చతుర్దశవిధానీహ భూతాని భువనాన్తరే । నానాచారవిహారాణి నానావిరచనాని చ
ఈ లోకాలలో పద్నాలుగు రకాల ప్రాణులు ఉన్నాయి. అవి వేర్వేరు పనులు, వినోదాలు చేస్తూ, అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తాయి.
పునః పునర్ విలీయన్తే జాయన్తే చ పునః పునః । ధారాపరమ్పరాపాతవతి వారీవ బుద్బుదాః
పునఃపునః ఇవి కలిసిపోతూ, మళ్లీ మళ్లీ పుట్టుతూనే ఉంటాయి. ప్రవహించే నీటిలో బుడబుడలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి పుట్టి, మళ్లీ మాయమైపోవడంలా జీవులు కూడా అలా పుడతారు, కలిసిపోతారు.
ఆయాతి యాతి పరితిష్ఠతి రారటీతి స్వార్థాన్ ఉపార్జయతి ధావతి జన్మరాశౌ । ఉన్మత్తవద్ విహితభావనమ్ ఆహితేహా ముగ్ధా కృతాన్తవివశా జనతా వరాకీ
వారు వస్తారు, పోతారు, కొంతసేపు ఉంటారు, గొంతెత్తి అరుస్తారు, తమ అవసరాల కోసం పరితపిస్తారు, జనన మరణాల వలయంలో పరుగెడతారు. పిచ్చివాళ్లలా, ఊహలు, ప్రయత్నాలు తలకెత్తుకుని, దురదృష్టం చేతిలో బలహీనులై, ఈ ప్రజలు అలా నడిపించబడుతున్నారు.
ఇత్థం స్థిరచలాకారాస్ సంసారావలయో ఽభితః । స్వభావాద్ బ్రహ్మణస్ సర్వాః పునర్ ఆయాన్తి యాన్తి చ
ఇలా స్థిరంగానూ, చంచలంగానూ ఉన్న ఈ సంసారపు చక్రాలు అన్నిచోట్లా తిరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇవన్నీ పరబ్రహ్మ స్వభావం వల్లే పుట్టి, మళ్లీ కలిసిపోతుంటాయి.
స్వతస్ సర్వమ్ ఇదం జాతమ్ అన్యోఽన్యం హేతుతాం గతమ్ । అన్యోఽన్యమ్ అపి నశ్యచ్ చ స్వత ఏవ విలీయతే
ఈ సృష్టిలోని ప్రతిదీ తనంతట తానే పుట్టింది. ఒకటి మరొకటి కారణంగా మారుతుంది. మరొకటి వల్ల నశించిపోతూ, చివరికి తన స్వభావంతోనే కలిసిపోతుంది.
స్వతస్ స్తమ్భనిభస్ స్పన్దో యథాగాధజలోదరే । తథైవేదమ్ అసత్ సచ్ చ చిద్ ఏవ పరిదృశ్యతే
ఎక్కువ లోతైన నీటిలో ఊగే అలలు బయటకు నిశ్చలంగా కనిపించునట్లే, ఈ జగత్తు కూడా వాస్తవమైనదీ, అవాస్తవమైనదీ కాకుండా, కేవలం చైతన్యమే అన్నట్టు అనిపిస్తుంది.
వ్యోమన్య్ ఏవ నిరాభాసే నిదాఘాత్ సరితో యథా । లక్ష్యన్తే తద్వద్ ఏవేమాశ్ చిత్తత్త్వే సృష్టిదృష్టయః
వేసవిలో ఆకాశంలో నదులు కనిపించినా, ఆకాశానికి స్వరూపం లేకపోయినట్టే, మనస్సులో సృష్టి భావనలు కూడా నిజంగా ఉన్నట్టు అనిపిస్తాయి.
యథా మదవశాద్ ఆత్మా స్వో ఽన్యవత్ ప్రతిభాసతే । తథైవ చిత్త్వాచ్ చిద్ధాతుస్ స ఏవాస ఇవ స్థితః
మద్యం తాగినప్పుడు మనకు మనమే వేరొకరిలా కనిపించునట్లు, మనస్సు వల్ల చైతన్య స్వరూపం కూడా వేరే దానిలా అనిపిస్తుంది.
