శరీరనౌశ్ చర్మనిబద్ధబన్ధా భవామ్బుధావ్ ఆలులితా భ్రమన్తీ । ప్రవ్రోడ్యతే పఞ్చభిర్ ఇన్ద్రియాఖ్యైర్ అధో వహన్తీ మకరైర్ అధీనా
చర్మంతో కట్టిన బంధాలతో ఉన్న శరీరమనే నౌక, భవసాగరంలో తిప్పబడుతూ, ఐదు ఇంద్రియాలనే మొసళ్ళ చేతిలో చిక్కుకుని, అవి లాగిన దిశగా దిగువకు పోతూ తిరుగుతుంది.
తృష్ణాలతాకాననచారిణో ఽమీ శాఖాశతం కామమహీరుహేషు । పరిభ్రమన్తః క్షపయన్తి కామమ్ మనోమృగా నో ఫలమ్ ఆప్నువన్తి
తృష్ణ అనే వల్లి అడవిలో తిరిగే మనస్సు అనే జింకలు, కోరిక అనే వృక్షాలలో వందల కొద్దీ శాఖల్లో తిరుగుతూ, సుఖాన్ని పొందాలని అలసిపోతున్నా, అసలు ఫలం మాత్రం అందుకోలేవు.
కృచ్ఛ్రేషు దూరాస్తవిషాదమోహాస్ స్వామ్యేష్వ్ అనుత్సిక్తమనోఽభిరామాః । సుదుర్లభాస్ సమ్ప్రతి సున్దరీభిర్ అనాహతాన్తఃకరణా మహాన్తః
కష్టకాలాల్లో దుఃఖం, మాయా దూరంగా ఉంచుకుని, మనసు ఎక్కడా చెలరేగకుండా, పరిపూర్ణమైన స్వామ్యతలో ఆనందపడే గొప్పవారు ఇప్పుడు అందమైన స్త్రీలలో చాలా అరుదుగా కనిపిస్తారు. వారి హృదయం ఎలాంటి బాహ్య ప్రభావాలకు లోనవ్వదు.
తరన్తి మాతఙ్గఘటాతరఙ్గం రణామ్బుధిం యే మయి తే న శూరాః । శూరాస్ త ఏవేహ మనస్తరఙ్గం యే హీన్ద్రియామ్భోధిమ్ ఇమం తరన్తి
ఏనుగుల గుంపుల అలలను, యుద్ధ సముద్రాన్ని దాటి వచ్చే వారు నాకు వీరులు కారు; నిజమైన వీరులు ఎవరో తెలుసా? మనస్సు అలలను, ఇంద్రియాల సముద్రాన్ని దాటి వచ్చే వారే ఈ లోకంలో నిజమైన వీరులు.
అక్లిష్టపర్యన్తఫలాభిరామా న దృశ్యతే కస్యచిద్ ఏవ కాచిత్ । క్రియా దురాశాహతచిత్తవృత్తేర్ యామ్ ఏత్య విశ్రాన్తిమ్ ఉపైతి లోకః
ఎటువంటి కష్టము లేకుండా, పరిపూర్ణమైన ఫలితాన్ని ఇచ్చే కార్యం ఎక్కడా కనిపించదు; వ్యర్థ ఆశలతో మనస్సు కలవరపడే వారికి, అలాంటి స్థితిని చేరినప్పుడే ఈ లోకం విశ్రాంతిని పొందుతుంది.
కీర్త్యా జగద్ దిక్కుహరం ప్రతాపైశ్ శ్రియా గృహం సత్త్వబలేన లక్ష్మీమ్ । యే పూరయన్త్య్ అక్షతధర్మబన్ధా న తే జగత్యాం సులభా మనుష్యాః
పేరు ప్రతిష్టతో లోకాన్ని, పరాక్రమంతో ఆకాశాన్ని, ఐశ్వర్యంతో ఇంటిని, ధర్మబలంతో లక్ష్మిని నింపే వారు, వారి ధర్మ బంధాలు ఎప్పటికీ తెగవు. అలాంటి మనుషులు ఈ లోకంలో చాలా అరుదు.
అప్య్ అన్తరస్థం గిరిశైలభిత్తేర్ వజ్రాలయాభ్యన్తరసంస్థితం వా । సర్వం సమాయాన్తి సమిద్ధవేగాస్ సర్వాశ్ శ్రియస్ సన్తతమ్ ఆపదశ్ చ
పర్వత హృదయంలోనో, వజ్రపు కోటలోనో, ఎంత లోపల దాగి ఉన్నా, అదృష్టమూ, దురదృష్టమూ ఎప్పటికీ వేగంగా వచ్చి చేరుతాయి. అవి ఎప్పుడూ మన జీవితంలోకి వస్తూనే ఉంటాయి.
