యాదృగ్వాసనమ్ ఏతత్ స్యాన్ మనస్ తాదృక్ ప్రజాయతే । జనస్ స్వపితి యచ్చిత్తస్ తత్ స్వప్నే నిశి పశ్యతి
మనసులో ఏ విధమైన వాసన ఉంటే, అలాంటి మనస్సే ఏర్పడుతుంది. మనిషి రాత్రి నిద్రలో మనస్సు ఎటువంటి ఆలోచనలతో ఉంటే, అదే అతడు కలలో చూస్తాడు.
అమ్బ్లమ్ అమ్బ్లరసాసిక్తం మధురం మధురఞ్జితమ్ । బీజం ప్రతివిషాకల్కసిక్తం చ కటు జాయతే
నీరు నీటి రుచితో కలిస్తే, అది నీరసంగా ఉంటుంది; మధురంగా కలిస్తే, తీపిగా మారుతుంది. విషంతో తడిపిన విత్తనం చేదుగా మారుతుంది.
శుభవాసనయా చేతో మహత్యా జాయతే మహత్ । భవతీన్ద్రమనోరాజ్యాద్ ఇన్ద్రతాస్వప్నభాఙ్ నరః
శుభమైన వాసనతో మనస్సు గొప్పదిగా మారుతుంది. ఇంద్రుని మనస్సులో ఉన్న రాజ్యాభిలాష వల్ల, మనిషి కలలో అయినా ఇంద్రునిగా మారగలడు.
క్షుద్రవాసనయా చేతః క్షుద్రతామ్ ఏతి పేలవామ్ । పిశాచవిభ్రమాత్ స్వస్థః పిశాచాన్ నిశి పశ్యతి
చిన్న చిన్న ఆశల వల్ల మనస్సు చిన్నదిగా, బలహీనంగా మారుతుంది. రాత్రి సమయంలో మనసు మాయ వల్ల ఆరోగ్యంగా ఉన్నవాడు పిశాచాలను చూస్తాడని భావించడంలా ఇది కూడా.
మనసి స్ఫారనైర్మల్యే కాలుష్యం యాతి న స్థితిమ్ । తథైవ స్ఫారకాలుష్యే ప్రసాదో యాతి న స్థితిమ్
మనస్సు విశాలంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు మలినతకు అక్కడ స్థానం ఉండదు. అలాగే, మనస్సు విశాలంగా, మలినంగా ఉన్నప్పుడు నిర్మలత అక్కడ నిలవదు.
మనసి స్ఫారకాలుష్యే తద్రూపం జాయతే ఫలమ్ । తథైవ స్ఫారనైర్మల్యే తద్రూపం జాయతే ఫలమ్
మనస్సు విశాలంగా, మలినంగా ఉన్నప్పుడు దానికి తగిన ఫలితం కలుగుతుంది. అలాగే, మనస్సు విశాలంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు కూడా దానికి తగిన ఫలితం కలుగుతుంది.
త్యజత్య్ ఉదారాం న గతిం క్షీణో ఽప్య్ అత్యన్తమ్ ఉత్తమః । ఉద్యోగవాన్ అవిరతం పూరణాశామ్ ఇవోడుపః
ఎంత బలహీనమైనా, నిజంగా ఉత్తముడు ఉన్నతమైన మార్గాన్ని వదలడు. అతడు ఎప్పుడూ ప్రయత్నంలో ఉండి, పరిపూర్ణత ఆశను నిండుస్తూ ఉండే చంద్రుడిలా ఉంటాడు.
నేహ బన్ధో న మోక్షో ఽస్తి న బధ్యో న చ బన్ధనమ్ । మిథ్యోత్థితైవ మాయేయమ్ ఇన్ద్రజాలలతా యథా
ఇక్కడ బంధమూ లేదు, విమోచనమూ లేదు, ఎవ్వరూ బంధించబడలేదు, బంధించడమూ లేదు. ఇది కేవలం ఊహలో పుట్టిన మాయ మాత్రమే, మాంత్రికుడి మాయావల్లిగా ఉంటుంది.
గన్ధర్వనగరాకారో మృగతృష్ణాక్రమోత్థితః । ద్విచన్ద్రవిభ్రమాభాసస్ సంసారో ఽయమ్ అసన్మయః
ఈ లోకం అసలు లేనిదానివలె, గంధర్వ నగరంలా, మృగతృష్ణ వల్ల కలిగినదిగా, రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా మాయగా కనిపిస్తుంది.
నానన్తో ఽహం వరాకో ఽహమ్ ఇతి దుర్నిశ్చయోదితః । అనన్తో ఽస్మి పరో ఽస్మీతి నిశ్చయేన విలీయతే
"నేను అనంతుడు కాదు, నేను చిన్నవాడిని" అనే సందేహం మనసులో వస్తుంది. కానీ "నేను అనంతుడిని, నేను పరముడిని" అని నిశ్చయించుకుంటే ఆ సందేహం పోతుంది.
