మనసో ఽభ్యుదయో నాశో మనోనాశో మహోదయః । జ్ఞమనో నాశమ్ అభ్యేతి మనో ఽజ్ఞస్య వివర్ధతే
మనస్సు ఎదిగితే అన్నీ ఎదుగుతాయి, మనస్సు నశిస్తే అన్నీ నశిస్తాయి. మనస్సు నశించడమే గొప్ప విజయము. జ్ఞానం మనస్సును కరిగిస్తుంది, అజ్ఞానం మనస్సును పెంచుతుంది.
మనోమాత్రం జగచ్చక్రం మనః పర్వతమణ్డలమ్ । మనో వ్యోమ మనో దేహో మనో మిత్రం మనో రిపుః
ఈ లోకచక్రం మనస్సే; పర్వతాలు మనస్సే; ఆకాశం మనస్సే; ఈ శరీరం మనస్సే; స్నేహితుడు మనస్సే; శత్రువు కూడా మనస్సే.
వికల్పకలుషా యా స్యాచ్ చిత్తత్త్వస్యాత్మవిస్మృతిః । మన ఇత్య్ ఉచ్యతే సేయం వాసనా భవభాగినీ
మనస్సు అనేది మన అసలు స్వరూపాన్ని మరచిపోయే ఊహల కలుషితత. ఇదే మనస్సు భ్రమగా మారి, జనన మరణాల బంధాన్ని కలిగించే వాసనగా పరిగణించబడుతుంది.
చేత్యానుపాతకలితం చిన్మాత్రేతిక్షతాభిధమ్ । మనాగ్ వికల్పకలుషం చిత్తత్త్వం జీవ ఉచ్యతే
మనస్సు స్వరూపమైన చైతన్యం, అనుభవాల పరంపరతో కలిసిపోయి, కొంత ఊహ కలుషితత కలిగి ఉంటే, దానిని జీవుడు అంటారు.
చేత్యప్రపతితం రూఢసఞ్జ్ఞమ్ అజ్ఞత్వమ్ ఆగతం । తద్ ఏవాధికవిస్తారం కల్ప్యతే తన్మనస్తయా
అనుభూతుల ప్రభావంలో పడి, స్థిరమైన గుర్తింపు పొంది, అజ్ఞానంలోకి వెళ్లినదే, మరింత విస్తరించి, మనస్సు స్థితిగా ఊహించబడుతుంది.
నాత్మా సంసారపురుషో న శరీరం న శోణితమ్ । జడం సర్వం శరీరాది దేహీ ఖవద్ అలేపకః
ఆత్మ అనేది ఈ లోకజీవి కాదు, శరీరం కాదు, రక్తం కాదు. శరీరం మొదలైనవన్నీ జడమైనవే. కానీ, ఆత్మ శూన్యంలా, ఏదీ అంటని స్వచ్ఛమైనదిగా ఉంటుంది.
శరీరే కణశః కృత్తే నాస్త్య్ అన్యద్ రుధిరాదికాత్ । నిర్భిన్నే కదలీస్తమ్భే నాస్త్య్ అన్యత్ పల్లవాద్ ఋతే
శరీరాన్ని ముక్కలు ముక్కలుగా కోస్తే, రక్తం వంటివి తప్ప ఇంకేమీ మిగలవు. అరటి కాండాన్ని చీల్చితే, ఆకులు తప్ప మరొకటి మిగలని విధంగా ఇది కూడా అలాగే.
మనో జీవం నరం విద్ధి తద్ ఏవాకారమ్ ఆగతమ్ । ఆత్మనాత్మానమ్ ఆదత్తే స్వవికల్పాంశకల్పితమ్
మనస్సే జీవి, అదే మనిషి, అదే రూపాన్ని ధరించింది. ఆత్మ తన కల్పనలతో తానే తాను సృష్టించుకుంటుంది.
స్వవికల్పాన్ నరస్ తన్తూన్ ప్రసార్య రచయత్య్ అలమ్ । జాలమ్ ఆత్మనిబన్ధాయ కోశకారః క్రిమిర్ యథా
మనిషి తన ఊహల తంతువులను విస్తరించి, వాటితో తానే తాను బంధించుకునే వలని నేస్తాడు. ఇది పురుగు తన కోసం గూటిని నేసినట్లే.
ఇమం దేహభ్రమం త్యక్త్వా దేశకాలాన్తరే పునః । శరీరమ్ అన్యద్ ఆదత్తే పల్లవత్వమ్ ఇవాఙ్కురః
ఈ శరీరమనే మాయను వదిలి, వేరే కాలంలో, వేరే చోట, మొక్కలో కొత్త ఆకువెల్లినట్లు, అతడు ఇంకొక శరీరాన్ని పొందుతాడు.