న చేదం సద్ అసన్ నేదం తత్స్థాతత్స్థతయా చితిః । నాతిరిక్తాతిరిక్తా చ కటకాదిషు హేమతా
ఇది వాస్తవం కాదు, అవాస్తవం కూడా కాదు; ఇది యథాతథంగా ఉన్న చైతన్యమే. ఇది ఎక్కువ కూడా కాదు, తక్కువ కూడా కాదు. ఎలా అంటే, కడగలు మొదలైన ఆభరణాలలో బంగారం ఉన్నట్టే.
యేన శబ్దం రసం రూపం గన్ధం జానాసి రాఘవ । సో ఽయమ్ ఆత్మా పరం బ్రహ్మ సర్వమ్ ఆపూర్య సంస్థితః
రాఘవా, నువ్వు శబ్దాన్ని, రుచిని, రూపాన్ని, వాసనను తెలుసుకునే ఆత్మే పరబ్రహ్మం. అది అన్నింటినీ వ్యాపించి, అన్నిటిలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
నానైకతామ్ అతీతాత్ తు సర్వగాద్ అమలాత్మనః । ద్వితీయా కల్పనైవాస్తి కాచిన్ నేతరథా క్వచిత్
అమలమైన ఆత్మ అన్నింటినీ వ్యాపించి ఉంటుంది. దానికి ఏకత్వం, భిన్నత్వం అనే భావనలు లేవు. రెండవదని ఊహించుకోవడం కేవలం మన కల్పన మాత్రమే; వాస్తవంగా ఎక్కడా రెండవది లేదు.
రాశేర్ అభావాద్ అన్యస్య భావాభావాశ్ శుభాశుభాః । సృష్టయః పరికల్ప్యన్తే నాత్మనైవాథ వాత్మని
వేరుగా ఉన్నదేదీ లేకపోవడం వల్ల, ఇంకొకటి ఉంది లేదా లేదు, శుభమైనది లేదా అశుభమైనది అన్న సృష్టులు మన ఊహలో మాత్రమే ఉంటాయి; కానీ ఆత్మలో గాని, గాలిలో గాని అలాంటివి ఉండవు.
నాసి రామో న చారామస్ త్వమ్ ఇయం బ్రహ్మసంస్థితిః । సర్వద్వన్ద్వవినిర్ముక్తః కర్తా భవ గతజ్వరః
నువ్వు రాముడవు కాదు, రాముడు కాదని కూడా కాదు. ఇదే బ్రహ్మస్థితి. అన్ని ద్వంద్వాలను విడిచిపెట్టి, బాధలు లేకుండా, కర్తగా నిలిచి ఉండు.
పురః కృత్వా కృత్వా బహువిధమ్ ఇదం కర్మ తరసా త్వయా ప్రాప్యం కిం తద్ వద యద్ ఉచితం భూతగణకాత్ । అకర్తృత్వే చాస్థా భవతు తవ మావాఞ్ఛనమతేర్ భవ స్వస్థస్వచ్ఛస్ స్థితతరమతిర్ ధైర్యజలధిః
నీవు ఎన్నో విధాలుగా పనులు చేసి, ముందుగా వాటిని ఉంచిన తర్వాత, త్వరగా సాధించాల్సింది ఏమిటో చెప్పు, భూతగణాల నిపుణుడా. నీవు చేసేవాడిననే భావన లేకుండా ఉండాలి; ఏదీ కోరుకోకు. నీ మనసు ప్రశాంతంగా, నిర్మలంగా, స్థిరంగా ఉండేలా చూసుకో. నీ ధైర్యం సముద్రంలా లోతుగా ఉండాలి.
గత్వా సుదూరమ్ అపి యత్నవతా జనేన నాసాద్యతే తద్ ఇహ యేన సుపూర్ణతేతి । మత్వేతి సన్త్యజ పదార్థగణం ధియా త్వం తత్త్వం స్వమ్ ఏవ పరమార్థతయా చిదాత్మా
ఎంత శ్రమపడ్డా, ఎంత దూరమైనా, ఇక్కడ ఎవరికీ కోరినది పూర్తిగా దక్కదు. ఇది గుర్తుపెట్టుకుని, నీ బుద్ధితో అన్ని వస్తువులను వదిలెయ్యి. నీవే పరమార్థమైన చైతన్యస్వరూపుడివని తెలుసుకో.