పుత్రాశ్ చ దారాశ్ చ ధనం చ బుద్ధ్యా ప్రకల్ప్యతే తాత రసాయనం వ । సర్వం తు తన్ నోపకరోత్య్ అథాన్తే యత్రాతిరమ్యా విషమూర్ఛనైవ
కుమారులు, భార్యలు, ధనం ఇవన్నీ మనసులో ఊహించుకున్న రసాయనాల్లాంటివే, ప్రియమైనవాడా. కానీ చివరికి, అందులో ఏదీ సహాయపడదు. ఆ సమయానికి మిగిలేది ఎంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపించే విషమే.
విషాదయుక్తో విషమామ్ అవస్థామ్ ఉపాగతః కాయవయోఽవసానే । భావాన్ స్మరన్ స్వాన్ అభిధర్మరిక్తాఞ్ జనో జరావాన్ అభిదహ్యతే ఽన్తః
శరీర జీవితం ముగిసే వేళ, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, తన గత అనుభవాలను—అవి నిజమైన విలువ లేని వాటిని—గుర్తు చేసుకుంటూ, వృద్ధుడు లోపలిగానే మంటపడి కాలిపోతాడు.
కామార్థధర్మాప్తికృశాన్తరాభిః క్రియాభిర్ ఆదౌ దివసాని నీత్వా । చేతశ్ చలద్ బర్హిణపిఞ్ఛలోలం విశ్రాన్తిమ్ ఆగచ్ఛతు కేన పుంసః
ఆనందం, సంపద, ధర్మం కోసం చేసే పనులతో ముందు రోజులు గడిపి, వాటి ఫలితాలు లేనట్టే ఉండి, మనసు నెమలి రెక్కలా చంచలంగా మారినప్పుడు, మనిషికి ఎప్పుడు విశ్రాంతి దొరుకుతుంది?
పురోగతైర్ అప్య్ అనవాప్తరూపైస్ తరఙ్గిణీతుఙ్గతరఙ్గకల్పైః । క్రియాఫలైర్ దైవవశాద్ ఉపేతైర్ విడమ్బ్యతే భిన్నరుచిర్ హి లోకః
ప్రపంచంలో ప్రతి ఒక్కరి అభిరుచులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. మనం ఎంతగా ప్రయత్నించినా, కొన్నిసార్లు మన కార్యఫలాలు మనకు అందవు. ఇవి నదిలోని అలలు లాగ విభిన్నంగా, ఎప్పుడూ మన చేతికి రాకుండా ఉంటాయి. ఇవన్నీ మనకు దైవబలమే కారణం. అందుకే, ఈ లోకాన్ని విధి ఆటపట్టిస్తోంది.
ఇమాన్య్ అమూనీతి విభావితాని కార్యాణ్య్ అపర్యన్తమనోరమాణి । జనస్య జాయాజనరఞ్జనేన జటాజరాన్తం జరయన్తి చేతః
ఈ కార్యాలు, అవి కావచ్చు లేదా ఇవి కావచ్చు, ఎప్పటికీ ఆకర్షణీయంగా అనిపించినా, జన్మ మరణాల ఆనందాలు, దుఃఖాల ద్వారా మన మనసును అలసటకు గురిచేస్తాయి. చివరికి, వృద్ధాప్యం వచ్చి మనసును పూర్తిగా క్షీణింపజేస్తుంది.
పర్ణాని శీర్ణాని యథా తరూణాం సమేత్య జన్మాశు లయం ప్రయాన్తి । తథైవ లోకాస్ స్వవివేకహీనాస్ సమేత్య గచ్ఛన్తి కుతో ఽప్య్ అహోభిః
మరుగు చెట్ల ఆకులు ఒకేసారి వచ్చి, వెంటనే ఊడి పోయినట్లు, వివేకం లేని ప్రజలు కూడా కొన్ని రోజులు కలసి ఉండి, ఎక్కడి నుంచి వచ్చారో ఎక్కడికి పోతారో తెలియకుండా విడిపోతారు.
ఇతస్ తతో దూరతరం విహృత్య ప్రవిశ్య గేహం దివసావసానే । వివేకిలోకాశ్రయిసాధుకర్మరిక్తే ఽహ్ని యాతే క ఉపైతి నిద్రామ్
ఇక్కడ అక్కడ తిరిగి, దూరంగా వెళ్లి, చివరికి ఇంటికి వచ్చి, ఆ రోజు మంచి పనులు చేయక, మంచి ప్రజలతో ఉండక గడిపితే, అలాంటి రోజు ముగిసినప్పుడు ఎవరికైనా నిద్ర సుఖంగా వస్తుందా?
