సర్వేషామ్ ఏవ జీవానాం సర్వాసామ్ అభితో దృశామ్ । సమగ్రాణాం పదార్థానామ్ ఉత్పత్తిర్ బ్రహ్మణో ఽనిశమ్
ప్రతి జీవికి, అన్ని దృష్టులకు, సమస్త పదార్థాలకు, వాటి ఉద్భవం ఎప్పుడూ బ్రహ్మం నుండే జరుగుతుంది.
లోకాః పరాద్ ఉపాయాన్తి తస్మిన్ స్థిత్వా విశన్త్య్ అలమ్ । తన్మయా ఏవ సతతం తరఙ్గా ఇవ సాగరే
ప్రపంచాలు ఆ పరమాత్మ నుండి ఉద్భవించి, అందులో నిలిచి, చివరికి పూర్తిగా కలిసిపోతాయి. అవి ఎప్పుడూ దానిలోనే లీనమై ఉంటాయి, సముద్రంలో అలలు ఎలా కలిసిపోతాయో అలా.
బ్రహ్మైవేదం స్థితం నానా మలమ్ అస్తీహ నానఘ । తరఙ్గోర్మిగణైర్ అమ్భస్ సిన్ధౌ స్ఫురతి నో రజః
ఇక్కడ ఉన్నది పరబ్రహ్మమే. ఇక్కడ మలినత కూడా లేదు, పవిత్రత కూడా లేదు. నీటిలో అలల గుంపుల వల్ల ధూళి ఎలా లేవదో, ఇక్కడ కూడా అలా ఎలాంటి మలినత లేదు.
ద్వితీయా కల్పనైవేహ న రఘూద్వహ విద్యతే । బ్రహ్మమాత్రాద్ ఋతే వహ్నావ్ ఔష్ణ్యమాత్రాద్ ఋతే యథా
ఇక్కడ రెండవదని ఊహించటానికి అవకాశం లేదు, రఘువంశజా! అగ్నిలో వేడి తప్ప ఇంకేమీ లేనట్లు, ఇక్కడ బ్రహ్మం తప్ప మరొకటి లేదు.
నిర్దుఃఖం బ్రహ్మ నిర్ధర్మ తజ్జం దుఃఖమ్ ఇదం జగత్ । అస్పష్టార్థమ్ ఇదం బ్రహ్మన్ న వేద్మి వచనం తవ
బ్రహ్మం బాధలేని, లక్షణాలేనిది. దానినుండి పుట్టిన ఈ లోకం మాత్రం బాధతో నిండింది. ఓ బ్రహ్మన్, నీ మాటలు నాకు అర్థం కావడం లేదు, అవి స్పష్టంగా లేవు.
ఇత్య్ ఉక్తే తత్ర రామేణ చిన్తయామ్ ఆస చేతసా । వసిష్ఠో మునిశార్దూలో రాఘవస్యోపదేశనే
ఇలా రాముడు చెప్పిన తరువాత, వసిష్ఠ మహర్షి, మునులలో సింహుడైన వాడు, రఘువంశజుడైన రామునికి ఎలా ఉపదేశం చేయాలో తన మనసులో ఆలోచించసాగాడు.
పరం వికాసమ్ ఆయాతా నాస్య తావద్ ఇయం మతిః । కిఞ్చిన్ నిర్మలతాం ప్రాప్తా ప్రోహ్యతే వేహ వస్తుని
రాముని మనసు ఎంతో విస్తరించింది, కానీ ఇంకా పూర్తిగా పవిత్రతను పొందలేదు; కొంత స్పష్టత వచ్చింది కానీ ఇక్కడి వాస్తవాన్ని ఇంకా పూర్తిగా అంగీకరించలేక పోతుంది.
వ్యుత్పన్నమనసస్ త్వ్ అస్య జ్ఞాతజ్ఞేయస్య ధీమతః । మోక్షోపాయగిరాం పారం ప్రయాతస్య వివేకతః
రాముని మనస్సు బాగా అభివృద్ధి చెందింది, ఏది తెలుసుకోవాలో తెలుసుకున్నాడు, వివేకంతో ముక్తి మార్గంలో ఉన్న ఉపదేశాలను పూర్తిగా గ్రహించాడు.
న కశ్చిత్ కస్యచిద్ దోషో నాస్త్య్ అవిద్యాత్మనీత్య్ అలమ్ । యావన్ నోక్తం న విశ్రాన్తిం తావద్ యాత్య్ ఏవ రాఘవః
ఎవరికి ఎవరికీ తప్పు లేదు, ఆత్మలో అవిద్య కూడా లేదు, రాఘవా; కానీ ఇది చెప్పబడే వరకు అతడు శాంతిని పొందడు.
అర్ధవ్యుత్పన్నబుద్ధేస్ తు నైతత్ వక్తుం హి శోభనమ్ । దృష్ట్యానయా భోగదశాం భావయన్న్ ఏష నశ్యతి
అర్ధస్పష్టమైన బుద్ధి ఉన్నవాడు ఇలా మాట్లాడటం సరిగ్గా ఉండదు. ఈ దృష్టితో అనుభవాలను తలచుకుంటూ ఉంటే, అతడు నశించిపోతాడు.
