శుభవాసనాగర్భా ధీః ప్రసూతే సుగుణాన్ సదా । ఫలదాన్ అఙ్కురాన్ కాలే శ్రేష్ఠబీజవతీవ భూః
మంచి వాసనలతో నిండిన బుద్ధి, ఎప్పుడూ ఉత్తమ గుణాలను పండిస్తుంది. అవి కాలక్రమంలో ఫలితాలను ఇస్తాయి, ఎలా అంటే మంచి విత్తనం పడిన భూమి మెరుగైన పంటలను ఇస్తుందో అలా.
శుభభావానుసన్ధానాత్ ప్రసన్నే మనసి స్థితే । శనైశ్ శనైః ప్రశాన్తే చ మిథ్యాజ్ఞానఘనామ్బుదే
శుభభావాలను మనసులో పదే పదే ఆలోచిస్తూ, మనస్సు ప్రశాంతంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు, అబద్ధమైన అజ్ఞానమనే మబ్బు నెమ్మదిగా కరిగిపోతుంది.
వృద్ధిం గతే చ సౌజన్యే శుక్లపక్ష ఇవోడుపే । వివేకే ప్రసృతే పుణ్యే జగతీవార్కతేజసి
మంచితనం పెరిగినప్పుడు, అది శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరిగినట్లుగా ఉంటుంది. వివేకం, పుణ్యం విస్తరించినప్పుడు, ఈ లోకం సూర్యుడి కాంతితో మెరిసిపోతుంది.
ధృతావ్ అన్తర్ వివృద్ధాయాం ముక్తాయామ్ ఇవ కీచకే । స్థితావ్ అన్తః కృతాస్థాయాం రుచావ్ ఇవ నిశాకరే
మనస్సులో స్థిరత పెరిగినప్పుడు, అది కలిసిపోయిన గాలి బొమ్మలో స్వేచ్ఛ లభించినట్లే ఉంటుంది. అంతరంగంలో స్థిరత ఏర్పడినప్పుడు, అది పూర్ణచంద్రుని వెలుతురు రాత్రిలో ఎలా ఆనందాన్ని పంచుతుందో, అలాగే మన హృదయంలో ఆనందం వెల్లివిరుస్తుంది.
ఫలితే శీతలచ్ఛాయే సత్సఙ్గసఫలద్రుమే । స్రవత్య్ ఆనన్దసురసం సమాధిసరలద్రుమే
మంచి స్నేహితుల సాంగత్యం వృక్షం పండినప్పుడు, దాని చల్లని నీడ మనసుకు శాంతిని ఇస్తుంది. సమాధి అనే నేరుగా ఎదిగిన వృక్షం నుండి ఆనందరసం ప్రవహిస్తుంది.
మనో భవతి నిర్ద్వన్ద్వం నిష్కామమ్ అనుపద్రవమ్ । ప్రశాన్తచాపలానర్థలోభమోహభయామయమ్
మనస్సు ద్వంద్వాలు లేకుండా, ఆశలు లేకుండా, ఎలాంటి కలతలు లేకుండా, చంచలత, లోభం, మాయ, భయం వంటి బాధలు తొలగిపోయి ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
క్షీణశాస్త్రార్థసన్దేహం విగతాశేషకౌతుకమ్ । నిరస్తకల్పనాజాలం జీవన్ముక్తమ్ అలేపకమ్
శాస్త్రార్థంపై ఉన్న సందేహాలు పూర్తిగా తొలగిపోతాయి, కొత్తగా తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి కూడా మాయమవుతుంది. ఊహల వలయాన్ని విడిచిపెట్టి, జీవన్ముక్తుడు ఎలాంటి మచ్చలు లేకుండా స్వేచ్ఛగా జీవిస్తాడు.
నిరీహం నిరుపాక్రోశం నిరపేక్షం నిరాధి చ । సంశాన్తశోకనీహారమ్ అసక్తం గ్రన్థివర్జితమ్
కోరికలు లేని, కోపం లేని, ఆశలు లేని, మనశ్శాంతి కలిగి, దుఃఖమేఘం పూర్తిగా తొలగిపోయిన, ఎటువంటి బంధనాలు లేని, గ్రంథాలపై ఆసక్తి లేని మనిషి— ఇలాంటి వాడు నిజంగా స్వతంత్రుడు.
స్వేన్ద్రియోగ్రసుతం సూతం సతృష్ణాదారపఞ్జరమ్ । నాశయిత్వా స్వమ్ ఆత్మానం సాధయత్య్ అర్థమ్ ఐశ్వరమ్
తన ఇంద్రియాలు ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే గుర్రాల్లా పరిగెడుతున్న మనస్సును, కోరికలు, మమకారాల పంజరాన్ని నాశనం చేసినవాడు, నిజమైన ఆత్మాధిపత్యాన్ని, పరిపూర్ణతను పొందుతాడు.
