చిత్రా బ్రహ్మణో భూతజాతయః । యథా నాశం ప్రయాన్త్య్ ఏతా యథా ముక్తా భవన్తి చ
బ్రహ్మ నుండి ఎన్నో రకాల జీవులు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, అవి ఎలా నశించిపోతాయో, ఎలా ముక్తిని పొందుతాయో చెప్పండి.
యథా చ పరివర్ధన్తే తిష్ఠన్త్య్ అన్తర్హితా యథా । తత్ క్రమేణ మహాబాహో శృణు వక్ష్యామి తే ఽనఘ
ఈ జీవులు ఎలా పెరుగుతాయో, ఎలా ఉండిపోతాయో, ఎలా కనబడకుండా పోతాయో, మహాబాహూ, నేను ఒక్కొక్కటిగా వివరంగా చెబుతాను, విను.
బ్రాహ్మీ చిచ్ఛక్తిర్ అమలా కలయన్తీ యదృచ్ఛయా । సర్వశక్తిస్ స్వయం చేత్యం భవత్య్ ఆకలనాత్మకమ్
నిర్మలమైన బ్రాహ్మీ చైతన్యశక్తి తన ఇష్టానుసారం సృష్టిని కల్పిస్తుంది. అది అన్ని శక్తులకు మూలం, తానే తెలిసేలా ఉండి సృష్టి స్వరూపంగా మారుతుంది.
కలనా ఘనతామ్ ఏత్య యత్ కిఞ్చిద్ అపి సా స్వయమ్ । సఙ్కల్పయతి పశ్చాత్ తత్ తత్తామ్ ఏతి మనఃపదమ్
మన ఊహ బలంగా మారినప్పుడు, అది ఏది ఊహించినా, ఆ తర్వాత మనస్సులో అది నిజంగా ఉన్నదిలా అనిపిస్తుంది.
మనస్ సఙ్కల్పమాత్రేణ గన్ధర్వపురవత్ క్షణాత్ । తనోతీదమ్ అసద్ దృశ్యం బ్రాహ్మీం దృష్టిమ్ ఇవ త్యజత్
మనస్సు కేవలం సంకల్పంతో, గంధర్వ నగరం లాగా, క్షణంలోనే ఈ అప్రకృతమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది; ఆ సమయంలో పరమ దృష్టిని వదిలేస్తుంది.
చిత్స్వరూపం పరికచచ్ ఛూన్యమ్ ఏవావతిష్ఠతే । యత్ తద్ దృశ్యం స్థితం తస్మాద్ దృశ్యమ్ ఆకాశమ్ ఏవ నః
చైతన్య స్వరూపం మాత్రమే ఖాళీగా మిగిలిపోతుంది; మనకు కనిపిస్తున్నది అంతా ఆకాశంలా శూన్యమే.
కృత్వా పద్మజసఙ్కల్పం రూపం పశ్యతి పాద్మజమ్ । తతో జగత్ కల్పయతి స్వప్రజాపతిపూర్వకమ్
పద్మజుడిని మనసులో ఊహించుకుంటే, పద్మజుడి రూపమే కనిపిస్తుంది; ఆ తర్వాత తన సృష్టికర్తతో మొదలుపెట్టి, ప్రపంచాన్ని ఊహించుకుంటాడు.
చతుర్దశవిధానన్తభూతజాతసఘుఙ్ఘుమమ్ । జ్ఞప్తిర్ ఏవమ్ ఇయం రామ చిత్తాన్ నిర్మితిమ్ ఆగతా
ఓ రామా, నాలుగు పదులుగా విభజించబడిన అనంతమైన ప్రాణుల గుంపుల గుంగురుమాటలతో కూడిన ఈ జ్ఞానం, మనస్సు సృష్టిగా ఉద్భవించింది.
చిత్తమాత్రమయీ శూన్యా వ్యోమమాత్రశరీరికా । సఙ్కల్పమాత్రనగరీ భ్రాన్తిమాత్రాత్మికాసతీ
ఇది పూర్తిగా మనస్సుతోనే ఏర్పడింది, ఖాళీగా ఉంది, ఆకాశమే దాని శరీరం; ఊహతోనే నిర్మితమైన నగరం, మాయ మాత్రమే దాని స్వరూపం.