కుర్వతో ఽకుర్వతో వాపి స్వర్గే వా నరకే ఽపి వా । యాదృగ్వాసనమ్ ఏతత్ స్యాన్ మనస్ తద్ అనుభూయతే
పని చేసినా, చేయకపోయినా, స్వర్గంలో ఉన్నా, నరకంలో ఉన్నా, మనసు ఎలా ఉంటే, ఆ అనుభూతి అలాగే ఉంటుంది.
నానన్దో న నిరానన్దో న చలం నాచలం స్థిరమ్ । న సన్ నాసన్ న చైతేషాం మధ్యం జ్ఞమననం విదుః
ఇక్కడ ఆనందం లేదు, ఆనందం లేనిదీ లేదు; చలనం లేదు, అచలత కూడా లేదు; ఉండటం లేదు, ఉండకపోవడమూ లేదు; వీటికి మధ్యమయిన స్థితి కూడా జ్ఞానులు ఎరుగరు.
న మోక్షో ఽస్తి న సంసారస్ త్వ్ అసక్తమనసామ్ ఇహ । సంసక్తమనసాం త్వ్ అన్తస్ సర్వమ్ అస్తి యథాస్థితమ్
ఇక్కడ మనసు అసక్తిగా ఉన్నవారికి బంధమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు. కానీ మనసు ఏదైనా మీద ఆసక్తిగా ఉంటే, అన్నీ యథాతథంగా ఉంటాయి.
న బన్ధో ఽస్తి న మోక్షో ఽస్తి న బధ్యో ఽస్తి న బన్ధనః । అప్రబోధాద్ ఇదం దుఃఖం ప్రబోధాత్ ప్రవిలీయతే
బంధమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు, బంధించబడినవాడూ లేదు, బంధనమూ లేదు. జ్ఞానం లేనందువల్లే ఈ బాధలు వస్తాయి; జ్ఞానం కలిగినపుడు అవి అంతరించిపోతాయి.
సఙ్కల్పితా జగతి బన్ధమతిర్ ముధైవ సఙ్కల్పితా జగతి మోక్షమతిర్ ముధైవ । సన్త్యజ్య సర్వమ్ అనహఙ్కృతిర్ ఆత్మనిష్ఠో ధీరో ధియా వ్యవహరన్ భువి రామ తిష్ఠ
ఈ లోకంలో బంధమన్న భావన ఊహ మాత్రమే, మోక్షమన్న భావన కూడ ఊహే. అన్నింటినీ వదిలి, అహంకారాన్ని తొలగించి, ఆత్మనిష్ఠగా, ధైర్యంగా, జ్ఞానంతో నడుచుకుంటూ, రామా, భూమిపై నిలిచి ఉండు.
సర్వేషామ్ ఏవ జీవానాం సర్వాసామ్ అభితో దృశామ్ । సమగ్రాణాం పదార్థానామ్ ఉత్పత్తిర్ బ్రహ్మణో ఽనిశమ్
ప్రతి జీవికి, అన్ని దృష్టులకు, సమస్త పదార్థాలకు, వాటి ఉద్భవం ఎప్పుడూ బ్రహ్మం నుండే జరుగుతుంది.
లోకాః పరాద్ ఉపాయాన్తి తస్మిన్ స్థిత్వా విశన్త్య్ అలమ్ । తన్మయా ఏవ సతతం తరఙ్గా ఇవ సాగరే
ప్రపంచాలు ఆ పరమాత్మ నుండి ఉద్భవించి, అందులో నిలిచి, చివరికి పూర్తిగా కలిసిపోతాయి. అవి ఎప్పుడూ దానిలోనే లీనమై ఉంటాయి, సముద్రంలో అలలు ఎలా కలిసిపోతాయో అలా.
