అసక్తబుద్ధిభిర్ నిత్యం హతాన్యైర్ అప్య్ అహన్తృభిః । వాసనాజాలనిర్ముక్తైః కృతకార్యైర్ అకర్తృభిః
అటు మనస్సు అనుసంధానం లేకుండా, ఇతరులు చంపినా కూడా, చేయూత భావం లేని వారు, వాసనల బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందిన వారు, చేయవలసిన పనులు పూర్తిచేసిన వారు, చేయునివారిగా భావించని వారు—
ప్రభోః కార్యమ్ ఇదం కార్యమ్ ఇతి సఙ్గరతత్పరైః । వీతరాగైర్ గతద్వేషైస్ సతతం సమదృష్టిభిః
ఈ కార్యం పరమాత్ముని పని అని భావించి, యుద్ధంలో నిమగ్నమై, రాగద్వేషాలు లేకుండా, ఎప్పుడూ సమదృష్టితో ఉన్నవారు నిజంగా నిర్లిప్తులవుతారు.
సా దైవీ దానవైస్ సేనా భీమభాసద్రుటాదిభిః । హతా భుక్తా క్షతా ప్లుష్టా స్వాన్త్రశ్రీర్ ఇవ భోక్తృభిః
ఆ దైవసేనను భయంకరమైన అసురులు మండుతున్న అగ్నిలా దహించి, చంపి, గాయపరిచి, కాల్చివేశారు. అది మనలోని అంతర్గత ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవించేవారు ఎలా నశింపజేస్తారో అలాగే జరిగింది.
భీమభాసద్రుటక్షుణ్ణా తతో గీర్వాణవాహినీ । పరిదుద్రావ వేగేన గఙ్గేవ హిమవచ్చ్యుతా
భయంకరమైన అగ్నిలాంటి అసురులు ఆ దేవతల సైన్యాన్ని నాశనం చేయగా, ఆ సైన్యం హిమవంతం నుంచి దూసుకొచ్చే గంగలా వేగంగా పారిపోయింది.
సా సురానీకినీ దేవం క్షీరోదార్ణవశాయినమ్ । జగామ శరణం శైలం వాతాన్తేవాబ్దమాలికా
ఆ దేవతల సైన్యం పాలు సముద్రంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న దేవుని ఆశ్రయం కోరింది. గాలివాటంలో మేఘాల హారమై పర్వతాన్ని ఆశ్రయించడంలా అది ఆయనను శరణు వెళ్లింది.
విష్ణుర్ ఆశ్వాసయామ్ ఆస తాం భీతాం దేవవాహినీమ్ । భుజగాభిద్రుతామ్ ఏకాం రమణీమ్ ఇవ నాయకః
విష్ణువు భయంతో వణికిపోయిన ఆ దేవతా నదిని, పాములు వెంటాడుతున్నప్పుడు, ఒక నాయకుడు తన ప్రియమైన భార్యను ఎలా ఆదరిస్తాడో అలా ఓదార్చాడు.
అథ క్షీరోదకుహరే తావత్ సా సురవాహినీ । ఉవాస యావద్ భగవాన్ అరినాశార్థమ్ ఉద్యయౌ
తర్వాత ఆ దేవతా నది, పాలసముద్రపు లోపల ఉన్న గుహలో, భగవంతుడు శత్రువులను నాశనం చేయడానికి బయలుదేరే వరకు అక్కడే ఉండిపోయింది.
బభూవ దారుణం యుద్ధం శౌరిశమ్బరయోస్ తతః । అకాల ఇవ కల్పాన్తస్ సముడ్డీనకులాచలః
ఆ తర్వాత శౌరి, శంబరుల మధ్య భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది. అది కాలాంతక సమయంలో పర్వతాలు, వంశాలు తలకిందులయ్యే విధంగా ఉధృతంగా సాగింది.
శశామ సమరే తస్మిన్ దైత్యస్ సబలవాహనః । నారాయణహతో యాతశ్ శమ్బరో వైష్ణవీం పురీమ్
ఆ యుద్ధంలో దైత్యుడు తన సైన్యం, రథాలతో కలసి ఓడిపోయాడు. నారాయణుడు సంహరించడంతో శంబరుడు విష్ణువు నగరానికి వెళ్లిపోయాడు.
భీమభాసద్రుటాస్ తే తు తస్మిన్ విషమసఙ్గరే । విష్ణునైవ శమం నీతాః పవనేనేవ దీపకాః
ఆ భయంకరమైన యుద్ధంలో భయపడి పారిపోయిన వారు విష్ణువు దయతో శాంతిని పొందారు, గాలి ఊదినప్పుడు దీపాలు ఆర్పబడినట్లుగా.