విద్రావితే శత్రుజనే సమస్తే సమాగతాయామ్ అభితశ్ చ లక్ష్మ్యామ్ । సేవ్యన్త ఏతాని సుఖాని యావత్ తావత్ సమాయాతి కుతో ఽపి మృత్యుః
ప్రతికూలులు అందరూ పారిపోయి, ఐశ్వర్యం చుట్టూ సమకూరినప్పుడు, జనులు ఈ సుఖాలను అనుభవిస్తారు. కానీ ఎక్కడినుంచో మరణం వచ్చేస్తే, అది అంతా ముగుస్తుంది.
కుతో ఽపి సంవర్ధితతుచ్ఛరూపైర్ భావైర్ అమీభిః క్షణదృష్టనష్టైః । విలోభ్యమానా జనతా జగత్యాం న వేత్త్య్ ఉపాయాతమ్ అహో న యాతమ్
ఈ లోకంలో జనులు, ఎక్కడినుంచో వచ్చి క్షణంలో కనబడిపోయే, లేనిపోని భావాలతో మాయలో పడిపోతారు. వాటివల్ల వచ్చినది నిజంగా వచ్చిందో లేదో, పోయిందో లేదో వారికి తెలియదు.
యియాసుభిః కాలముఖం క్రియన్తే జనైడకైస్ తే హతకర్మబన్ధాః । యే పీనతామ్ ఏవ బలాద్ ఉపేత్య శరీరబన్ధే నను తే భవన్తి
కాలముఖం నుంచి తప్పించుకోవాలని ఆశపడుతూ, శ్రమతో పనులు చేసే వారు, దురదృష్టకర్మలకు బంధించబడి ఉంటారు. శరీరబలాన్ని బలవంతంగా సంపాదించినా, వారు శరీర బంధంలోనే చిక్కుకుపోతారు.
అజస్రమ్ ఆగచ్ఛతి సత్వరేయమ్ అనారతం గచ్ఛతి సత్వరైవ । కుతో ఽపి లోలా జనతా జగత్యాం తరఙ్గమాలా క్షణభఙ్గురేవ
ఈ లోకంలోని జనసమూహం ఎప్పుడూ ఆగకుండా త్వరగా వచ్చిపోతూ, త్వరగా వెళ్లిపోతూ ఉంటుంది. అది క్షణంలో విచ్ఛిన్నమయ్యే తరంగాల వలె స్థిరంగా ఉండదు.
ప్రాణాపహారైకపరా నరాణామ్ మనో మనోహారితయా హరన్తి । రక్తచ్ఛదాష్ షట్పదచఞ్చలాక్ష్యో విషద్రుమా లోలలతాస్ స్త్రియశ్ చ
మనుషుల ప్రాణాలను తీసే వాటిలో, మనసు మనసును ఆకర్షించి దూరం చేస్తుంది; ఎర్రని పువ్వులపై తేనెటీగల వలె చంచలమైన కళ్లున్న స్త్రీలు, విషపూరిత వృక్షాలపై పెరిగే విషపొదలు — ఇవన్నీ మనుషులకు హాని కలిగిస్తాయి.
ఇతో ఽన్యతశ్ చోపగతా ముధైవ సమానసఙ్కేతనిబద్ధభావా । యాత్రాసమాసఙ్గసమా నరాణాం కలత్రమిత్రవ్యవహారమాయా
ఇక్కడ అక్కడి నుండి కలిసే భార్య, స్నేహితుడు, వ్యాపారం వంటి బంధాలు — ఇవన్నీ ఒకే రకమైన భావాలతో ఏర్పడినవే గాని, వాస్తవంగా చూస్తే ఇవి మనుషుల మధ్య జరిగే వ్యాపార సంబంధాల మాయ మాత్రమే.
ప్రదీపకాన్తిష్వ్ ఇవ భుక్తభూరిదశాస్వ్ అతిస్నేహనిబన్ధనీషు । సంసారమాయాసు చలాచలాసు న జ్ఞాయతే తత్త్వమ్ అతాత్త్వికీషు
దీపాల వెలుగులో ఎప్పుడూ కదిలే, నిలిచే కాంతుల్లోనూ, ఎక్కువ మమకారంతో తినే ఆహార స్థితుల్లోనూ వాస్తవ స్వరూపం ఎలా తెలియదో, అలాగే ఈ సంసార మాయలో కదిలే, నిలిచే భ్రమల్లో కూడా నిజమైనది కనిపించదు.
సంసారసంరమ్భకుచక్రికేయమ్ ప్రావృట్పయోబుద్బుదభఙ్గురాపి । అసావధానస్య జనస్య బుద్ధౌ చిరస్థిరప్రత్యయమ్ ఆతనోతి
ఈ సంసారం కలిగించే కలకలం వలయమూ, వర్షపు నీటిబుడబుల్లా ఎంత నాజూకుగా ఉన్నా, జాగ్రత్త లేని మనిషి మనసులో దీర్ఘకాలంగా స్థిరమైన నమ్మకాన్ని కలిగిస్తుంది.
