తే హి నిర్వాసనా ఏవ యదా శాన్తిమ్ ఉపాగతాః । తదైతేషాం గతిర్ జాతా దీపానామ్ ఇవ శామ్యతామ్
వారు తమ వాసనలను కోల్పోయి శాంతిని పొందినప్పుడు, వారి స్థితి ఆర్పబడుతున్న దీపాలవంటి దిశగా మారింది.
తస్మాద్ వాసనయా బద్ధం ముక్తం నిర్వాసనం మనః । రామ నిర్వాసనీభావమ్ ఆహరాశు వివేకతః
కాబట్టి వాసనలతో మనస్సు బంధించబడుతుంది; వాసనలు లేనప్పుడు అది విముక్తమవుతుంది. రామా, వివేకంతో వాసనలేని స్థితిని త్వరగా సాధించు.
సమ్యగాలోకనాత్ సత్యాద్ వాసనా ప్రవిలీయతే । వాసనావిలయే చేతశ్ శమమ్ ఆయాతి దీపవత్
నిజాన్ని సరిగ్గా గ్రహించినప్పుడు వాసనలు కరిగిపోతాయి; వాసనలు కరిగిపోయినప్పుడు మనస్సు దీపంలా శాంతిని పొందుతుంది.
న సత్యం కిఞ్చిద్ ఏవేహ యద్భావో భావయత్య్ అలమ్ । నాస్త్య్ ఏవ భావనా తస్మాద్ ఇత్య్ ఏతత్ సమ్యగీక్షణమ్
ఇక్కడ నిజంగా ఏదీ లేదు; ఏది కనిపిస్తుందో అది మన ఊహ వల్లే కనిపిస్తుంది. అసలు ఊహ కూడా వాస్తవంగా లేదు. ఇదే నిజమైన జ్ఞానం.
వాసనాచిత్తనామానౌ శబ్దావ్ అర్థసమన్వితౌ । సత్యావలోకనాద్ యత్ర విలీనౌ తత్ పరం పదమ్
వాసన, మనస్సు అనే పదాలు అర్థంతో కూడినవి. నిజాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు ఇవి రెండూ లయమైపోతాయి. అటువంటి స్థితినే పరమపదమంటారు.
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వం కః కిం భావయతు క్వ వా । భావనా నామ నాస్త్య్ ఏవ ఏతత్ తత్ సమ్యగీక్షణమ్
ఈ మొత్తం జగత్తు ఆత్మయే. ఎవరు, ఏమి, ఎక్కడ ఊహించగలరు? ఊహ అనే దానికే వాస్తవం లేదు. ఇదే సరైన దృష్టి.
వాసనావలితం చిత్తమ్ ఇహ స్థితిమ్ ఉపాగతమ్ । తద్ ఏవ తద్వినిర్ముక్తం విముక్తమ్ ఇతి కథ్యతే
వాసనలతో కూడిన మనస్సు ఇక్కడ ఒక స్థితిని పొందుతుంది. ఆ వాసనల నుండి విడిపోతే దానినే విముక్తి అంటారు.
నానాఘటపటాకారైశ్ చేతస్ స్థితిమ్ ఉపాగతమ్ । తద్ ఏవాశు శమం నేయం మిథ్యా యక్ష ఇవోత్థితః
మనస్సు పానపాత్రలు, వస్త్రాలు వంటి ఎన్నో రూపాలు ధరించి స్థిరమవుతుంది. ఆ మనస్సును వెంటనే శాంతికి తీసుకెళ్లాలి, ఎందుకంటే దాని రూపాలు ఊహలో పుట్టిన యక్షుని లాంటివి, వాస్తవం కావు.
దామవ్యాలకటాకారైశ్ చేతః పరిణతం యథా । భీమభాసద్రుటాకారైశ్ చేతః పరిణతం తథా
హారమో, పాము రూపమో మనస్సు ఎలాగో మారుతుంది; అలాగే భయంకరంగా మెరుస్తున్న చెట్టు రూపంగా కూడా మారుతుంది.
భీమభాసద్రుటన్యాయో రాఘవాస్త్వ్ అచలస్ తవ । దామవ్యాలకటన్యాయో మా తే భవతు రాఘవ
రాఘవా! ఆ భయంకరంగా మెరుస్తున్న చెట్టు తత్వం నీలో దృఢంగా నిలవాలి. హారం లేదా పాము తత్వం నీలో ఉండకూడదు.
ఏతద్ రామ పురా ప్రోక్తం పిత్రా కమలజేన మే । భవతే ఽద్య మయా ప్రోక్తం శిష్యాయాత్యన్తధీమతే
రామా! ఇదంతా నాకు నా తండ్రి కమలజుడు ముందుగా చెప్పాడు. ఇప్పుడు నేను నీకు, అత్యంత బుద్ధిమంతుడైన శిష్యునికి, ఇదే చెప్పాను.