సర్వగే స్వాత్మని స్వచ్ఛే యైషా ప్రమితిభావనా । ఏతత్ తద్ బన్ధనం లోకే స్వవికల్పోపకల్పితమ్
ప్రపంచంలో "నేను అన్నింటిలోనూ వ్యాపించినవాడిని, నా స్వరూపంలో నిర్మలుడిని" అనే భావన, మనసులో ఊహించుకున్న బంధమే.
బన్ధమోక్షదశాహీనా ద్విత్వైకత్వవివర్జితా । సర్వైవ బ్రహ్మసత్తేయమ్ ఇత్య్ ఏషా పరమార్థతా
బంధనమూ విముక్తియూ లేని, ద్వంద్వమూ ఏకత్వమూ లేని స్థితి అంతా బ్రహ్మస్వరూపమే. ఇదే పరమసత్యం.
మనో నిర్మలతాం యాతమ్ అసక్తం సర్వదృష్టిషు । అమనస్తామ్ ఇవాపన్నం బ్రహ్మ పశ్యతి నాన్యథా
మనస్సు నిర్మలమై, అన్ని విషయాలలో ఆసక్తి లేకుండా పోయినప్పుడు, అది మనస్సులేని స్థితికి చేరుతుంది. అప్పుడు మాత్రమే బ్రహ్మాన్ని దర్శించగలుగుతారు, ఇంకెప్పుడూ కాదు.
మనో నిర్మలతాం యాతం శుభసన్తానవారిభిః । బ్రాహ్మీం దృష్టిమ్ ఉపాదత్తే రఙ్గం శుక్లః పటో యథా
శుభమైన ధ్యానపు ప్రవాహాలతో మనస్సు శుద్ధి చెందినప్పుడు, అది బ్రాహ్మీ దృష్టిని పొందుతుంది. అది రంగులో ముంచిన తెల్లబట్టలా మారుతుంది.
సర్వమ్ ఏవ మమాత్మేతి సత్యభావనయానఘ । హేయాదేయదలే క్షీణే బన్ధమోక్షౌ కిమ్ ఉచ్యతామ్
నిజమైన నమ్మకంతో ప్రతీది 'నేను', 'నాదే' అని భావించి, తీసుకోవడమూ వదిలిపెట్టడమూ అనే భేదం పోయినప్పుడు, బంధమూ విముక్తియూ గురించి ఏమి చెప్పగలం?
శుద్ధస్య మనసః కాయశ్ శాస్త్రవైరాగ్యబుద్ధిభిః । అభిజాతోపలస్యేవ గలత్య్ అభ్యేతి చ ద్యుతిః
శుద్ధమైన మనసున్నవారికి, శాస్త్రజ్ఞానంతో, విరక్తితో నడిపించబడే శరీరం, విలువైన రత్నం మెరుపు పోయి మళ్లీ వచ్చేదిలా, కాంతిని విడిచిపెట్టి తిరిగి పొందుతుంది.
పదార్థేనైకతామ్ ఏత్య మనసో యైకతానతా । అసమ్యగ్జ్ఞానదృష్టిం తాం విద్ధి క్షణవినాశినీమ్
మనసు ఏదైనా వస్తువుతో ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు, ఆ మనస్సు ఏకాగ్రత సరైన జ్ఞానం లేకుండా కలిగితే, అది క్షణికంగా ఉండి, వెంటనే నశించిపోతుందని తెలుసుకో.
సబాహ్యాభ్యన్తరం త్యక్త్వా సర్వా దృశ్యదృశో యదా । మనస్ తిష్ఠతి సంలీనం సమ్ప్రాప్తం తత్ పదం తదా
బయటి, లోపలి అన్నీ దృశ్యాలనూ వదిలేసి, మనస్సు పూర్తిగా లీనమై నిలిచినప్పుడు, అదే పరమపదాన్ని పొందిన స్థితి.
దృశ్యదృష్టిస్ స్ఫుటా యేయం సా హ్య్ అవశ్యమ్ అసన్మయీ । తన్మయత్వం చ మనసస్ స్వరూపం విద్ధి నేతరత్
ఈ స్పష్టమైన దృష్టి — చూసేవాడు, కనిపించేది అన్నీ — తప్పనిసరిగా అసత్యమే. వాటిలో మనస్సు లీనమవడమే దాని నిజ స్వరూపం, వేరే దేమీ కాదు అని తెలుసుకో.
ఆద్యన్తయోర్ వినాశిత్వాన్ మధ్యే ఽపి తద్ అసన్మయమ్ । కుజ్ఞానమనసస్ తేన దుఃఖితా హస్తసంస్థితా
ప్రారంభం, ముగింపు రెండూ నశించేవే కాబట్టి, మధ్యలో ఉన్నదీ నిజంగా లేదు. అందుకే తప్పుగా ఆలోచించే మనస్సు, వస్తువు చేతిలో ఉన్నా, బాధపడుతుంది.