ఇహ కాశ్చిన్ మహామోహా భూతానాం జాతయస్ స్థితాః । కాశ్చిద్ అభ్యుదితజ్ఞానాః కాశ్చిన్ మధ్యే స్ఖలన్తి హి
ఇక్కడ ప్రాణులలో కొన్ని వంశాలు గొప్ప మోహంలో మునిగిపోయి ఉంటాయి, కొన్ని జ్ఞానాన్ని పొందాయి, మరికొన్ని మధ్యలో తడబడుతూ ఉంటాయి.
భువి సమ్బుధ్యమానానాం యాన్తీనామ్ ఉపదేశ్యతామ్ । సర్వాసాం భూతజాతీనాం యా ఏతా నరజాతయః
ఈ భూమిపై ఉన్న అన్ని ప్రాణుల వర్గాలలో, మేల్కొంటున్న మానవ వంశాలే బోధనకు అర్హులు.
బహ్వాధయో దుఃఖమయ్యస్ తా హి ద్వేషభయాతురాః । తాసాం మధ్యాత్ ప్రవక్ష్యామి తావద్ రాజససాత్త్వికీమ్
బహుళమైన బాధలు ఉన్నాయి, అవన్నీ ద్వేషం, భయం వలన బాధపడుతున్నాయి. వాటిలో రాజస, సాత్త్విక స్వభావం కలిగిన బాధను నేను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను.
యత్ తద్ అస్త్య్ అమృతం బ్రహ్మ సర్వవ్యాపి నిరామయమ్ । చిదాభాసమ్ అనన్తాఖ్యమ్ అనాది విగతభ్రమమ్
అమరమైన, అన్ని చోట్ల వ్యాపించిన, రోగములేని, చైతన్యంగా కనిపించే, అనంతం అనే పేరుగల, ఆదిలేని, మాయ లేని బ్రహ్మం ఉంది.
నిస్స్పన్దవపుషస్ తస్య స్పన్దసత్తైకదేశతః । ఘనతామ్ ఏతి సోమ్యే ఽబ్ధౌ చలత్వాచ్ చక్రతామ్ ఇవ
ఆ నిశ్చల స్వరూపమైన బ్రహ్మంలో, కదలిక వల్ల ఒక భాగం ఘనతను పొందుతుంది, ఓ మృదువైనవాడా, సముద్రంలో అలజడి వల్ల చక్రం ఏర్పడినట్లు.
అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య ఏకదేశః క ఉచ్యతే । కథం వికారితా వా స్యాత్ కథం చావయవిక్రమః
అనంతమైన ఆత్మ తత్వానికి భాగం ఉందని ఎవరు చెప్పగలరు? దానిలో మార్పు ఎలా కలుగుతుంది? లేదా భాగాల క్రమం ఎలా ఏర్పడుతుంది?
తేన జాతం తతో జాతమ్ ఇతీయం రచనా గిరామ్ । శాస్త్రసంవ్యవహారార్థం న రామ పరమార్థతః
రామా, "ఇది దానివల్ల పుట్టింది, అది దీనివల్ల పుట్టింది" అని చెప్పడమంతా కేవలం సంభాషణ కోసం, లేదా శాస్త్ర పరంగా మాత్రమే. నిజంగా చూస్తే, ఈ మాటలకు అంతర్భాగమైన అర్థం లేదు.
వికారితావయవితాదిఙ్మత్తాదేశితాదయః । క్రమా న సమ్భవన్తీశే దృశ్యమానోదయా అపి
మార్పు, కలయిక, క్రమం వంటి భావనలు కనిపించినా, పరమాత్మలో ఇవి నిజంగా ఉండవు.
తం వినా కల్పనైవాన్యా నాస్తి నాపి భవిష్యతి । కుతస్త్యౌ క్రమశబ్దార్థావ్ ఉక్తయో వ్యవహారజాః
ఆ పరమాత్మను తప్ప మరేదీ నిజంగా లేదు, ఉండదు కూడా. కాబట్టి 'క్రమం' వంటి మాటలకు అర్థం కేవలం సాధారణ వ్యవహారానికి మాత్రమే.
ఆశల ముంజరులతో అలంకరించబడిన, బాధ అనే పాములతో కదిలించబడిన, అనుభవాల పల్లవాలతో విరిసిన, వృద్ధాప్యపు పువ్వులతో పుష్పించిన, తృష్ణ అనే లతతో మెరుస్తున్న సంసార రూప విషవృక్షాన్ని, ఆత్మ అనే సంకెళ్లను వివేకం అనే ఖడ్గంతో తెంచి, నువ్వు విముక్తుడవై, స్థంభానికి బంధించబడిన ఏనుగు విడిపోతున్నట్టు, స్వేచ్ఛగా సంచరించగలవు.