తే హి నిర్వాసనా ఏవ యదా శాన్తిమ్ ఉపాగతాః । తదైతేషాం గతిర్ జాతా దీపానామ్ ఇవ శామ్యతామ్
వారు తమ వాసనలను కోల్పోయి శాంతిని పొందినప్పుడు, వారి స్థితి ఆర్పబడుతున్న దీపాలవంటి దిశగా మారింది.
తస్మాద్ వాసనయా బద్ధం ముక్తం నిర్వాసనం మనః । రామ నిర్వాసనీభావమ్ ఆహరాశు వివేకతః
కాబట్టి వాసనలతో మనస్సు బంధించబడుతుంది; వాసనలు లేనప్పుడు అది విముక్తమవుతుంది. రామా, వివేకంతో వాసనలేని స్థితిని త్వరగా సాధించు.
సమ్యగాలోకనాత్ సత్యాద్ వాసనా ప్రవిలీయతే । వాసనావిలయే చేతశ్ శమమ్ ఆయాతి దీపవత్
నిజాన్ని సరిగ్గా గ్రహించినప్పుడు వాసనలు కరిగిపోతాయి; వాసనలు కరిగిపోయినప్పుడు మనస్సు దీపంలా శాంతిని పొందుతుంది.
న సత్యం కిఞ్చిద్ ఏవేహ యద్భావో భావయత్య్ అలమ్ । నాస్త్య్ ఏవ భావనా తస్మాద్ ఇత్య్ ఏతత్ సమ్యగీక్షణమ్
ఇక్కడ నిజంగా ఏదీ లేదు; ఏది కనిపిస్తుందో అది మన ఊహ వల్లే కనిపిస్తుంది. అసలు ఊహ కూడా వాస్తవంగా లేదు. ఇదే నిజమైన జ్ఞానం.
వాసనాచిత్తనామానౌ శబ్దావ్ అర్థసమన్వితౌ । సత్యావలోకనాద్ యత్ర విలీనౌ తత్ పరం పదమ్
వాసన, మనస్సు అనే పదాలు అర్థంతో కూడినవి. నిజాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు ఇవి రెండూ లయమైపోతాయి. అటువంటి స్థితినే పరమపదమంటారు.
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వం కః కిం భావయతు క్వ వా । భావనా నామ నాస్త్య్ ఏవ ఏతత్ తత్ సమ్యగీక్షణమ్
ఈ మొత్తం జగత్తు ఆత్మయే. ఎవరు, ఏమి, ఎక్కడ ఊహించగలరు? ఊహ అనే దానికే వాస్తవం లేదు. ఇదే సరైన దృష్టి.
వాసనావలితం చిత్తమ్ ఇహ స్థితిమ్ ఉపాగతమ్ । తద్ ఏవ తద్వినిర్ముక్తం విముక్తమ్ ఇతి కథ్యతే
వాసనలతో కూడిన మనస్సు ఇక్కడ ఒక స్థితిని పొందుతుంది. ఆ వాసనల నుండి విడిపోతే దానినే విముక్తి అంటారు.
నానాఘటపటాకారైశ్ చేతస్ స్థితిమ్ ఉపాగతమ్ । తద్ ఏవాశు శమం నేయం మిథ్యా యక్ష ఇవోత్థితః
మనస్సు పానపాత్రలు, వస్త్రాలు వంటి ఎన్నో రూపాలు ధరించి స్థిరమవుతుంది. ఆ మనస్సును వెంటనే శాంతికి తీసుకెళ్లాలి, ఎందుకంటే దాని రూపాలు ఊహలో పుట్టిన యక్షుని లాంటివి, వాస్తవం కావు.
దామవ్యాలకటాకారైశ్ చేతః పరిణతం యథా । భీమభాసద్రుటాకారైశ్ చేతః పరిణతం తథా
హారమో, పాము రూపమో మనస్సు ఎలాగో మారుతుంది; అలాగే భయంకరంగా మెరుస్తున్న చెట్టు రూపంగా కూడా మారుతుంది.
భీమభాసద్రుటన్యాయో రాఘవాస్త్వ్ అచలస్ తవ । దామవ్యాలకటన్యాయో మా తే భవతు రాఘవ
రాఘవా! ఆ భయంకరంగా మెరుస్తున్న చెట్టు తత్వం నీలో దృఢంగా నిలవాలి. హారం లేదా పాము తత్వం నీలో ఉండకూడదు.
