తస్మిన్న్ ఏవ తదా కాలే తత్ర రాజా భవిష్యతి । శ్రీయశస్కరదేవాఖ్యశ్ స్వర్గే శక్ర ఇవాపరః
అదే సమయంలో, అక్కడ శ్రీయశస్కరదేవుడు అనే రాజు ఉంటాడు. ఆకాశంలో ఇంద్రుడు ఉన్నట్టు, ఈ రాజు కూడా గొప్పవాడిగా ఉంటాడు.
దానవో దామనామాన్తర్ మషకస్ తస్య సద్మని । భవిష్యతి బృహత్స్తమ్భపృష్ఠచ్ఛిద్రే మృదుధ్వనిః
దామ అనే దానవుడు ఆ రాజు ఇంట్లో దోమగా జన్మిస్తాడు. పెద్ద స్తంభం చీలికలో మృదువుగా మోగుతూ ఉంటుంది.
అధిష్ఠానాభిధే తస్మిన్న్ ఏవోగ్రనగరే తదా । రత్నావలీవిహారాఖ్యో విహారో ఽపి భవిష్యతి
అదే ఉగ్రమైన అధిష్ఠాన నగరంలో, రత్నావళీవిహారము అనే విహారశాల కూడా ఉంటుంది.
తస్మింస్ తద్భూమిపామాత్యో నరసింహ ఇతి శ్రుతః । కరామలకవద్ దృష్టబన్ధమోక్షో భవిష్యతి
అక్కడ ఆ రాజు మంత్రి నరసింహుడు అని పిలవబడతాడు. అతనికి బంధమూ, విమోచనమూ చేతిలో నల్లికాయను చూసినట్టు స్పష్టంగా తెలుస్తాయి.
భవిష్యతి గృహే తస్య క్రీడనక్రకరః ఖగః । కటో మాయాసురో నామ కృతహిఞ్జీరపఞ్జరః
ఆ మంత్రికి ఇంట్లో, ఆటపాట కోసం చింతకాయ కొమ్మలతో చేసిన పంజరంలో కట అనే పక్షి ఉంటుంది. అది మాయాసురుడు.
స నృసింహో నృపామాత్యశ్ శ్లోకైర్ విరచితామ్ ఇమామ్ । దామవ్యాలకటాదీనాం కథయిష్యతి సఙ్కథామ్
ఆ నరసింహుడు అనే మంత్రి, దామ, వ్యాల, కట మరియు ఇతరుల కథను పద్యాల రూపంలో అందరికి చెబుతాడు.
స కటః క్రకరశ్ శ్రుత్వా తాం కథాం సంస్మృతాత్మభూః । శాన్తమిథ్యాహమంశో ఽన్తః పరం నిర్వాణమ్ ఏష్యతి
ఆ కథను విన్న కట అనే పక్షి, తన అసలైన స్వభావాన్ని గుర్తు చేసుకుని, తప్పుడు అహంకారం శాంతించి, లోపల పరమ శాంతిని పొందుతాడు.
ప్రద్యుమ్నశిఖరప్రాన్తవాస్తవ్యః కలవిఙ్కకః । తథైత్య స్వకథాం శ్రుత్వా పరం నిర్వాణమ్ ఏష్యతి
ప్రద్యుమ్న శిఖరానికి సమీపంలో నివసించే కలవింక పక్షి, తన కథను విని, పరమ శాంతిని పొందుతుంది.
రాజమన్దిరదార్వన్తర్ వ్రణవాస్తవ్యతాం గతః । మషకో ఽపి ప్రసఙ్గేన శ్రుత్వా శాన్తిమ్ ఉపైష్యతి
రాజమందిరంలో దారులోని గాయంలో నివసించే దోమ కూడా, యాదృచ్ఛికంగా ఈ కథను విని, శాంతిని పొందుతుంది.
ప్రద్యుమ్నశృఙ్గాచ్ చటకో మషకో రాజమన్దిరాత్ । విహారాత్ క్రకరశ్ చేతి మోక్షమ్ ఏష్యన్తి రాఘవ
రాఘవా! ప్రద్యుమ్న శిఖరంలో ఉన్న చిట్టపక్షి, రాజమందిరంలో ఉన్న దోమ, తోటలో ఉన్న పురుగు—ఇవన్నీ ముక్తిని పొందుతాయి.
ఏష తే కథితస్ సర్వో దామవ్యాలకటక్రమః । మాయేయమ్ ఏవ సంసారీ శూన్యైవాత్యన్తభాసురా
ఈ తాడు, సర్పం, కర్రల క్రమాన్ని నీకు పూర్తిగా వివరించాను. ఈ లోకం మాయ మాత్రమే—ఖాళీగా కనిపించినా, అపారంగా ప్రకాశిస్తుంది.