పరాం దృష్టిం ప్రయాతస్య భోగేచ్ఛా నాభిజాయతే । సర్వం బ్రహ్మేతి సిద్ధాన్తకాలే రామస్య యుజ్యతే
పరమమైన దృష్టిని పొందినవాడికి అనుభవాల పట్ల ఆశ కలగదు. చివరికి, రాముడికి 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే' అని భావించడం తగినదే.
ఆదౌ శమదమప్రాయైర్ గుణైశ్ శిష్యం విశోధయేత్ । పశ్చాత్ సర్వమ్ ఇదం బ్రహ్మ శుద్ధస్ త్వమ్ ఇతి బోధయేత్
మొదట శాంతి, దమనము వంటి లక్షణాలతో శిష్యుని శుద్ధి చేయాలి. తరువాత, 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే, నీవు కూడా నిర్మలుడివే' అని బోధించాలి.
అజ్ఞస్యార్ధప్రబుద్ధస్య సర్వం బ్రహ్మేతి యో వదేత్ । మహానరకజాలేషు స తేన వినియోజితః
అజ్ఞానంతో, అర్ధమాత్రంగా మేలుకున్నవాడు 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే' అని చెబితే, అతడు మహా నరకాల వలలో పడిపోతాడు.
ప్రబుద్ధబుద్ధేః ప్రక్షీణభోగేచ్ఛస్య నిరాశిషః । నాస్త్య్ అవిద్యామలమ్ ఇతి యుక్తం వక్తుం మహాత్మనః
యావరకు బుద్ధి పూర్తిగా మేల్కొని, అనుభవాల పట్ల ఆశలు పూర్తిగా తగ్గిపోయి, ఏదైనా ఆశ లేకుండా ఉంటాడో, అలాంటి మహాత్ముడికి 'అజ్ఞానమనే మలము లేదు' అని చెప్పడం తగినదే.
ఇతి సఞ్చిన్త్య భగవాన్ అజ్ఞానతిమిరాపహః । సమువాచ మునిశ్రేష్ఠో వసిష్ఠో భూమిభాస్కరః
ఇలా ఆలోచించిన తరువాత, అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించేవాడు, భూమికి వెలుగు ఇచ్చే మహర్షి వశిష్ఠుడు, మునులలో శ్రేష్ఠుడు మాట్లాడాడు.
కలఙ్కకలనా బ్రహ్మణ్య్ అస్తి నాస్తీతి రాఘవ । సిద్ధాన్తకాలే వక్తవ్యం స్వయం జ్ఞాస్యసి వానఘ
రాఘవా, బ్రహ్మంలో మలముందా లేదా అన్న సందేహం, చివరికి నిర్ణయం తీసుకునే సమయానికి మాత్రమే మాట్లాడాలి; నీవు స్వయంగా తెలుసుకుంటావు, పాపరహితుడా.
స్మయవిస్మయసమ్మోహహర్షామర్షవికారితామ్ । సమతాచలితస్ తజ్జ్ఞో న కదాచన గచ్ఛతి
ఈ జ్ఞానం ఉన్నవాడు, నవ్వు, ఆశ్చర్యం, మాయ, ఆనందం, కోపం వంటి భావాలు వచ్చినా, ఎప్పుడూ సమత్వాన్ని విడిచిపెట్టడు.
సతి దీప ఇవాలోకస్ సత్య్ అర్క ఇవ వాసరః । సతి పుష్ప ఇవామోదస్ స్వతస్ సమ్పద్యతే జగత్
దీపం ఉన్నప్పుడు వెలుగు ప్రకాశిస్తుంది; సూర్యుడు ఉన్నప్పుడు పగలు కనిపిస్తుంది; పుష్పం ఉన్నప్పుడు పరిమళం వస్తుంది. అలాగే, ఈ లోకం కూడా సహజంగా ఉద్భవిస్తుంది.
ఆభాసమాత్రమ్ ఏవేదం పరిదృశ్యత ఏవ వా । స్పన్దస్ సమీరణస్యేవ న సన్ నాసద్ ఇవ స్థితమ్
ఇది కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమే, లేదా కనబడుతున్నట్టు అనిపించవచ్చు. గాలిలో కదలిక ఎలా ఉంటుందో, ఇది ఉండదీ కాదు, ఉండనిదీ కాదు — మధ్యలో ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
నశ్యతీహ హి తద్ వస్తు నాత్మభూతం యద్ ఆత్మనః । కథం నశ్యతి తద్ వస్తు స్వాత్మభూతం యద్ ఆత్మనః
ఇక్కడ ఆ వస్తువు మన ఆత్మ స్వభావానికి చెందనిది అయితే అది నశిస్తుంది. కానీ మన ఆత్మ స్వభావమైనది ఎలా నశించగలదు?