బ్రహ్మైవేదం స్థితం నానా మలమ్ అస్తీహ నానఘ । తరఙ్గోర్మిగణైర్ అమ్భస్ సిన్ధౌ స్ఫురతి నో రజః
ఇక్కడ ఉన్నది పరబ్రహ్మమే. ఇక్కడ మలినత కూడా లేదు, పవిత్రత కూడా లేదు. నీటిలో అలల గుంపుల వల్ల ధూళి ఎలా లేవదో, ఇక్కడ కూడా అలా ఎలాంటి మలినత లేదు.
ద్వితీయా కల్పనైవేహ న రఘూద్వహ విద్యతే । బ్రహ్మమాత్రాద్ ఋతే వహ్నావ్ ఔష్ణ్యమాత్రాద్ ఋతే యథా
ఇక్కడ రెండవదని ఊహించటానికి అవకాశం లేదు, రఘువంశజా! అగ్నిలో వేడి తప్ప ఇంకేమీ లేనట్లు, ఇక్కడ బ్రహ్మం తప్ప మరొకటి లేదు.
నిర్దుఃఖం బ్రహ్మ నిర్ధర్మ తజ్జం దుఃఖమ్ ఇదం జగత్ । అస్పష్టార్థమ్ ఇదం బ్రహ్మన్ న వేద్మి వచనం తవ
బ్రహ్మం బాధలేని, లక్షణాలేనిది. దానినుండి పుట్టిన ఈ లోకం మాత్రం బాధతో నిండింది. ఓ బ్రహ్మన్, నీ మాటలు నాకు అర్థం కావడం లేదు, అవి స్పష్టంగా లేవు.
ఇత్య్ ఉక్తే తత్ర రామేణ చిన్తయామ్ ఆస చేతసా । వసిష్ఠో మునిశార్దూలో రాఘవస్యోపదేశనే
ఇలా రాముడు చెప్పిన తరువాత, వసిష్ఠ మహర్షి, మునులలో సింహుడైన వాడు, రఘువంశజుడైన రామునికి ఎలా ఉపదేశం చేయాలో తన మనసులో ఆలోచించసాగాడు.
పరం వికాసమ్ ఆయాతా నాస్య తావద్ ఇయం మతిః । కిఞ్చిన్ నిర్మలతాం ప్రాప్తా ప్రోహ్యతే వేహ వస్తుని
రాముని మనసు ఎంతో విస్తరించింది, కానీ ఇంకా పూర్తిగా పవిత్రతను పొందలేదు; కొంత స్పష్టత వచ్చింది కానీ ఇక్కడి వాస్తవాన్ని ఇంకా పూర్తిగా అంగీకరించలేక పోతుంది.
వ్యుత్పన్నమనసస్ త్వ్ అస్య జ్ఞాతజ్ఞేయస్య ధీమతః । మోక్షోపాయగిరాం పారం ప్రయాతస్య వివేకతః
రాముని మనస్సు బాగా అభివృద్ధి చెందింది, ఏది తెలుసుకోవాలో తెలుసుకున్నాడు, వివేకంతో ముక్తి మార్గంలో ఉన్న ఉపదేశాలను పూర్తిగా గ్రహించాడు.
న కశ్చిత్ కస్యచిద్ దోషో నాస్త్య్ అవిద్యాత్మనీత్య్ అలమ్ । యావన్ నోక్తం న విశ్రాన్తిం తావద్ యాత్య్ ఏవ రాఘవః
ఎవరికి ఎవరికీ తప్పు లేదు, ఆత్మలో అవిద్య కూడా లేదు, రాఘవా; కానీ ఇది చెప్పబడే వరకు అతడు శాంతిని పొందడు.
అర్ధవ్యుత్పన్నబుద్ధేస్ తు నైతత్ వక్తుం హి శోభనమ్ । దృష్ట్యానయా భోగదశాం భావయన్న్ ఏష నశ్యతి
అర్ధస్పష్టమైన బుద్ధి ఉన్నవాడు ఇలా మాట్లాడటం సరిగ్గా ఉండదు. ఈ దృష్టితో అనుభవాలను తలచుకుంటూ ఉంటే, అతడు నశించిపోతాడు.