భ్రమయత్య్ అపరిజ్ఞాతా మృగతృష్ణామ్బుధీర్ ఇవ । సంశామ్యతి పరిజ్ఞాతా మృగతృష్ణామ్బుధీర్ ఇవ
అర్థం తెలియని సమయంలో అది మాయాజలధి లాగా మనల్ని తిరుగుతూనే ఉంచుతుంది; అర్థం తెలిసినప్పుడు అదే మాయాజలధి లాగా నిశ్చలమైపోతుంది.
మహతో ఽపి పదాద్ ఏవం రామాజ్ఞానవశాద్ అధః । పతన్తి మోహితా మూఢా దామవ్యాలకటా ఇవ
ఓ రామా, ఎంత ఎత్తు నుండైనా, అజ్ఞాన ప్రభావంతో మోసపోయినవారు తాళి, పాము, కర్రల మాయలో పడిపోవడం లాగానే కింద పడిపోతారు.
క్వ భ్రూక్షేపవినిష్పిష్టమేరుమన్దరసహ్యతా । క్వ రాజగృహదార్వన్తర్ వ్రణే మషకరూపతా
ఒక కన్నుబొమ్మను కుదించడమే మెరు, మందర, సహ్య పర్వతాలను నలిపేసినదా? రాజమహల్ లోని కట్టెలలో గాయం లోపల దోమగా మారిన స్థితి ఎక్కడ?
క్వ చపేటచ్ఛటామాత్రపాతితార్కేన్దుబిమ్బతా । క్వ ప్రద్యుమ్నగిరౌ గేహభిత్తివ్రణవిహఙ్గతా
ఒక చెంపపగలుతో చంద్రబింబాన్ని కూల్చిన స్థితి ఎక్కడ? ప్రద్యుమ్న పర్వతంపై ఇంటి గోడ గాయంలో పక్షిగా మారిన స్థితి ఎక్కడ?
క్వ పుష్పలీలయాలోలకరతోలితమేరుతా । క్వార్ష్యశృఙ్గే నృసింహస్య గృహే క్రకరపోతతా
ఒకవైపు చేతితో పుష్పాన్ని లాగ తేలికగా మెరుపర్వతాన్ని ఎత్తడముంది, ఇంకొకవైపు ఎండిపోయిన కొండపై సింహం ఉండే గుహలో వణికిపోతున్న పావురం లాంటి స్థితి ఉంది. ఈ రెండింటికి ఏమాత్రం పోలిక లేదు.
చిదాకాశో హి మిథ్యైవ రజసా రఞ్జితప్రభః । స్వరూపమ్ అత్యజన్న్ ఏవ విరూపమ్ ఇవ బుధ్యతే
చైతన్యాకాశం రజోగుణంతో రంగులద్దినట్లు కనిపించినా, అది నిజంగా మాయే. అది తన స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, వేరే రూపంలో ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది.
స్వయైవ వాసనాభ్రాన్త్యా సత్యయేవాప్య్ అసత్యయా । మృగతృష్ణామ్బుబుద్ధ్యేవ యాతి జన్తుర్ అవాన్తరమ్
తన వాసనల మాయ వల్ల, అసత్యమైనదీ నిజమైనదిగా కనిపిస్తుంది. మృగతృష్ణలో నీరు ఉందని పొరపాటుగా నమ్మినట్టు, జీవి లోపలికి తలదాచుకుంటాడు.
తరన్తి తే భవామ్భోధిం స్వప్రవాహధియైవ యే । శాస్త్రేణాసద్ ఇదం దృశ్యమ్ ఇతి నిర్వాసనం స్థితాః
ఈ లోకంలో కనిపించే ప్రతిదీ అసత్యమని గ్రహించి, వాసనలకు లోనవకుండా, తమ స్వంత జ్ఞానప్రవాహంతో జీవనసాగరాన్ని దాటి పోవగలవారు వారు.
తారారవవికారీణి శుష్కతర్కమతాని యే । యాన్తి శ్వభ్రజలాన్య్ ఆశు నాశుభం నాశయన్తి తే
తర్కం, వాదం వలన మనస్సు కలవరపడే వారు త్వరగా అయోమయంలో పడిపోతారు. అయితే, వారు దుష్ఫలితాన్ని తొలగించలేరు.
స్వానుభూతిప్రసిద్ధేన మార్గేణాగమగామినా । న వినాశో భవత్య్ అఙ్గ గచ్ఛతాం పతతామ్ ఇవ
తన అనుభవంతోనే నడిచే మార్గం లేకుండా, కేవలం గ్రంథాల ద్వారా ప్రయాణించే వారికి విముక్తి కలగదు. అది పడిపోతున్నవారికీ, నశిస్తున్నవారికీ రాదు.