ఆత్మపీవరతాహేతూన్ వికల్పాన్ స్వయమ్ ఉజ్ఝతి । సద్భృత్యః ప్రభుకృత్యేషు జహాతి తృణవత్ తనుమ్
తనను బలంగా చేసే కల్పనలను వాడు తానే వదిలేస్తాడు. యజమాని పనులు పూర్తయిన తర్వాత నిజాయితీగల సేవకుడు తన శరీరాన్ని గడ్డి తంతువులా వదిలిపెట్టినట్టు, అతడూ తన దేహాన్ని అలానే వదిలేస్తాడు.
మనసో ఽభ్యుదయో నాశో మనోనాశో మహోదయః । జ్ఞమనో నాశమ్ అభ్యేతి మనో ఽజ్ఞస్య వివర్ధతే
మనస్సు ఎదిగితే అన్నీ ఎదుగుతాయి, మనస్సు నశిస్తే అన్నీ నశిస్తాయి. మనస్సు నశించడమే గొప్ప విజయము. జ్ఞానం మనస్సును కరిగిస్తుంది, అజ్ఞానం మనస్సును పెంచుతుంది.
మనోమాత్రం జగచ్చక్రం మనః పర్వతమణ్డలమ్ । మనో వ్యోమ మనో దేహో మనో మిత్రం మనో రిపుః
ఈ లోకచక్రం మనస్సే; పర్వతాలు మనస్సే; ఆకాశం మనస్సే; ఈ శరీరం మనస్సే; స్నేహితుడు మనస్సే; శత్రువు కూడా మనస్సే.
వికల్పకలుషా యా స్యాచ్ చిత్తత్త్వస్యాత్మవిస్మృతిః । మన ఇత్య్ ఉచ్యతే సేయం వాసనా భవభాగినీ
మనస్సు అనేది మన అసలు స్వరూపాన్ని మరచిపోయే ఊహల కలుషితత. ఇదే మనస్సు భ్రమగా మారి, జనన మరణాల బంధాన్ని కలిగించే వాసనగా పరిగణించబడుతుంది.
చేత్యానుపాతకలితం చిన్మాత్రేతిక్షతాభిధమ్ । మనాగ్ వికల్పకలుషం చిత్తత్త్వం జీవ ఉచ్యతే
మనస్సు స్వరూపమైన చైతన్యం, అనుభవాల పరంపరతో కలిసిపోయి, కొంత ఊహ కలుషితత కలిగి ఉంటే, దానిని జీవుడు అంటారు.
చేత్యప్రపతితం రూఢసఞ్జ్ఞమ్ అజ్ఞత్వమ్ ఆగతం । తద్ ఏవాధికవిస్తారం కల్ప్యతే తన్మనస్తయా
అనుభూతుల ప్రభావంలో పడి, స్థిరమైన గుర్తింపు పొంది, అజ్ఞానంలోకి వెళ్లినదే, మరింత విస్తరించి, మనస్సు స్థితిగా ఊహించబడుతుంది.
నాత్మా సంసారపురుషో న శరీరం న శోణితమ్ । జడం సర్వం శరీరాది దేహీ ఖవద్ అలేపకః
ఆత్మ అనేది ఈ లోకజీవి కాదు, శరీరం కాదు, రక్తం కాదు. శరీరం మొదలైనవన్నీ జడమైనవే. కానీ, ఆత్మ శూన్యంలా, ఏదీ అంటని స్వచ్ఛమైనదిగా ఉంటుంది.
శరీరే కణశః కృత్తే నాస్త్య్ అన్యద్ రుధిరాదికాత్ । నిర్భిన్నే కదలీస్తమ్భే నాస్త్య్ అన్యత్ పల్లవాద్ ఋతే
శరీరాన్ని ముక్కలు ముక్కలుగా కోస్తే, రక్తం వంటివి తప్ప ఇంకేమీ మిగలవు. అరటి కాండాన్ని చీల్చితే, ఆకులు తప్ప మరొకటి మిగలని విధంగా ఇది కూడా అలాగే.
మనో జీవం నరం విద్ధి తద్ ఏవాకారమ్ ఆగతమ్ । ఆత్మనాత్మానమ్ ఆదత్తే స్వవికల్పాంశకల్పితమ్
మనస్సే జీవి, అదే మనిషి, అదే రూపాన్ని ధరించింది. ఆత్మ తన కల్పనలతో తానే తాను సృష్టించుకుంటుంది.
స్వవికల్పాన్ నరస్ తన్తూన్ ప్రసార్య రచయత్య్ అలమ్ । జాలమ్ ఆత్మనిబన్ధాయ కోశకారః క్రిమిర్ యథా
మనిషి తన ఊహల తంతువులను విస్తరించి, వాటితో తానే తాను బంధించుకునే వలని నేస్తాడు. ఇది పురుగు తన కోసం గూటిని నేసినట్లే.
ఇమం దేహభ్రమం త్యక్త్వా దేశకాలాన్తరే పునః । శరీరమ్ అన్యద్ ఆదత్తే పల్లవత్వమ్ ఇవాఙ్కురః
ఈ శరీరమనే మాయను వదిలి, వేరే కాలంలో, వేరే చోట, మొక్కలో కొత్త ఆకువెల్లినట్లు, అతడు ఇంకొక శరీరాన్ని పొందుతాడు.