ఆత్మైవేదం జగద్ ఇతి వినా భావేన దుఃఖదా । దృశ్యశ్రీర్ అన్యథా త్వ్ ఏషా భోగమోక్షైకదాయినీ
ఈ లోకం కూడా ఆత్మే అని భావించకపోతే, అది బాధను కలిగిస్తుంది. కానీ, ఇదే కనబడే వైభవం, సుఖాన్నీ, మోక్షాన్నీ ఇస్తుంది.
జలమ్ అన్యత్ తరఙ్గో ఽన్య ఇతి నానాతయాజ్ఞతా । జలమ్ ఏవ తరఙ్గో ఽయమ్ ఇత్య్ ఏకత్వాత్ కిల జ్ఞతా
నీరు ఒకటి, అల ఇంకొకటి అని అనుకోవడం భేదభావం. ఈ అల కూడా నీరే అని తెలుసుకోవడం ఏకత్వ జ్ఞానం.
అజ్ఞత్వాద్ దుఃఖమ్ ఆయాతి హేయోపాదేయరూపి యత్ । తదభావేన తు జ్ఞత్వాద్ ఆనన్త్యమ్ అవశిష్యతే
అజ్ఞానం వల్ల బాధలు వస్తాయి, అవి త్యజించాల్సినవి, స్వీకరించాల్సినవిగా కనిపిస్తాయి. అవి లేనప్పుడు, జ్ఞానం వల్ల అనంతత్వమే మిగిలిపోతుంది.
సఙ్కల్పకల్పితత్వాచ్ చ మనోరూపమ్ అసన్మయమ్ । అసన్మయవినాశే తు కః క్లేశో వద రాఘవ
మనస్సు రూపాలు మన ఊహల వల్లే కల్పించబడినవే, అవి నిజమైనవి కావు. అట్టి అసత్యమైనవి పోయినప్పుడు, రాఘవా, ఇంకా ఎలాంటి బాధ మిగిలి ఉంటుంది? చెప్పు.
అవత్సలో యథా బన్ధుర్ అరాగద్వేషయా ధియా । దృశ్యతే పశ్య తద్వత్ త్వం దృశ్యపఞ్జరమ్ ఆత్మనః
ఎలాగైతే మనసులో మమకారం లేకుండా ఉన్న బంధువును మనం రాగద్వేషాలు లేకుండా చూస్తామో, అలాగే నీవు కూడా ఈ ప్రపంచ రూపాలన్నిటిని నీ స్వరూపంగా చూడుము.
అవత్సలాద్ యథా బన్ధోస్ సుఖదుఃఖైర్ న లిప్యతే । పరత్వసమ్పరిజ్ఞాతాత్ తథా తత్త్వచయాత్మనః
మమకారం లేని బంధువుతో ఉన్న సుఖదుఃఖాలు మనకు అంటకపోవడంలా, పరమార్థ జ్ఞానంలో స్థిరమైనవాడికి కూడా ఏదీ అంటదు.
తద్ అనాది శివం జ్ఞానం యన్ మధ్యం ద్రష్టృదృశ్యయోః । తస్మిన్ సత్యే మనశ్ శాన్తం పాంసుర్ వాయుక్షయే యథా
దృష్టా-దృశ్యాల మధ్యలో ఉండే ఆ ఆదిమలేని, మంగళకరమైన జ్ఞానం ఎవరికి తెలుస్తుందో, ఆ సత్యంలో స్థిరమైన మనస్సు గాలి ఆగిన తర్వాత ధూళి ఎలా నిశ్చలంగా ఉంటుందో అలా ప్రశాంతంగా ఉంటుంది.
ఉపశాన్తే మనోవాయౌ దేహపాంసుః ప్రశామ్యతి । పునస్ సంసారనగరే న నీహారః ప్రవర్తతే
మనస్సు శాంతమై, దాని గాలి ఆగిపోయినప్పుడు, శరీరపు ధూళి కూడా కుదురుతుంది. ఈ లోకజీవిత నగరంలో మళ్లీ పొగమంచు లేడు.
వాసనాప్రావృషి క్షీణసంస్థితౌ శమమ్ ఆగతే । జాడ్యే జనితహృత్కమ్పే పఙ్కే శోషమ్ ఉపాగతే
మనసులో ఉన్న వాసనల వాన ఆగిపోయి, వాటికి ఆధారం అయినదీ తగ్గిపోయినప్పుడు, మనసుకు శాంతి కలుగుతుంది. మూర్ఖత్వం, హృదయపు కంపనం పోయి, లోపలి మట్టి ఎండిపోయినప్పుడు అలా జరుగుతుంది.
శుష్కతృష్ణాలతేష్వ్ అన్తర్ మహాహృదయకాననే । అక్షక్షీణకదమ్బేషు మిథ్యాజ్ఞానఘనే క్షతే
హృదయమనే పెద్ద అడవిలో, తాగుదాహపు వల్లులు ఎండిపోయి, ఇంద్రియాల సమూహాలు తగ్గిపోయినప్పుడు, అబద్ధ జ్ఞానం అనే మబ్బు దెబ్బతింటుంది.