దామవ్యాలకటన్యాయస్ తస్మాన్ మా తే ఽస్తు రాఘవ । భీమభాసద్రుటన్యాయో నిత్యమ్ అస్తు తవానఘ
కాబట్టి, రాఘవా, నీవు తాడును పాము అనుకునే భ్రమలో పడకూడదు. భయంకరంగా కనిపించే పొడిబంతి కాయల మాయను గుర్తు పెట్టుకో, పాపరహితుడా.
అవిరలసుఖదుఃఖసఙ్కటేయం భవపదవీ భవభావనోపయాతా । వ్యవహరణవతో ఽపి భూతజాతౌ సతతమ్ అసక్తతయా వినశ్యతీతి
ఈ జనన మరణాల మార్గం ఎప్పుడూ ఆనందం, బాధలతో నిండినదే. ఇది లోకాన్ని మనసులో ఊహించడంవల్ల కలుగుతుంది. పనుల్లో నిమగ్నుడైనా, ఎప్పుడూ ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం వల్ల అది నశిస్తుంది.
జయన్తి తే సదా శూరాస్ సాధవో యైర్ వినిర్జితమ్ । అవిద్యామదిరోల్లాసి స్వమనో విషయోన్ముఖమ్
ఎప్పుడూ విజయం సాధించేవారు, నిజమైన వీరులు, సద్గుణులు, తమ మనసు అజ్ఞానం, అహంకారం వల్ల కలిగే మత్తు, విషయాల పట్ల ఆకర్షణను జయించినవారే.
సంసారస్యాస్య దుఃఖస్య సర్వోపద్రవదాయినః । ఉపాయ ఏక ఏవాస్తి మనసస్ స్వస్య నిగ్రహః
ఈ సంసారం అన్నిటికీ బాధలు, కష్టాలు కలిగించేది. దీని నుండి బయటపడటానికి ఒక్కటే మార్గం — మనసును నియంత్రించటం.
శ్రూయతాం ధర్మసర్వస్వం శ్రుత్వా చైవావధార్యతామ్ । భోగేచ్ఛామాత్రకో బన్ధస్ తత్త్యాగో మోక్ష ఉచ్యతే
ధర్మములన్నిటి సారాంశాన్ని విను. వినిన తరువాత బాగా గ్రహించు. అనుభవాల పట్ల కోరిక ఉండడమే బంధనం. ఆ కోరికను వదిలిపెట్టడమే ముక్తి అని అంటారు.
కిమ్ అన్యైశ్ శాస్త్రసన్దర్భైః శ్రూయతామ్ ఇదమ్ ఏవ తత్ । యద్ యత్ స్వాద్వ్ అఙ్గ తత్ సర్వం దృశ్యతాం విషవహ్నివత్
ఇంకా ఇతర గ్రంథాల చర్చలకు అవసరం లేదు. ఇది ఒక్కటే విను: నీకు ఏది మధురంగా అనిపిస్తే, దాన్ని విషం లేదా అగ్ని లాగా చూడాలి.
విషయా విషమాభోగాః ప్రవిచార్యాః పునః పునః । తే హ్య్ అనిష్టాః పరిత్యాజ్యాస్ సేవ్యమానాస్ సుఖావహాః
ఇంద్రియ సుఖాలు విషంలాంటి అనుభవాలు. వాటిని మళ్ళీ మళ్ళీ పరిశీలించాలి. అవి ఇష్టకరమైనవి కావు, వదిలేయాలి. వాటిని ఆస్వాదిస్తే బాధలు వస్తాయి.
దోషాన్ ప్రసూతే సస్ఫారాన్ వాసనావాసితా మతిః । కీర్ణకణ్టకబీజా భూః కణ్టకప్రసరం యథా
మనసు పాత వాసనలతో నిండిపోతే, అది ఎన్నో దోషాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇది ముల్లుకూర్చిన విత్తనాలు నేలలో వేస్తే ముల్లు మొక్కలు పెరిగినట్లే.
అలగ్నవాసనాగర్భా మతిః ప్రసరవర్జితా । అదృష్టరాగద్వేషా సా శమమ్ ఏతి శనైః పరమ్
ఆసక్తి వాసనల విత్తనం లేని, ఆలోచనల ప్రవాహం లేకుండా, స్పష్టమైన రాగద్వేషాలు లేని మనస్సు, క్రమంగా పరమశాంతిని పొందుతుంది.
శుభవాసనాగర్భా ధీః ప్రసూతే సుగుణాన్ సదా । ఫలదాన్ అఙ్కురాన్ కాలే శ్రేష్ఠబీజవతీవ భూః
మంచి వాసనలతో నిండిన బుద్ధి, ఎప్పుడూ ఉత్తమ గుణాలను పండిస్తుంది. అవి కాలక్రమంలో ఫలితాలను ఇస్తాయి, ఎలా అంటే మంచి విత్తనం పడిన భూమి మెరుగైన పంటలను ఇస్తుందో అలా.