ఏతద్ రామ పురా ప్రోక్తం పిత్రా కమలజేన మే । భవతే ఽద్య మయా ప్రోక్తం శిష్యాయాత్యన్తధీమతే
రామా! ఇదంతా నాకు నా తండ్రి కమలజుడు ముందుగా చెప్పాడు. ఇప్పుడు నేను నీకు, అత్యంత బుద్ధిమంతుడైన శిష్యునికి, ఇదే చెప్పాను.
దామవ్యాలకటన్యాయస్ తస్మాన్ మా తే ఽస్తు రాఘవ । భీమభాసద్రుటన్యాయో నిత్యమ్ అస్తు తవానఘ
కాబట్టి, రాఘవా, నీవు తాడును పాము అనుకునే భ్రమలో పడకూడదు. భయంకరంగా కనిపించే పొడిబంతి కాయల మాయను గుర్తు పెట్టుకో, పాపరహితుడా.
అవిరలసుఖదుఃఖసఙ్కటేయం భవపదవీ భవభావనోపయాతా । వ్యవహరణవతో ఽపి భూతజాతౌ సతతమ్ అసక్తతయా వినశ్యతీతి
ఈ జనన మరణాల మార్గం ఎప్పుడూ ఆనందం, బాధలతో నిండినదే. ఇది లోకాన్ని మనసులో ఊహించడంవల్ల కలుగుతుంది. పనుల్లో నిమగ్నుడైనా, ఎప్పుడూ ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం వల్ల అది నశిస్తుంది.
జయన్తి తే సదా శూరాస్ సాధవో యైర్ వినిర్జితమ్ । అవిద్యామదిరోల్లాసి స్వమనో విషయోన్ముఖమ్
ఎప్పుడూ విజయం సాధించేవారు, నిజమైన వీరులు, సద్గుణులు, తమ మనసు అజ్ఞానం, అహంకారం వల్ల కలిగే మత్తు, విషయాల పట్ల ఆకర్షణను జయించినవారే.
సంసారస్యాస్య దుఃఖస్య సర్వోపద్రవదాయినః । ఉపాయ ఏక ఏవాస్తి మనసస్ స్వస్య నిగ్రహః
ఈ సంసారం అన్నిటికీ బాధలు, కష్టాలు కలిగించేది. దీని నుండి బయటపడటానికి ఒక్కటే మార్గం — మనసును నియంత్రించటం.
శ్రూయతాం ధర్మసర్వస్వం శ్రుత్వా చైవావధార్యతామ్ । భోగేచ్ఛామాత్రకో బన్ధస్ తత్త్యాగో మోక్ష ఉచ్యతే
ధర్మములన్నిటి సారాంశాన్ని విను. వినిన తరువాత బాగా గ్రహించు. అనుభవాల పట్ల కోరిక ఉండడమే బంధనం. ఆ కోరికను వదిలిపెట్టడమే ముక్తి అని అంటారు.
కిమ్ అన్యైశ్ శాస్త్రసన్దర్భైః శ్రూయతామ్ ఇదమ్ ఏవ తత్ । యద్ యత్ స్వాద్వ్ అఙ్గ తత్ సర్వం దృశ్యతాం విషవహ్నివత్
ఇంకా ఇతర గ్రంథాల చర్చలకు అవసరం లేదు. ఇది ఒక్కటే విను: నీకు ఏది మధురంగా అనిపిస్తే, దాన్ని విషం లేదా అగ్ని లాగా చూడాలి.
విషయా విషమాభోగాః ప్రవిచార్యాః పునః పునః । తే హ్య్ అనిష్టాః పరిత్యాజ్యాస్ సేవ్యమానాస్ సుఖావహాః
ఇంద్రియ సుఖాలు విషంలాంటి అనుభవాలు. వాటిని మళ్ళీ మళ్ళీ పరిశీలించాలి. అవి ఇష్టకరమైనవి కావు, వదిలేయాలి. వాటిని ఆస్వాదిస్తే బాధలు వస్తాయి.
దోషాన్ ప్రసూతే సస్ఫారాన్ వాసనావాసితా మతిః । కీర్ణకణ్టకబీజా భూః కణ్టకప్రసరం యథా
మనసు పాత వాసనలతో నిండిపోతే, అది ఎన్నో దోషాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇది ముల్లుకూర్చిన విత్తనాలు నేలలో వేస్తే ముల్లు మొక్కలు పెరిగినట్లే.
అలగ్నవాసనాగర్భా మతిః ప్రసరవర్జితా । అదృష్టరాగద్వేషా సా శమమ్ ఏతి శనైః పరమ్
ఆసక్తి వాసనల విత్తనం లేని, ఆలోచనల ప్రవాహం లేకుండా, స్పష్టమైన రాగద్వేషాలు లేని మనస్సు, క్రమంగా పరమశాంతిని పొందుతుంది.