యాదృగ్వాసనమ్ ఏతత్ స్యాన్ మనస్ తాదృక్ ప్రజాయతే । జనస్ స్వపితి యచ్చిత్తస్ తత్ స్వప్నే నిశి పశ్యతి
మనసులో ఏ విధమైన వాసన ఉంటే, అలాంటి మనస్సే ఏర్పడుతుంది. మనిషి రాత్రి నిద్రలో మనస్సు ఎటువంటి ఆలోచనలతో ఉంటే, అదే అతడు కలలో చూస్తాడు.
అమ్బ్లమ్ అమ్బ్లరసాసిక్తం మధురం మధురఞ్జితమ్ । బీజం ప్రతివిషాకల్కసిక్తం చ కటు జాయతే
నీరు నీటి రుచితో కలిస్తే, అది నీరసంగా ఉంటుంది; మధురంగా కలిస్తే, తీపిగా మారుతుంది. విషంతో తడిపిన విత్తనం చేదుగా మారుతుంది.
శుభవాసనయా చేతో మహత్యా జాయతే మహత్ । భవతీన్ద్రమనోరాజ్యాద్ ఇన్ద్రతాస్వప్నభాఙ్ నరః
శుభమైన వాసనతో మనస్సు గొప్పదిగా మారుతుంది. ఇంద్రుని మనస్సులో ఉన్న రాజ్యాభిలాష వల్ల, మనిషి కలలో అయినా ఇంద్రునిగా మారగలడు.
క్షుద్రవాసనయా చేతః క్షుద్రతామ్ ఏతి పేలవామ్ । పిశాచవిభ్రమాత్ స్వస్థః పిశాచాన్ నిశి పశ్యతి
చిన్న చిన్న ఆశల వల్ల మనస్సు చిన్నదిగా, బలహీనంగా మారుతుంది. రాత్రి సమయంలో మనసు మాయ వల్ల ఆరోగ్యంగా ఉన్నవాడు పిశాచాలను చూస్తాడని భావించడంలా ఇది కూడా.
మనసి స్ఫారనైర్మల్యే కాలుష్యం యాతి న స్థితిమ్ । తథైవ స్ఫారకాలుష్యే ప్రసాదో యాతి న స్థితిమ్
మనస్సు విశాలంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు మలినతకు అక్కడ స్థానం ఉండదు. అలాగే, మనస్సు విశాలంగా, మలినంగా ఉన్నప్పుడు నిర్మలత అక్కడ నిలవదు.
మనసి స్ఫారకాలుష్యే తద్రూపం జాయతే ఫలమ్ । తథైవ స్ఫారనైర్మల్యే తద్రూపం జాయతే ఫలమ్
మనస్సు విశాలంగా, మలినంగా ఉన్నప్పుడు దానికి తగిన ఫలితం కలుగుతుంది. అలాగే, మనస్సు విశాలంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు కూడా దానికి తగిన ఫలితం కలుగుతుంది.
త్యజత్య్ ఉదారాం న గతిం క్షీణో ఽప్య్ అత్యన్తమ్ ఉత్తమః । ఉద్యోగవాన్ అవిరతం పూరణాశామ్ ఇవోడుపః
ఎంత బలహీనమైనా, నిజంగా ఉత్తముడు ఉన్నతమైన మార్గాన్ని వదలడు. అతడు ఎప్పుడూ ప్రయత్నంలో ఉండి, పరిపూర్ణత ఆశను నిండుస్తూ ఉండే చంద్రుడిలా ఉంటాడు.
నేహ బన్ధో న మోక్షో ఽస్తి న బధ్యో న చ బన్ధనమ్ । మిథ్యోత్థితైవ మాయేయమ్ ఇన్ద్రజాలలతా యథా
ఇక్కడ బంధమూ లేదు, విమోచనమూ లేదు, ఎవ్వరూ బంధించబడలేదు, బంధించడమూ లేదు. ఇది కేవలం ఊహలో పుట్టిన మాయ మాత్రమే, మాంత్రికుడి మాయావల్లిగా ఉంటుంది.
గన్ధర్వనగరాకారో మృగతృష్ణాక్రమోత్థితః । ద్విచన్ద్రవిభ్రమాభాసస్ సంసారో ఽయమ్ అసన్మయః
ఈ లోకం అసలు లేనిదానివలె, గంధర్వ నగరంలా, మృగతృష్ణ వల్ల కలిగినదిగా, రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా మాయగా కనిపిస్తుంది.
నానన్తో ఽహం వరాకో ఽహమ్ ఇతి దుర్నిశ్చయోదితః । అనన్తో ఽస్మి పరో ఽస్మీతి నిశ్చయేన విలీయతే
"నేను అనంతుడు కాదు, నేను చిన్నవాడిని" అనే సందేహం మనసులో వస్తుంది. కానీ "నేను అనంతుడిని, నేను పరముడిని" అని నిశ్చయించుకుంటే ఆ సందేహం పోతుంది.