శోభోజ్జ్వలా దైన్యవశాద్ వినష్టా గుణాస్ స్థితాస్ సమ్ప్రతి జర్జరత్వే । ఆశ్వాసనా దూరతరం ప్రయాతా జనస్య హేమన్త ఇవాబ్జినీషు
ప్రభ, కాంతి బాధల వలన పోయిపోయాయి; మంచి లక్షణాలు ఇప్పుడు క్షీణించిపోయాయి; జనాలకు ఊరటనూ చాలా దూరంగా వెళ్లిపోయింది, అది శీతాకాలంలో తామరపువ్వులు ఎలా కనపడవో అలా.
పునః పునర్ దైవవశాద్ ఉపేత్య స్వదేహభారేణ కృతాపకారః । విలూయతే యత్ర తరుః కుఠారైర్ ఆశ్వాసనే తత్ర హి కః ప్రసఙ్గః
మళ్లీ మళ్లీ విధి బలంతో తన శరీరానికే హాని జరుగుతోంది; ఒక చెట్టును పదే పదే గొడ్డళ్లతో కొడితే, అక్కడ ఊరటకు ఏమాత్రం చోటుంటుంది?
మనోరమస్యాప్య్ అతిదోషవృత్తేర్ అన్తర్ విఘాతాయ సముత్థితస్య । విషద్రుమస్యేవ జనస్య సఙ్గాద్ ఆసాద్యతే సమ్ప్రతి మూర్ఛనైవ
ఎంత అందమైనవాడైనా, లోపాలు ఎక్కువగా పెరిగితే, లోపల కలత కలుగుతుంది; విషవృక్షాన్ని దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు మనిషికి మూర్చ వచ్చేది ఇప్పుడు అలాగే.
కాస్ తా దృశో యాసు న సన్తి దోషాః కాస్ తా దిశో యాసు న దుఃఖదాహః । కాస్ తాః ప్రజా యాసు న భఙ్గురత్వం కాస్ తాః క్రియా యాసు న నామ మాయా
లోపాలు లేని రూపాలు ఏవి? బాధలేని దిక్కులు ఎక్కడ? భంగురత లేని ప్రజలు ఎవరు? మాయ లేని పనులు ఏవి?
కల్పాభిధానక్షణజీవినో ఽపి కల్పౌఘసఙ్ఖ్యాకలనే విరిఞ్చాః । అతః కలాశాలిని కాలజాలే లఘుత్వదీర్ఘత్వధియో ఽప్య్ అసత్యాః
కల్పం అనబడే క్షణం మాత్రమే బ్రహ్మదేవులకు ఆయుష్షు ఉన్నా, కల్పాల సంఖ్యను లెక్కించలేరు. అందుకే, ఈ కాలమనే అల్లిలో చిన్నదీ పెద్దదీ అన్న భావనలు నమ్మదగినవి కావు.
సర్వత్ర పాషాణమయా మహీధ్రా మృదా మహీ దారుభిర్ ఏవ వృక్షాః । మాంసైర్ జనాః పౌరుషబద్ధభావా నాపూర్వమ్ అస్తీహ వికారహీనమ్
ప్రపంచంలో ఎక్కడ చూసినా పర్వతాలు రాళ్లతోనే ఉంటాయి, భూమి మట్టితోనే ఉంటుంది, చెట్లు కలపతోనే ఉంటాయి, మనుషులు మాంసంతోనే తయారవుతారు, పురుషత్వంతో బంధించబడి ఉంటారు. ఇక్కడ కొత్తదేమీ లేదు, మార్పు లేనిదేమీ లేదు.
ఆలోక్యతే చేతనయానువిద్ధః పయోనిబద్ధో ఽణుచయో నభస్స్థః । పృథగ్విభాగేన పదార్థలక్ష్మ్యా ఏతజ్ జగన్ నేతరద్ అస్తి కిఞ్చిత్
మనసు ద్వారా చూసేది నీటితో కలిసిన కణాల సమాహారం, ఆకాశంలో ఉండే పదార్థాల వేరు వేరు రూపాలతోనే ఈ జగత్తు కనిపిస్తుంది. దీని కంటే వేరే ఏదీ లేదు.
చమత్కృతిశ్ చేహ మనస్విలోకే చేతశ్చమత్కారకరీ నరాణామ్ । స్వప్నే ఽపి సాధో విషయం కదాచిత్ కేషాఞ్చిద్ అప్య్ ఏతి న చిత్రరూపా
ఈ మనస్సులోనే ఆశ్చర్యం ఉంటుంది; అది మనుషుల హృదయాల్లో కలిగే ఆశ్చర్యమే. ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, కొందరికి ఏ విషయంపైనా, ఇలాంటి అద్భుతమైన రూపం కలగదు, కలలో కూడా కాదు.