యాదృగ్వాసనమ్ ఏతత్ స్యాన్ మనస్ తాదృక్ ప్రజాయతే । జనస్ స్వపితి యచ్చిత్తస్ తత్ స్వప్నే నిశి పశ్యతి
మనసులో ఏ విధమైన వాసన ఉంటే, అలాంటి మనస్సే ఏర్పడుతుంది. మనిషి రాత్రి నిద్రలో మనస్సు ఎటువంటి ఆలోచనలతో ఉంటే, అదే అతడు కలలో చూస్తాడు.
అమ్బ్లమ్ అమ్బ్లరసాసిక్తం మధురం మధురఞ్జితమ్ । బీజం ప్రతివిషాకల్కసిక్తం చ కటు జాయతే
నీరు నీటి రుచితో కలిస్తే, అది నీరసంగా ఉంటుంది; మధురంగా కలిస్తే, తీపిగా మారుతుంది. విషంతో తడిపిన విత్తనం చేదుగా మారుతుంది.
శుభవాసనయా చేతో మహత్యా జాయతే మహత్ । భవతీన్ద్రమనోరాజ్యాద్ ఇన్ద్రతాస్వప్నభాఙ్ నరః
శుభమైన వాసనతో మనస్సు గొప్పదిగా మారుతుంది. ఇంద్రుని మనస్సులో ఉన్న రాజ్యాభిలాష వల్ల, మనిషి కలలో అయినా ఇంద్రునిగా మారగలడు.
క్షుద్రవాసనయా చేతః క్షుద్రతామ్ ఏతి పేలవామ్ । పిశాచవిభ్రమాత్ స్వస్థః పిశాచాన్ నిశి పశ్యతి
చిన్న చిన్న ఆశల వల్ల మనస్సు చిన్నదిగా, బలహీనంగా మారుతుంది. రాత్రి సమయంలో మనసు మాయ వల్ల ఆరోగ్యంగా ఉన్నవాడు పిశాచాలను చూస్తాడని భావించడంలా ఇది కూడా.
మనసి స్ఫారనైర్మల్యే కాలుష్యం యాతి న స్థితిమ్ । తథైవ స్ఫారకాలుష్యే ప్రసాదో యాతి న స్థితిమ్
మనస్సు విశాలంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు మలినతకు అక్కడ స్థానం ఉండదు. అలాగే, మనస్సు విశాలంగా, మలినంగా ఉన్నప్పుడు నిర్మలత అక్కడ నిలవదు.
మనసి స్ఫారకాలుష్యే తద్రూపం జాయతే ఫలమ్ । తథైవ స్ఫారనైర్మల్యే తద్రూపం జాయతే ఫలమ్
మనస్సు విశాలంగా, మలినంగా ఉన్నప్పుడు దానికి తగిన ఫలితం కలుగుతుంది. అలాగే, మనస్సు విశాలంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు కూడా దానికి తగిన ఫలితం కలుగుతుంది.
త్యజత్య్ ఉదారాం న గతిం క్షీణో ఽప్య్ అత్యన్తమ్ ఉత్తమః । ఉద్యోగవాన్ అవిరతం పూరణాశామ్ ఇవోడుపః
ఎంత బలహీనమైనా, నిజంగా ఉత్తముడు ఉన్నతమైన మార్గాన్ని వదలడు. అతడు ఎప్పుడూ ప్రయత్నంలో ఉండి, పరిపూర్ణత ఆశను నిండుస్తూ ఉండే చంద్రుడిలా ఉంటాడు.
నేహ బన్ధో న మోక్షో ఽస్తి న బధ్యో న చ బన్ధనమ్ । మిథ్యోత్థితైవ మాయేయమ్ ఇన్ద్రజాలలతా యథా
ఇక్కడ బంధమూ లేదు, విమోచనమూ లేదు, ఎవ్వరూ బంధించబడలేదు, బంధించడమూ లేదు. ఇది కేవలం ఊహలో పుట్టిన మాయ మాత్రమే, మాంత్రికుడి మాయావల్లిగా ఉంటుంది.
గన్ధర్వనగరాకారో మృగతృష్ణాక్రమోత్థితః । ద్విచన్ద్రవిభ్రమాభాసస్ సంసారో ఽయమ్ అసన్మయః
ఈ లోకం అసలు లేనిదానివలె, గంధర్వ నగరంలా, మృగతృష్ణ వల్ల కలిగినదిగా, రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా మాయగా కనిపిస్తుంది.
నానన్తో ఽహం వరాకో ఽహమ్ ఇతి దుర్నిశ్చయోదితః । అనన్తో ఽస్మి పరో ఽస్మీతి నిశ్చయేన విలీయతే
"నేను అనంతుడు కాదు, నేను చిన్నవాడిని" అనే సందేహం మనసులో వస్తుంది. కానీ "నేను అనంతుడిని, నేను పరముడిని" అని నిశ్చయించుకుంటే ఆ సందేహం పోతుంది.