ఇదం మే స్యాద్ ఇదం మే స్యాద్ ఇతి బుద్ధిమతాం మతిః । స్వేన దౌర్భాగ్యదైన్యేన న భస్మాప్య్ ఉపతిష్ఠతే
‘ఇది నాకు కావాలి, ఇది నాకు కావాలి’ అని బుద్ధిమంతుడు ఆలోచించినా, తన దురదృష్టం, దారిద్ర్యం వల్ల చివరికి బూడిద కూడా మిగలదు.
వేత్తి నిత్యమ్ ఉదారాత్మా త్రైలోక్యమ్ అపి యస్ తృణమ్ । తం త్యజన్త్య్ ఆపదస్ సర్వా రసతేవ జరత్తృణమ్
మూడు లోకాలను కూడా గడ్డి లాంటివిగా ఎప్పుడూ తెలిసిన ఉదారమనస్సున్నవాడిని, అన్ని అపాయాలు వదిలిపోతాయి. ఆవు పాత గడ్డిని వదిలినట్లే.
పరిస్ఫురతి యస్యాన్తర్ నిత్యం సత్త్వచమత్కృతిః । బ్రాహ్మమ్ అణ్డమ్ ఇవాఖణ్డం లోకేశాః పాలయన్తి తమ్
యివ్వరి హృదయంలో ఎప్పుడూ స్వచ్ఛమైన సత్త్వ గుణం ఆశ్చర్యంగా మెరుస్తుంటుందో, ఆ మహాత్ముడిని లోకపాలకులు అఖండమైన బ్రహ్మాండంలా కాపాడుతారు.
అప్య్ ఆపది దురన్తాయాం నైవ రన్తవ్యమ్ అక్రమే । రాహుర్ అప్య్ అక్రమేణైవ పిబన్న్ అప్య్ అమృతం మృతః
ఎంతటి పెద్ద కష్టంలో ఉన్నా, ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు. ఎందుకంటే రాహువు కూడా అన్యాయంగా అమృతాన్ని తాగినా, చివరికి నశించిపోయాడు.
సచ్ఛాస్త్రసాధుసమ్పర్కమ్ అర్కమ్ ఉగ్రప్రకాశదమ్ । యే శ్రయన్తి న తే యాన్తి మోహాన్ధ్యస్య పునర్ వశమ్
సత్యమైన శాస్త్రాలు, మంచివారు వీరితో స్నేహం చేసే వారు, సూర్యుని వెలుతురులా ప్రకాశిస్తారు. అలాంటి వారు మాయ అనే చీకటికి మళ్లీ లోనవ్వరు.
అవశ్యా వశ్యమ్ ఆయాన్తి యాన్తి సర్వాపదః క్షయమ్ । అవశ్యం భవతి శ్రేయః క్రేయం యస్య గుణైర్ యశః
ప్రతి కష్టం తప్పనిసరిగా వస్తుంది, పోతుంది కూడా. మంచి గుణాల వల్ల పేరొందినవారికి తప్పక మేలు కలుగుతుంది.
యేషాం గుణేష్వ్ అసన్తోషో ఽరాగో యేషాం శ్రుతం ప్రతి । సత్య్ అవ్యసనినో యే చ తే నరాః పశవో ఽపరే
తమలో ఉన్న మంచి లక్షణాలతో సంతృప్తి లేని వారు, విద్య పట్ల మమకారం లేని వారు, నిజాయితీతో నిలబడే వారు – వీరే నిజమైన మనుషులు. మిగతావారు కేవలం జంతువులే.
యశశ్చన్ద్రికయా యేషాం భాసితం జనహృన్నభః । తేషాం క్షీరసముద్రాణాం నూనం మూర్తౌ స్థితో హరిః
యశస్సు అనే చంద్రిక వారి హృదయాకాశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తే, అలాంటి వారి రూపంలో ఖచ్చితంగా విష్ణువు పాలసముద్రంలో ఉన్నట్టు నివసిస్తాడు.
భుక్తం భోక్తవ్యమ్ అఖిలం దృష్టా ద్రష్టవ్యదృష్టయః । కిమ్ అన్యద్ భవభఙ్గాయ భూయోభోగేష్వ్ అలుబ్ధతా
భోగించాల్సినదంతా భోగించాం, చూడాల్సినదంతా చూశాం. మరి, ఈ లోక బంధాన్ని విడిచిపెట్టేందుకు మళ్లీ మళ్లీ ఆనందాల పట్ల ఆశ లేకపోవడం తప్ప ఇంకేమైనా అవసరమా?