శుభభావానుసన్ధానాత్ ప్రసన్నే మనసి స్థితే । శనైశ్ శనైః ప్రశాన్తే చ మిథ్యాజ్ఞానఘనామ్బుదే
శుభభావాలను మనసులో పదే పదే ఆలోచిస్తూ, మనస్సు ప్రశాంతంగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు, అబద్ధమైన అజ్ఞానమనే మబ్బు నెమ్మదిగా కరిగిపోతుంది.
వృద్ధిం గతే చ సౌజన్యే శుక్లపక్ష ఇవోడుపే । వివేకే ప్రసృతే పుణ్యే జగతీవార్కతేజసి
మంచితనం పెరిగినప్పుడు, అది శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరిగినట్లుగా ఉంటుంది. వివేకం, పుణ్యం విస్తరించినప్పుడు, ఈ లోకం సూర్యుడి కాంతితో మెరిసిపోతుంది.
ధృతావ్ అన్తర్ వివృద్ధాయాం ముక్తాయామ్ ఇవ కీచకే । స్థితావ్ అన్తః కృతాస్థాయాం రుచావ్ ఇవ నిశాకరే
మనస్సులో స్థిరత పెరిగినప్పుడు, అది కలిసిపోయిన గాలి బొమ్మలో స్వేచ్ఛ లభించినట్లే ఉంటుంది. అంతరంగంలో స్థిరత ఏర్పడినప్పుడు, అది పూర్ణచంద్రుని వెలుతురు రాత్రిలో ఎలా ఆనందాన్ని పంచుతుందో, అలాగే మన హృదయంలో ఆనందం వెల్లివిరుస్తుంది.
ఫలితే శీతలచ్ఛాయే సత్సఙ్గసఫలద్రుమే । స్రవత్య్ ఆనన్దసురసం సమాధిసరలద్రుమే
మంచి స్నేహితుల సాంగత్యం వృక్షం పండినప్పుడు, దాని చల్లని నీడ మనసుకు శాంతిని ఇస్తుంది. సమాధి అనే నేరుగా ఎదిగిన వృక్షం నుండి ఆనందరసం ప్రవహిస్తుంది.
మనో భవతి నిర్ద్వన్ద్వం నిష్కామమ్ అనుపద్రవమ్ । ప్రశాన్తచాపలానర్థలోభమోహభయామయమ్
మనస్సు ద్వంద్వాలు లేకుండా, ఆశలు లేకుండా, ఎలాంటి కలతలు లేకుండా, చంచలత, లోభం, మాయ, భయం వంటి బాధలు తొలగిపోయి ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
క్షీణశాస్త్రార్థసన్దేహం విగతాశేషకౌతుకమ్ । నిరస్తకల్పనాజాలం జీవన్ముక్తమ్ అలేపకమ్
శాస్త్రార్థంపై ఉన్న సందేహాలు పూర్తిగా తొలగిపోతాయి, కొత్తగా తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి కూడా మాయమవుతుంది. ఊహల వలయాన్ని విడిచిపెట్టి, జీవన్ముక్తుడు ఎలాంటి మచ్చలు లేకుండా స్వేచ్ఛగా జీవిస్తాడు.
నిరీహం నిరుపాక్రోశం నిరపేక్షం నిరాధి చ । సంశాన్తశోకనీహారమ్ అసక్తం గ్రన్థివర్జితమ్
కోరికలు లేని, కోపం లేని, ఆశలు లేని, మనశ్శాంతి కలిగి, దుఃఖమేఘం పూర్తిగా తొలగిపోయిన, ఎటువంటి బంధనాలు లేని, గ్రంథాలపై ఆసక్తి లేని మనిషి— ఇలాంటి వాడు నిజంగా స్వతంత్రుడు.
స్వేన్ద్రియోగ్రసుతం సూతం సతృష్ణాదారపఞ్జరమ్ । నాశయిత్వా స్వమ్ ఆత్మానం సాధయత్య్ అర్థమ్ ఐశ్వరమ్
తన ఇంద్రియాలు ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే గుర్రాల్లా పరిగెడుతున్న మనస్సును, కోరికలు, మమకారాల పంజరాన్ని నాశనం చేసినవాడు, నిజమైన ఆత్మాధిపత్యాన్ని, పరిపూర్ణతను పొందుతాడు.
ఆత్మపీవరతాహేతూన్ వికల్పాన్ స్వయమ్ ఉజ్ఝతి । సద్భృత్యః ప్రభుకృత్యేషు జహాతి తృణవత్ తనుమ్
తనను బలంగా చేసే కల్పనలను వాడు తానే వదిలేస్తాడు. యజమాని పనులు పూర్తయిన తర్వాత నిజాయితీగల సేవకుడు తన శరీరాన్ని గడ్డి తంతువులా వదిలిపెట్టినట్టు, అతడూ తన దేహాన్ని అలానే వదిలేస్తాడు.