ఆశామఞ్జరితాకృతిం వివలితం దుఃఖాహిభిర్ దారుణైర్ భోగైః పల్లవితం జరాకుసుమితం తృష్ణాలతాభాసురమ్ । సంసారం విషవృక్షమ్ ఆత్మనిగడం ఛిత్త్వా వివేకాసినా ముక్తస్ త్వం విహరేహ వారణపతిస్ స్తమ్భాద్ ఇవోన్మోచితః
ఉత్పత్తిః కథమ్ ఏతేషాం జీవానాం బ్రహ్మణః పదాత్ । కియతీ కీదృశీ వేతి విస్తరేణ వద ప్రభో
ప్రభూ, ఈ జీవులు బ్రహ్మ స్థితి నుండి ఎలా పుట్టుకొస్తాయో, వాటి పరిమాణం, స్వరూపం ఏమిటో, దయచేసి నాకు పూర్తిగా వివరించండి.
ఉత్పద్యన్తే యథా చిత్రా బ్రహ్మణో భూతజాతయః । యథా నాశం ప్రయాన్త్య్ ఏతా యథా ముక్తా భవన్తి చ
బ్రహ్మ నుండి ఎన్నో రకాల జీవులు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, అవి ఎలా నశించిపోతాయో, ఎలా ముక్తిని పొందుతాయో చెప్పండి.
యథా చ పరివర్ధన్తే తిష్ఠన్త్య్ అన్తర్హితా యథా । తత్ క్రమేణ మహాబాహో శృణు వక్ష్యామి తే ఽనఘ
ఈ జీవులు ఎలా పెరుగుతాయో, ఎలా ఉండిపోతాయో, ఎలా కనబడకుండా పోతాయో, మహాబాహూ, నేను ఒక్కొక్కటిగా వివరంగా చెబుతాను, విను.
బ్రాహ్మీ చిచ్ఛక్తిర్ అమలా కలయన్తీ యదృచ్ఛయా । సర్వశక్తిస్ స్వయం చేత్యం భవత్య్ ఆకలనాత్మకమ్
నిర్మలమైన బ్రాహ్మీ చైతన్యశక్తి తన ఇష్టానుసారం సృష్టిని కల్పిస్తుంది. అది అన్ని శక్తులకు మూలం, తానే తెలిసేలా ఉండి సృష్టి స్వరూపంగా మారుతుంది.
కలనా ఘనతామ్ ఏత్య యత్ కిఞ్చిద్ అపి సా స్వయమ్ । సఙ్కల్పయతి పశ్చాత్ తత్ తత్తామ్ ఏతి మనఃపదమ్
మన ఊహ బలంగా మారినప్పుడు, అది ఏది ఊహించినా, ఆ తర్వాత మనస్సులో అది నిజంగా ఉన్నదిలా అనిపిస్తుంది.
మనస్ సఙ్కల్పమాత్రేణ గన్ధర్వపురవత్ క్షణాత్ । తనోతీదమ్ అసద్ దృశ్యం బ్రాహ్మీం దృష్టిమ్ ఇవ త్యజత్
మనస్సు కేవలం సంకల్పంతో, గంధర్వ నగరం లాగా, క్షణంలోనే ఈ అప్రకృతమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది; ఆ సమయంలో పరమ దృష్టిని వదిలేస్తుంది.
చిత్స్వరూపం పరికచచ్ ఛూన్యమ్ ఏవావతిష్ఠతే । యత్ తద్ దృశ్యం స్థితం తస్మాద్ దృశ్యమ్ ఆకాశమ్ ఏవ నః
చైతన్య స్వరూపం మాత్రమే ఖాళీగా మిగిలిపోతుంది; మనకు కనిపిస్తున్నది అంతా ఆకాశంలా శూన్యమే.
కృత్వా పద్మజసఙ్కల్పం రూపం పశ్యతి పాద్మజమ్ । తతో జగత్ కల్పయతి స్వప్రజాపతిపూర్వకమ్
పద్మజుడిని మనసులో ఊహించుకుంటే, పద్మజుడి రూపమే కనిపిస్తుంది; ఆ తర్వాత తన సృష్టికర్తతో మొదలుపెట్టి, ప్రపంచాన్ని ఊహించుకుంటాడు.
చతుర్దశవిధానన్తభూతజాతసఘుఙ్ఘుమమ్ । జ్ఞప్తిర్ ఏవమ్ ఇయం రామ చిత్తాన్ నిర్మితిమ్ ఆగతా
ఓ రామా, నాలుగు పదులుగా విభజించబడిన అనంతమైన ప్రాణుల గుంపుల గుంగురుమాటలతో కూడిన ఈ జ్ఞానం, మనస్సు సృష్టిగా ఉద్భవించింది.
ఆశల ముంజరులతో అలంకరించబడిన, బాధ అనే పాములతో కదిలించబడిన, అనుభవాల పల్లవాలతో విరిసిన, వృద్ధాప్యపు పువ్వులతో పుష్పించిన, తృష్ణ అనే లతతో మెరుస్తున్న సంసార రూప విషవృక్షాన్ని, ఆత్మ అనే సంకెళ్లను వివేకం అనే ఖడ్గంతో తెంచి, నువ్వు విముక్తుడవై, స్థంభానికి బంధించబడిన ఏనుగు విడిపోతున్నట్టు, స్వేచ్ఛగా సంచరించగలవు.