సర్వగే స్వాత్మని స్వచ్ఛే యైషా ప్రమితిభావనా । ఏతత్ తద్ బన్ధనం లోకే స్వవికల్పోపకల్పితమ్
ప్రపంచంలో "నేను అన్నింటిలోనూ వ్యాపించినవాడిని, నా స్వరూపంలో నిర్మలుడిని" అనే భావన, మనసులో ఊహించుకున్న బంధమే.
బన్ధమోక్షదశాహీనా ద్విత్వైకత్వవివర్జితా । సర్వైవ బ్రహ్మసత్తేయమ్ ఇత్య్ ఏషా పరమార్థతా
బంధనమూ విముక్తియూ లేని, ద్వంద్వమూ ఏకత్వమూ లేని స్థితి అంతా బ్రహ్మస్వరూపమే. ఇదే పరమసత్యం.
మనో నిర్మలతాం యాతమ్ అసక్తం సర్వదృష్టిషు । అమనస్తామ్ ఇవాపన్నం బ్రహ్మ పశ్యతి నాన్యథా
మనస్సు నిర్మలమై, అన్ని విషయాలలో ఆసక్తి లేకుండా పోయినప్పుడు, అది మనస్సులేని స్థితికి చేరుతుంది. అప్పుడు మాత్రమే బ్రహ్మాన్ని దర్శించగలుగుతారు, ఇంకెప్పుడూ కాదు.
మనో నిర్మలతాం యాతం శుభసన్తానవారిభిః । బ్రాహ్మీం దృష్టిమ్ ఉపాదత్తే రఙ్గం శుక్లః పటో యథా
శుభమైన ధ్యానపు ప్రవాహాలతో మనస్సు శుద్ధి చెందినప్పుడు, అది బ్రాహ్మీ దృష్టిని పొందుతుంది. అది రంగులో ముంచిన తెల్లబట్టలా మారుతుంది.
సర్వమ్ ఏవ మమాత్మేతి సత్యభావనయానఘ । హేయాదేయదలే క్షీణే బన్ధమోక్షౌ కిమ్ ఉచ్యతామ్
నిజమైన నమ్మకంతో ప్రతీది 'నేను', 'నాదే' అని భావించి, తీసుకోవడమూ వదిలిపెట్టడమూ అనే భేదం పోయినప్పుడు, బంధమూ విముక్తియూ గురించి ఏమి చెప్పగలం?
శుద్ధస్య మనసః కాయశ్ శాస్త్రవైరాగ్యబుద్ధిభిః । అభిజాతోపలస్యేవ గలత్య్ అభ్యేతి చ ద్యుతిః
శుద్ధమైన మనసున్నవారికి, శాస్త్రజ్ఞానంతో, విరక్తితో నడిపించబడే శరీరం, విలువైన రత్నం మెరుపు పోయి మళ్లీ వచ్చేదిలా, కాంతిని విడిచిపెట్టి తిరిగి పొందుతుంది.
పదార్థేనైకతామ్ ఏత్య మనసో యైకతానతా । అసమ్యగ్జ్ఞానదృష్టిం తాం విద్ధి క్షణవినాశినీమ్
మనసు ఏదైనా వస్తువుతో ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు, ఆ మనస్సు ఏకాగ్రత సరైన జ్ఞానం లేకుండా కలిగితే, అది క్షణికంగా ఉండి, వెంటనే నశించిపోతుందని తెలుసుకో.
సబాహ్యాభ్యన్తరం త్యక్త్వా సర్వా దృశ్యదృశో యదా । మనస్ తిష్ఠతి సంలీనం సమ్ప్రాప్తం తత్ పదం తదా
బయటి, లోపలి అన్నీ దృశ్యాలనూ వదిలేసి, మనస్సు పూర్తిగా లీనమై నిలిచినప్పుడు, అదే పరమపదాన్ని పొందిన స్థితి.
దృశ్యదృష్టిస్ స్ఫుటా యేయం సా హ్య్ అవశ్యమ్ అసన్మయీ । తన్మయత్వం చ మనసస్ స్వరూపం విద్ధి నేతరత్
ఈ స్పష్టమైన దృష్టి — చూసేవాడు, కనిపించేది అన్నీ — తప్పనిసరిగా అసత్యమే. వాటిలో మనస్సు లీనమవడమే దాని నిజ స్వరూపం, వేరే దేమీ కాదు అని తెలుసుకో.
ఆద్యన్తయోర్ వినాశిత్వాన్ మధ్యే ఽపి తద్ అసన్మయమ్ । కుజ్ఞానమనసస్ తేన దుఃఖితా హస్తసంస్థితా
ప్రారంభం, ముగింపు రెండూ నశించేవే కాబట్టి, మధ్యలో ఉన్నదీ నిజంగా లేదు. అందుకే తప్పుగా ఆలోచించే మనస్సు, వస్తువు చేతిలో ఉన్నా, బాధపడుతుంది.